د افغانستان د بهرنیو چارو پخواني وزیر په هغه لیکنه کې چې افغانستان انټرنشنل ته یې لېږلي ویلي،امنیت شورا د افغانستان ناورین سم تشخیص کړی، خو اراده او حل یې نه درلود. هغه زیاتوي د امنیت شورا وروستۍ ناستې وښوده چې ستر قدرتونه د افغانستان په اړه په یوه نظر نه دي.
محمد حنیف اتمر وایي، د پېچلو او له یو بل سره تړلو انساني ، بشري حقونو، اقتصادي، امنیتي او سیاسي ناورینونو په اړه د ملګرو ملتونو ارزونه په بشپړه توګه سمه وه.
د دې سازمان دا ارزونه هم پر ځای ده، چې دې ناورینونو د افغانستان او تر دې ور هاخوا یو (بشپړ توپان) رامنځته کړی؛ ځکه د میلیونونو انسانانو ژوند، په ځانګړي ډول د ټولنې نیمايي برخه له محرومیت، لوږې، د روغتیایي خدمتونو له نشتون او د ژوند له جدي ګواښ سره مخامخ ده،په داسې حال کې چې د ترهګرۍ ګواښ هم لا نه دی مهار شوی.
دا ځل ملګرو ملتونو روښانه کړه چې د طالبانو رهبري په دوه ډلو وېشل شوې ده: لومړی هغه ډله چې د ناورینونو د حل پر وړاندې د واقعي او معقول چلند غوښتنونکې ده، خو کافي ځواک نه لري ( یا نه غواړي خپلې ګتې په خطر کې واچوي) او بله ډله چې واک په لاس کې لري خو د ناورینونو دحل لپاره هېڅ اراده نه لري او بر عکس پر هېواد نور محرومیتونه هم تپي.
خو له دې ټولو سره سره، نه د ملګرو ملتونو سازمان او نه یې د امنیت شورا، له تلپاتې غوښتنو او دایمي شعارونو ورهاخوا، د دې «د ناورینونو یو بشپړ توپان» د مهار لپاره هېڅ عملي برنامه وړاندې نه کړه.
تر دې بد تره لا دا چې، دې ناستې یو ځل بیا د نړېوالې اجماع د ماتې، فکري څو اړخیزوالي او د سترو قدرتونو د نوې سیالۍ د پیل ننداره وړاندې کړه.
د افغانستان د ناورین پر وړاندې ستر قدرتونه په درې برخو وېشل شوي: لومړی برخه له طالبانو سره د مشروط تعامل غوښتونکې ده، دویمه یې له قید او شرط پرته د تعامل غوښتنکې او درېیمه برخه یې له طالبانو سره هر ډول تعامل بې پایلې او مردود بولي.
د افغانستان او نړۍ خلک او همدارنګه هوښیار سیاستوال او واکمنان باید پوه شي چې د سترو قدرتونو دا سیالي به د افغانستان او سیمې لپاره د دې بشپړ طوفان کچه او اړخونه څو چنده لا ژور او نازک کړي.
له دې وړاندې چې ناوخته شي حل په ملي او نړيواله همکارۍ کې پروت دی څو په هېواد کې يو مشروع نظام رامنځته شي؛ داسې نظام چې د ټولو افغانانو حقونه او د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې په ګډون د هېواد نړيوالې ژمنې تضمين کړي.
د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د دوحې سياسي بهير بايد د افغان ولس، وړ او باوري سیاسونو په فعاله او معناداره ونډه بيا پيل شي. د ټولو افغانانو د ګډون او يوې پايداره هوکړې لپاره بينالافغاني خبرې اترې هم بايد د امنيت شورا او د سيمې د اغېزمنو هېوادونو په بشپړ ملاتړ پيل شي.
که څه هم د بشري مرستو او د بشري حقونو په ډګر کې د ملګرو ملتونو رول او ونډه د ستاینې وړ ده، خو د دې سازمان کړنې په سیاسي برخه کې، په ځانګړي ډول د دوحې په بهیر کې، جدي بیاکتنې ته اړتیا لري. دغه سازمان باید د افغان ولس د واقعي ګډون حق ته درناوی وکړي او د ظالمانه واکمنانو پر وړاندې د درېدو زړورتیا وښيي، حتا که دا کار د سازمان د بنسټیز دریځ او دندې د له لاسه ورکولو په بیه هم تمامیږي.
د افغانستان له خلکو سره بشردوستانه مرستې باید د واقعي اړتیاوو پر بنسټ او د روڼتیا او حسابورکولو د اصولو له مخې بېرته پیل شي.
