د قومونو او قبایلو چارو وزارت پخوانی سرپرست وزیر او په ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر
عامه ذهیت د یوې ټولنې د وګړو یا د یوې متشکلې ډلې د غړو ګډ درک، نظرونه، احساسات او باورونه دي چې د ځانګړو پېښو، مسایلو یا اشخاصو په اړهد عامه افکارو د تعامل په پایله کې بڼه مومي او د ټولنیزو اړیکو، فرهنګي ارزښتونو، رسنیو او تاریخي تجربو له لارې ځان څرګندوي.
په بله وینا عامه ذهنیت د ټولنې د ګډ فکر او احساس انعکاس دی.
په دغه لنډ او ساده تعریف کې بل مهم ترکیب د عامه افکارو دی. عامه افکار د ټولنې د ډېری (لویه برخه/ اکثریت) خلکو ګډ نظرونه، ارزونې او دریځونه دي چې د سیاسي، ټولنیزو، اقتصادي او فرهنګي پېښو او مسایلو په اړه څرګندېږي او د یوه خپلمنځي تعامل یا شاربل کېدو په پایله کې یو ذهنیت یا ګډ باور رامنځته کوي، چې پورته مو د عامه ذهنیت په نامه یاد کړ. عامه افکار د عامه ذهنیت بیان او پېژندلو ته لاره هواروي او د همدې افکارو ویناییزه بڼه مرسته کوي، چې د یوې ټولنې په ګډ ذهنیت کې شته محتوا وپېژندل شي.
له پخوا څخه دا عامه ذهنیت د شکل موندنې مسئله د اړیکتیايي پوهنو (کمیونیکشن) او ټولنپوهنې څېړونکیو لپاره مهمه وه. په دې پوهنې کې یوه منل شوې قاعده دا وه، چې عامه ذهنیت کنټرول کېدلای نهشي، خو د عامه افکارو د مسلکي مدیریت په مرسته ځانګړي تګلوري ته رهبري کېدلای شي.
سیاست له عامه افکارو سره داسې مخامختیا، لوبه او کړنه ده، چې یو شخص یا ډله یا ګوند یې په مرسته د ټولنې په عامه ذهنیت کې د ځان لپاره ملاتړي، اعتبار او پلویان زیاتوي.
اړیکتيايي علوم، تکنولوژي او د کمیونیکشن نومهالي ابزار چې د ټولنیزو افکارو د خپلمنځي تعامل او راکړې ورکړې عملیه یې چټکه او اسانه کړې ده، په عامه ذهنیت کې د باورونو پر شکل موندنه خورا جدي اغېز ښندي.
د اړیکوالو علومو او برېښنايي تکنولوژي زمانې ته ځکه د نړیوالتیا Globalization زمانه وايي، چې پکې عامه ذهنیت ژر او روڼ (شفاف) شکل مومي او د عامه افکارو پاړکیز (طبقاتي)تعامل Interaction یې چټک او اسانه کړی دی.
په دودیزه بڼه د ټکنولوژي او اړیکتیايي وسایلو ترڅنګ فرهنګي ښکارندې لکه ادبیات، هنرونه، سینما، تیاتر،کتابونه، پوهنتوني و اکاډمیک ارزښتونه، دودونه، افسانې او ان فولکلور هم د عامه ذهنیت په شکلموندنه کې مهمه ونډه لري. داسې نظر هم شته، چې د يوې ټولنې فرهنګ په حقیقت کې د عامه ذهنیت د شکلموندنې د لوښي (ظرف) حیثیت لري.
له دې لیدلوري، څخه به اوس راشو د افغانستان ټولنې ته. افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې ځوانان پکې ډیری نفوس جوړوي، افغانستان تر ټولو ډېر ځوان نفوس لري. ځوانان له تکنولوژي سره مخامخ یا نامتناوبه اړیکي لري. په افغانستان کې چې فرهنګي سکتور پکې کمزوری کړای شوی دی، سینما نهشته، تیاتر نهلري، ان موسیقي حرامه ده او ادبیات هم تر جدي سانسور لاندې دي او په فرهنګي لحاظ د دودیز پخواني نسل و زلمي نسل ترمنځ د فرهنګي تړاو پلونه کمزوري یا حتا نړېدلي دی،عامه افکار د انڼرنېټ په مرسته په نامنظمه او نامدیریت شوې بڼه تغذیه کېدل او د ګډو وډو تعاملاتو په پایله کې عامه ذهنیت بڼه موندله. په افغانستان کې د عامه افکارو د مدیریت له لارې د عامه ذهنیت د رهبرۍ او مثبتې شکلموندنې هڅه هيڅکله نهده شوې، بلکې پرعکس هڅه تل دا وه، چې عامه ذهنیت کنټرول یا مسخ شي. یا یې داسې حبس کړي، چې بهرراوتلو ته هېڅ لاره ونهلري. مخکې مو دا د یوې قاعدې په توګه یاده کړه، چې عامه ذهنیت د کنټرول او زنداني کېدو وړ نهدی.
د دغې ټولنپوهنیزې معادلې پربنسټ په افغانستان کې د انټرنېټ د بندولو وروستۍ هڅه ناکامه او ان مسخره ده.که واکمن استبداد غواړي د افغانستان عامه ذهنیت – چې په رامنځته کولو کې یې لویه برخه ونډه د ځوانانو ده – په دې وسیله کنټرول کړي او ګواکې ترمخامخ څار لاندې به یې راولي، نو دا فکر خیال و محال و جنون دی.
