سراج‌ الدین حقاني ته یوه نږدې کس د کونړ په زلزله کې د ښځینه ډاکټرانو له کاره ستاینه کړې

نوموړي زیاته کړې، سره له دې چې یاد شمېر افغانان ستانه شوي، خو لا هم له دوو میلیونو ډېر ناقانونه بهرني وګړي په ایران کې ژوند کوي.

د هغه په وینا، ایران په تېرو کلونو کې د افغانستان له کړکېچونو او جګړو سره هم‌مهاله ګڼ افغانان منلي وو، چې د سرپناه په لټه کې دغه هېواد ته ورغلي وو.

جنرال رضايي ویلي، چې د افغان چارواکو سره یې خبرې شوي ترڅو خلک وهڅوي چې په خپل هېواد کې پاتې شي او له ناقانونه تګ راتګ څخه ډډه وکړي.

د هغه په وینا، ډېری افغانان په خپله خوښه له کورنیو سره بېرته ستانه شوي او ایران د ختیځو سرحدونو په اوږدو کې د مرستې مرکزونه جوړ کړي، څو ستنېدونکو ته د لارې په اوږدو کې اسانتیاوې برابرې کړي.

نوموړي په ډاګه کړې، د هغو کسانو پر وړاندې چې د ستنېدلو له مقرراتو سره یې مخالفت کړی، قانوني چلند شوی او یو شمېر یې نیول شوي هم دي.

جنرال رضايي ټینګار کړی، چې ټول ناقانونه افغان وګړي به وپېژندل شي او له هېواده به واېستل شي، خو هغه کسان چې قانوني اسناد لري، کولای شي په ایران کې خپل ژوند ته دوام ورکړي.

ده زیاته کړه، چې افغان چارواکي یې قانع کړي څو د خپلو وګړو د کنټرول لپاره اقدامات وکړي، ترڅو هغوی له ناقانونه لارو ایران ته د تګ هڅه ونه کړي.

د یادې جبهې مشر د چهارشنبې په ورځ په یوه پیغام کې د هغه وژل کېدل تایید کړ او زیاته یې کړه، چې قیوم کهګدای تر وروستۍ شېبې پورې په سنګر کې ودرېد او خپل ژوند یې د خلکو او د هېواد د دفاع لپاره قربان کړ.

په سیمه کې سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، جګړه د سې شنبې په ورځ ناوخته د طالبانو او د مقاومت جبهې د جنګیالیو ترمنځ رامنځته شوې وه.

د سرچینې په وینا ، دا نښته شاوخوا یو ساعت روانه وه او دواړو خواوو ته یې مرګ ژوبله اړولې ده، خو د دقیقو شمېرو په اړه یې معلومات نه دي ورکړل شوي.

قیوم کهګدای د ملي مقاومت له هغو قومندانانو څخه و، چې په بغلان او شاوخوا سیمو کې یې د طالبانو پر وړاندې فعالیت درلود.

د هغه وژل کېدل د دې جبهې لپاره یو لوی تاوان بلل کېږي، ځکه نوموړی د خپلو ځواکونو په منځ کې د زړورتیا او مقاومت په نوم پېژندل کېده.

دا په داسې حال کې ده، چې په نهرین ولسوالۍ کې په تېرو کلونو کې څو ځله د طالبانو او مقاومت ترمنځ جګړې شوې دي. د تېر کال په ورته نښتو کې د مقاومت جبهې دوه نور قومندانان عبدالصمد کهګدای او خیرالله هم وژل شوي وو.

یاده جبهه وايي، دوی به د طالبانو پر وړاندې خپلې مبارزې ته دوام ورکړي، خو طالبان د دغې جبهې موجودیت او فعالیتونه په پرله‌پسې ډول ردوي.

شنونکي باور لري، چې په شمالي ولایتونو کې د طالبانو او د مقاومت جبهې ترمنځ وخت ناوخت نښتې ښيي چې وسله‌وال مخالفتونه تر اوسه هم د پای ته رسېدو پر ځای په ځینو سیمو کې دوام لري.

یو شمېر سرچینو د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۱۲مه) افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې طالبانو د دغو کوچنیو اتحادیو ډېر فعالیتونه یا محدود کړي او یا یې بند کړي دي.