سربېره پر دې، باید په نړیواله کچه ټول سیاسي او عدلي اقدامات د بشري حقونو د کړکېچ د درولو او د ښځو د محرومیت د لرې کولو لپاره عملي شي او دا حیاتي موضوع باید د «رغنده تعامل» په پلمه له پامه ونه غورځول شي.
بګرام هوايي اډه د شاوخوا شل کلونو لپاره د امریکا او ناټو ځواکونو تر ټولو ستره نظامي پایګاه وه. دغه ځای یوازې د یوې پوځي اډې حیثیت نه درلود، بلکې د امریکا د ستراتیژیکو محاسبو د محراق حیثیت یې درلود.
له دې ځایه د نړۍ تر ټولو سترو پوځونو د افغانستان او پاکستان جګړه اداره کوله، په ګاونډیانو یې نظر ساته او متحده ایالاتو دا اډه نړۍوال تروریزم پر وړاندې د خپلو عملیاتو مرکز باله. اوس چې د امریکا پوځ له دې ځایه وتلی، پوښتنه دا ده، چې ولې بګرام دومره مهم و/دی؟
دا اډه د چین لپاره څه اهمیت لري؟ او ایا امکان شته چې امریکا دا اډه تر لاسه کړي؟
ولې بګرام د امریکا لپاره مهم دی؟
بګرام د افغانستان د جغرافیې په زړه کې واقع دی. له دې ځایه امریکا کولای شوه د څلورو مهمو هېوادونو – ایران، پاکستان، چین او روسیې – پر تحرکاتو مستقیمه څارنه وکړي. د امریکا پخواني دفاع وزیر رابرټ ګیټس په یوې مرکې کې ویلي وو:
"په داسې نړۍ کې چې لوی قدرتونه بیا سر راپورته کوي، افغانستان او په ځانګړي ډول بګرام، د امریکا لپاره د ستراتیژیک لید برج و."
یوه بېلګه یې د ایران د اټومي پروګرام څارنه وه. امریکایي څارګرو له بګرامه کار اخیسته، څو د ایران د بالستیک توغندیو ازموینې تعقیب کړي. همدارنګه د پاکستان د قبایلي سیمو د جهادي ډلو د خوځښتونو ثبت او شننه هم له همدې ځایه کېده.
دویمه مساله د تروریزم پر وړاندې جګړه وه، بګرام د امریکا د هوایي بریدونو د اصلي مرکز په توګه پیژندل کېده. بېپیلوټه الوتکې (ډرونز)، د ځانګړو ځواکونو عملیات او د القاعده د مشرتابه پر ضد حملې ټول له همدې ځای څخه همغږې کېدلې. د ۲۰۱۱ کال د می میاشتې هغه برید چې اسامه بن لادن په پاکستان کې ووژل شو، د بګرام د لوجستیکي ملاتړ او استخباراتي همغږۍ پرته ممکن نه و.
د امریکا د پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش په وینا:
"موږ په افغانستان کې یوازې د یوه هېواد نه، بلکې د ټولې نړۍ د امنیت لپاره جګړه کوو او بګرام زموږ د دې جګړې د زړه په څېر دی."
درېیمه مساله دا وه چې بګرام یوازې یوه هوايي اډه نه وه، بلکې د امریکا د سی ای اې د پټو عملیاتو او پلټنو مرکز هم و. دلته د بندیانو لپاره زندان هم جوړ شوی و، چې وروسته د بشري حقونو د سازمانونو لخوا پرې سختې نیوکې وشوې. خو له دې سره سره، د امریکا لپاره دا ځای د سیمې د ټولو سیاسي بدلونونو د څار ستره نقطه پاتې وه.
بګرام د چین لپاره څه اهمیت لري؟
چین له اوږدې مودې د سینکیانګ ایالت په مسلمانانو کې د افراطي ډلو د نفوذ له امله اندېښنه لري. بګرام له سینکیانګ سره یوازې څو سوه کیلومتره واټن لري. د امریکا حضور دلته د چین لپاره داسې ګڼل کېده لکه د یو دایمي څارګر د سترګو لاندې اوسېدل.
د چین د پخواني ولسمشر هو جنتاو له چینايي تلویزون سره په مرکه کې ویلي وو:
"هره پوځي اډه چې زموږ له پولو سره نږدې جوړه شي، د چین د ملي امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼل کېږي."
پس دا اډه د چین د ملي امنیت لپاره یو جدي ګواښ ګڼل کېده.
همدا راز چین هڅه کوي د "یو کمربند، یو لار" سترې اقتصادي پروژې (Belt and Road Initiative) له لارې منځنۍ اسیا، پاکستان او منځنی ختیځ سره ونښلوي. افغانستان د دې لارې طبیعي څلورلارې ده. که بګرام د امریکا تر لاس لاندې پاتې شوی وی؛ نو چین به وېره لرله چې امریکا یې د دې سترې اقتصادي لارې د خوندي کولو توان له منځه یوسي.