موږ د نړیوالتیا په زمانه کې یو. اطلاعات که له دروازې وشړئ، له کړکۍ بېرته راننوځي. د نړیوالتوب اسمان دومره پراخ دی، چې که تاسو هرڅومره ګومبزې او چتونه جوړ کړئ، هغه شته او ځوان نسل ته یې څنډې ښکاري. ځوانان په دې پوهیږي، چې په نړۍ او افغانستان کې څه روان دي.
څرګنده خبره ده، چې واکمن استبداد په خپله ګټه د عامه افکارو د مدیریت نه توان لري، نه یې پېژني او نه یې هم ابزار ورخپل کړي دي. په زړه پورې دا ده، چې دوی د عامه افکارو د مدیریت وسایل تکفیر کړي دي، ځکه خو یې د خپلې سیاسي ګټې لپاره کارولای هم نهشي.
د اړیکتیايي پوهنو او تکنولوژي په زمانه کې دیکتاتوري ځکه نهپاییږي، چې واکمن استبداد پر عامه ذهنیت خپل واک و اختیار له لاسه ورکوي. ځینې خلک د شمالي کوریا مثال یادوي، چې ګواکې په اوسنۍ زمانه کې یې یوه بریالۍ دیکتاتوري رامنځته کړې او کوریایان یې کنټرول کړي دي. دا سمه پرتلنه نهده. اول خو د شمالي کوریا دیکتاتوره واکمني د یوې اوږدمهالې تاریخي لړي په پایله کې ټينګه پاتې شوې ده، یعنې د شمالي کوریا دا څووم نسل دی، چې تر دیکتاتوري لاندې رالوییږي او فکر کوي، چې نړۍ یعنې همدا. د شمالي کوریا خلک داسې دي، لکه په څاه کې زېږېدلی او رالوی شوی ماشوم، چې بهرنۍ دونیا یې لیدلې نه ده او فکر کوي، چې ټوله نړۍ او کاینات همدغه څاه ده، چې دی پکې ژوند کوي. د افغانستان خلکو بهرنۍ نړۍ لیدلې ده، دوی پراخ اسمان په سترګو لیدلی، په تېرو شلو کلونو کې له هرڅه سره اشنا شوي او ناڅاپه د استبداد څاه ته وروغوځول شول. اوس که واکمن استبداد هرڅومره ورته ووايي، چې نړۍ یوازې او یوازې همدغه څاه ده، دوی یې نهورسره مني. ځکه دوی ترڅاه بهر دونیا تجربه کړې ده.
د شمالي کوریا بل توپیر دا دی، چې هلته یې د خلکو لپاره بدیل فرهنګي لوښي رامنځته کړي دي. خلک له ولږې و وزګارۍ نه مري. په هېواد دننه ښځې و نر ښوونځي و پوهنځي ته ځي او د ساینس و تکنولوژي په برخه کې په نړۍ کې د لومړۍ خبرېکولو هېواد دی، چې له امریکا سره ډغرې وهي. شمالي کوریایان یو باور ته رسول شوي، چې که یې ټولنه پرانیستل شي او نړۍ سره یې اړیکي عادي شي هم، نو په نړۍ کې کوم داسې فوقالعاده څه نهشته چې دوی به یې نوي وویني یا به یې د ژوند کچ زیات وربدل کړي. په حقیقت کې د شمالي کوریا مستبدو واکمنو د عامه افکارو د بریالي مدیریت په مرسته عامه ذهنیت رهبري او د خپلو ګټو په تګلوري کې روان کړی دی. شمالي کوریا د سیاسي ازادۍ او لېبرالیزم مخه نیسي، نه د عقلانیت او پوهې.
سعودي عرب او نورو بډایو هېوادونو چې په دودیزه توګه د امیرانو او پاچایانو له خوا کنټرولیږي او د لویدیځ ټيپ ولسواکي پکې نشته، په خورا بریالۍ توګه یې په خپله ګټه د عامه افکارو د مدیریت له لارې داسې عامه ذهنیت رهبري کړی، چې لویه برخه خلک یې خوښ دي. له دې سره سره په چټکۍ سره ټولنه پرانیزي. د سعودي عربستان د وليعهد په مشرۍ د اصلاحاتو چټک بهیر دځان په ګټه د عامه ذهنیت د رهبري کولو هڅه ده، چې زوړ دودیز لوښي ماتوي او د یوې پانګوالې لېبرالې ټولنې خواته ورروان دی.
هغه انسانان چې د مثبته علومو په لابراتوار کې د ساینسي منطق پر بنسټ ورته ثابته شوې، چې ځمکه یو پنډوسکی دی، جاذبه قوه لري او د لمریز نظام برخه ده، پرځان و لمر راتاویږي... دغه انسانان که ناڅاپه په یوې تورې کوټې کې بندیان کړئ او په وهلو وهلو یې د دې منلو ته مجبوره کړئ، چې ځمکه د غوايي پر ښکر سپره ده او غويی پر ماهي سپور دی او ماهی چې وښوري نو زلزله کیږي، دا انسانان به یې د څو شېبو لپاره ستا د متروکې او سوټي له ډاره درسره ومني، خو د دوی په ګډ ذهنیت کې ساینسي باور بل ډول دی، چې نه یې دا توره کوټه بدلولای شي او نه ستا سوټی او متروکه.
د افغانستان خلک ګڼو علمي پایلو ته رسېدلي او دونیا یې لیدلې ده، د انټرنېټ بندول د دوی ګډ باورونه وژلای نهشي، ځکه خو دا خواري د ګونګټې ښکاري.
که انټرنيټ وي، که نهوي، په بیولوژي پوه افغان ځوان به هیڅکله دا خرافي کیسه ونهمني، چې که ښځه له ښځې سره کوروالي وکړي، نو په پایله کې به داسې ماشوم وزیږوي، چې هډوکي به نهلري او یوازې به له غوښو جوړ یو شی وي.