د سرچینو په وینا، طالبانو دغه اتحادیې ځکه تړلې دي چې د خلکو له ګډ غږ څخه وېره لري او د خپلو پالیسیو پر وړاندې د فشار راوړلو مخه ونیسي.

سرچینې زیاتوي، چې د طالبانو دا اقدام نه یوازې د ولسواکۍ د هر ډول نښې د له منځه وړلو هڅه ده، بلکې د اقتصادي انحصار لپاره یې یوه ستره زمینه هم برابره کړې ده.

د اتحادیو غړي وايي، چې د ګډ دریځ له لارې د خپلو مسلکي او سوداګریزو ستونزو هوارولو ته ډېرې هیلې لري.

یو پخوانی د درملو پلورونکی چې نوم یې د امنیتي ستونزو له امله اخیستی نه شو، وایي: «موږ به هره میاشت غونډې کولې، که د درملو بیې لوړېدې یا د کیفیت ستونزه وه، نو موږ به د اتحادیې له لارې د مسوولینو غوږ ته رسول، اوس چې اتحادیه بنده شوه، زموږ غږ نور هېڅ ځای نه رسېږي.»

طالبانو د دې اتحادیو د فعالیت اصلي خطر په دې کې لیدلی وو، چې دوی کولای شي په ګډه د خلکو غوښتنې راپورته کړي.

د کندهار یو سوداګر وایي: «طالبان نه غواړي څوک په ګډه خبره وکړي، که موږ یو یو تل د ستونزو خبره وکړو، هېڅوک يې نه اوري، خو چې ټول یوځای شو هغوی مجبوره کېږي ځواب راکړي، طالبانو د همدې وېري له امله اتحادیې وتړلې.»

دا په داسې حال کې ده، چې د درملو اتحادیه هم د طالبانو لپاره خنډ بلل کېده او د اتحادیې غړو غوښتل، چې یوازې قانوني درمل بازار ته داخل شي، خو د طالبانو یو شمېر غړي له وړاندې په قاچاقي سوداګرۍ کې ښکېل شوي وو.

د درملو یو وارد کوونکی وایي: «طالبان خپلو خلکو ته اجازه ورکوي چې درمل له ګمرکي محصول پرته راوړي. دا درمل ډېر وخت بې کیفیته وي، خو بیا هم بازار ته راځي موږ چې قانوني کمپنۍ لرو، زموږ درمل په ګمرک کې بند دي، ځکه چې طالبان وايي ستاسو شرکت زموږ سره ثبت نه دی.»

د اتحادیو له لغوه کېدو سره د طالبانو د غړو نفوذ په مارکېټ کې زیات شوی دی.

یو بل سوداګر وایي: «پخوا به اتحادیه زموږ لپاره د حساب غوښتلو ځای وو، که درمل بې کیفیته وای، نو موږ به یې پر وړاندې دریځ نیوه، اوس هېڅوک څه نه شي ویلی، طالبان غواړي هر څه د هغوی د خلکو په لاس کې وي.»

خلک وایي، ولس د خپلواک غږ له حقه بې برخې شوي او د مسوولینو پر وړاندې د حساب غوښتنې فرصت يې له لاسه ورکړی دی.

په کندهار کې د طالبانو له خوا د اتحادیو بندېدل د خلکو د اقتصادي، ټولنیز او روغتیایي وضعیت لپاره یوه لویه ضربه ده.

طالبان نه یوازې د خلکو د ګډ غږ د خاموشه کولو هڅه کوي، بلکې په مستقیم ډول د بازار د انحصار لپاره زمینه برابروي.

د درملو په څېر مهم سکټور کې د هغوی ښکېلتیا د خلکو ژوند له ګواښ سره مخامخ کوي او دا هر څه ښيي، چې طالبان د ولس پر ستونزو نه، بلکې د خپلو اقتصادي ګټو پر تأمین تمرکز لري.

د پاکستان د لوړو زده کړو کمېسیون د خبرپاڼې له مخې، د بورسونو دا پروګرام د طب، انجنیرۍ، کرنې، مدیریت، ټولنیزو علومو او کمپیوټر ساینس په برخو کې د افغان زده‌کوونکو لپاره د زده‌کړې زمینه برابروي.