اوس چې امریکا وتلې، چین هڅه کوي له طالبانو سره خپلې اړیکې پیاوړې کړي. د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ يي د ۲۰۲۱ کال په سفر کې په ښکاره وویل:
"افغانستان باید د سیمې د ناامنۍ د سرچینې پر ځای د اقتصادي همکارۍ پر مرکز بدل شي."
دا څرګندونه ښيي چې چین غواړي د امریکا له وتلو وروسته بګرام او ټول افغانستان د اقتصادي نفوذ لپاره یو فرصت وګڼي، نه یو ګواښ.
ایا د امریکا له خوا د بګرام د تر لاسه کولو امکان شته؟
که له افغانستانه یو ځل بیا نړۍوال تروریزم د امریکا پر ضد ګواښ شي، امکان شته چې امریکا د طالبانو یا د سیمې د نورو لوبغاړو سره خبرې وکړي څو بګرام د محدودو عملیاتو لپاره وکاروي. د امریکا د پخواني ولسمشر جو بایډن په وینا:
"موږ د افغانستان جګړه پای ته رسولې، خو که زموږ د امنیت پر ضد کوم ګواښ راپورته شي، موږ به د اړتیا وړ ګامونه واخلو."
په اوسني وخت کې د امریکا او چین ترمنځ ستراتیژیکه سیالي شدیده شوې ده. د دې سیالۍ یوه جیوپولیټیکي نقطه هم افغانستان ګڼل کېږي. که اړتیا پېښه شي، امریکا ښايي هڅه وکړي د بګرام د بیا کارونې لپاره د یوې نوې ستراتیژۍ په لټه کې شي، که څه هم ښکاره نظامي حضور ستونزمن ښکاري.
یو باور دا هم دی چې امریکا ښايي د قراردادي ځواکونو، استخباراتي همکارانو یا د سیمهییزو تړونونو له لارې په بګرام کې خپل اغېز وساتي. ښکاره حضور یې ډېر کم احتمال لري، خو پټه همکاري بیا تل شونې ده.
بګرام یوازې یوه هوايي اډه نه ده، بلکې د نړۍوال سیاست یوه مهمه نقطه ده. د امریکا لپاره دا د تروریزم ضد جګړې زړه و، د چین لپاره د ستراتیژیکې اندېښنې سرچینه ده او د طالبانو لپاره د "بریا" سمبول دی، د دوی په باور چې امریکا یې له دې ځایه وتلو ته اړ کړه. د نړۍ جیوپولټیک بدلونونه ښيي چې بګرام لا هم د سیالیو په محاسبو کې ځای لري او کېدای شي یو ځل بیا د راتلونکي ستراتیژیکو لوبو مهم ټکی شي.
عامه ذهیت د یوې ټولنې د وګړو یا د یوې متشکلې ډلې د غړو ګډ درک، نظرونه، احساسات او باورونه دي چې د ځانګړو پېښو، مسایلو یا اشخاصو په اړهد عامه افکارو د تعامل په پایله کې بڼه مومي او د ټولنیزو اړیکو، فرهنګي ارزښتونو، رسنیو او تاریخي تجربو له لارې ځان څرګندوي.
په بله وینا عامه ذهنیت د ټولنې د ګډ فکر او احساس انعکاس دی.
په دغه لنډ او ساده تعریف کې بل مهم ترکیب د عامه افکارو دی. عامه افکار د ټولنې د ډېری (لویه برخه/ اکثریت) خلکو ګډ نظرونه، ارزونې او دریځونه دي چې د سیاسي، ټولنیزو، اقتصادي او فرهنګي پېښو او مسایلو په اړه څرګندېږي او د یوه خپلمنځي تعامل یا شاربل کېدو په پایله کې یو ذهنیت یا ګډ باور رامنځته کوي، چې پورته مو د عامه ذهنیت په نامه یاد کړ. عامه افکار د عامه ذهنیت بیان او پېژندلو ته لاره هواروي او د همدې افکارو ویناییزه بڼه مرسته کوي، چې د یوې ټولنې په ګډ ذهنیت کې شته محتوا وپېژندل شي.
له پخوا څخه دا عامه ذهنیت د شکل موندنې مسئله د اړیکتیايي پوهنو (کمیونیکشن) او ټولنپوهنې څېړونکیو لپاره مهمه وه. په دې پوهنې کې یوه منل شوې قاعده دا وه، چې عامه ذهنیت کنټرول کېدلای نهشي، خو د عامه افکارو د مسلکي مدیریت په مرسته ځانګړي تګلوري ته رهبري کېدلای شي.