دا بورسونه په بشپړ ډول د پاکستان له لوري تمویل شوي دي او په کې د ژوند لګښت، د لیلیې اسانتیاوې، د پوهنتون فیسونه او د سفر مصارف شامل دي.

په دې بورسیو کې د لېسانس زده کړو لپاره لږ تر لږه ۱۲کاله زده‌کړې بشپړې وي، عمومي مضامینو کې د لږ تر لږه ۶۰سلنه نمرې او د طب او انجنیرۍ په برخو کې لږ تر لږه ۶۵سلنه نمرې ترلاسه شوي وي. د عمر شرط د ۱۷نه تر ۲۳کلونو پورې دی.

د ماسټرۍ لپاره لږ تر لږه ۱۶کاله زده‌کړې بشپړې وي او پوهنتوني نمرې د «سي جي پي اې» پر اساس د ۲.۵نه تر ۳پورې وي او د عمر شرط تر ۳۵کلونو پورې دی.

همداراز د دوکتورا لپاره لږ تر لږه ۱۸کاله زده‌کړې بشپړې وي او د «سي جي پي اې» له ۲.۵تر ۳پورې وي. د عمر شرط هم تر ۳۵کلونو پورې دی.

هغه محصلین چې بهرني اسناد لري، اړ دي چې د پاکستان د لوړو زده‌کړو کمېسیون او د تعلیمي بورډونو د همغږۍ کمېټې له لارې د معادل سند ترلاسه کړي.

د پاکستان د لوړو زده کړو کمېسیون وایي، محصلین باید یو قانوني تړون لاسلیک کړي چې له مخې یې د زده‌کړو تر بشپړېدو وروسته به بېرته افغانستان ته ستنېږي.

د معلوماتو له مخې، مجتبی محمدي له نیول کېدو شاوخوا یوه اوونۍ وړاندې له ایران څخه په جبري ډول اېستل شوی و. هغه له کلونو راهیسې د بشري حقونو د دفاع، عدالت غوښتنې او د بیان د ازادۍ په برخه کې فعالیت کړی و او په ایران کې د افغان کډوالو د مدني حقونو له مدافعانو بلل کېده.

مدني ټولنې وایي، د طالبانو له خوا د هغه ناڅاپي نیول په افغانستان کې د بشري فعالانو پر وړاندې د «زیاتېدونکو فشارونو یوه بېلګه» ده او دا د مدني ټولنې د غږ خاموشه کولو هڅه ښيي.

د دوی په وینا، د محمدي نیول یوازې د یوه کس پر شخصي ازادیو تېری نه دی، بلکې د هغو هڅو د ځپلو معنا هم لري، چې د ټولنې د هوساینې او د بشري ارزښتونو د خوندي کولو لپاره ترسره کېږي.

په خبرپاڼه کې راغلي: «د بشري حقونو بنسټونه په ټینګار سره غوښتنه کوي چې د احمد مجتبی محمدي د نیولو قانوني وضاحت دې وړاندې شي او هغه دې سمدستي خوشې شي.»

خبرپاڼه زیاتوي، چې د بشري فعالانو د ځورونې، ګواښ او بندي کولو دوام کولای شي د افغانستان د مدني ټولنې راتلونکی له جدي ګواښونو سره مخامخ کړي.

طالبانو لا تر دې مهاله د احمد مجتبی محمدي د نیولو په تړاو په رسمي ډول څه نه دي ویلي.

له ۲۰۲۱ کال راهیسې کله چې طالبان یو ځل بیا په افغانستان کې واک ته رسېدلي، د بشري حقونو فعالان، د ښځو د حقونو مدافعین، خبریالان او د مدني ټولنو غړي په دوامداره ډول له فشارونو او ګواښونو سره مخ دي.

ګڼ شمېر فعالان د طالبانو له لوري پرته له محکمې او قانوني پروسې نیول کېږي او ان د ډېرو نیول شویو کسانو کورنۍ نه پوهېږي چې هغوی چېرته ساتل کېږي.

ځینې فعالان وروسته له څو میاشتو درنو شرایطو او جبري اعتراف سره خوشې شوي، خو بیا هم د پلټنو او ګواښ لاندې وي.