سیاست له عامه افکارو سره داسې مخامختیا، لوبه او کړنه ده، چې یو شخص یا ډله یا ګوند یې په مرسته د ټولنې په عامه ذهنیت کې د ځان لپاره ملاتړي، اعتبار او پلویان زیاتوي.
اړیکتيايي علوم، تکنولوژي او د کمیونیکشن نومهالي ابزار چې د ټولنیزو افکارو د خپلمنځي تعامل او راکړې ورکړې عملیه یې چټکه او اسانه کړې ده، په عامه ذهنیت کې د باورونو پر شکل موندنه خورا جدي اغېز ښندي.
د اړیکوالو علومو او برېښنايي تکنولوژي زمانې ته ځکه د نړیوالتیا Globalization زمانه وايي، چې پکې عامه ذهنیت ژر او روڼ (شفاف) شکل مومي او د عامه افکارو پاړکیز (طبقاتي)تعامل Interaction یې چټک او اسانه کړی دی.
په دودیزه بڼه د ټکنولوژي او اړیکتیايي وسایلو ترڅنګ فرهنګي ښکارندې لکه ادبیات، هنرونه، سینما، تیاتر،کتابونه، پوهنتوني و اکاډمیک ارزښتونه، دودونه، افسانې او ان فولکلور هم د عامه ذهنیت په شکلموندنه کې مهمه ونډه لري. داسې نظر هم شته، چې د يوې ټولنې فرهنګ په حقیقت کې د عامه ذهنیت د شکلموندنې د لوښي (ظرف) حیثیت لري.
له دې لیدلوري، څخه به اوس راشو د افغانستان ټولنې ته. افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې ځوانان پکې ډیری نفوس جوړوي، افغانستان تر ټولو ډېر ځوان نفوس لري. ځوانان له تکنولوژي سره مخامخ یا نامتناوبه اړیکي لري. په افغانستان کې چې فرهنګي سکتور پکې کمزوری کړای شوی دی، سینما نهشته، تیاتر نهلري، ان موسیقي حرامه ده او ادبیات هم تر جدي سانسور لاندې دي او په فرهنګي لحاظ د دودیز پخواني نسل و زلمي نسل ترمنځ د فرهنګي تړاو پلونه کمزوري یا حتا نړېدلي دی،عامه افکار د انڼرنېټ په مرسته په نامنظمه او نامدیریت شوې بڼه تغذیه کېدل او د ګډو وډو تعاملاتو په پایله کې عامه ذهنیت بڼه موندله. په افغانستان کې د عامه افکارو د مدیریت له لارې د عامه ذهنیت د رهبرۍ او مثبتې شکلموندنې هڅه هيڅکله نهده شوې، بلکې پرعکس هڅه تل دا وه، چې عامه ذهنیت کنټرول یا مسخ شي. یا یې داسې حبس کړي، چې بهرراوتلو ته هېڅ لاره ونهلري. مخکې مو دا د یوې قاعدې په توګه یاده کړه، چې عامه ذهنیت د کنټرول او زنداني کېدو وړ نهدی.
د دغې ټولنپوهنیزې معادلې پربنسټ په افغانستان کې د انټرنېټ د بندولو وروستۍ هڅه ناکامه او ان مسخره ده.که واکمن استبداد غواړي د افغانستان عامه ذهنیت – چې په رامنځته کولو کې یې لویه برخه ونډه د ځوانانو ده – په دې وسیله کنټرول کړي او ګواکې ترمخامخ څار لاندې به یې راولي، نو دا فکر خیال و محال و جنون دی.
موږ د نړیوالتیا په زمانه کې یو. اطلاعات که له دروازې وشړئ، له کړکۍ بېرته راننوځي. د نړیوالتوب اسمان دومره پراخ دی، چې که تاسو هرڅومره ګومبزې او چتونه جوړ کړئ، هغه شته او ځوان نسل ته یې څنډې ښکاري. ځوانان په دې پوهیږي، چې په نړۍ او افغانستان کې څه روان دي.
څرګنده خبره ده، چې واکمن استبداد په خپله ګټه د عامه افکارو د مدیریت نه توان لري، نه یې پېژني او نه یې هم ابزار ورخپل کړي دي. په زړه پورې دا ده، چې دوی د عامه افکارو د مدیریت وسایل تکفیر کړي دي، ځکه خو یې د خپلې سیاسي ګټې لپاره کارولای هم نهشي.
د اړیکتیايي پوهنو او تکنولوژي په زمانه کې دیکتاتوري ځکه نهپاییږي، چې واکمن استبداد پر عامه ذهنیت خپل واک و اختیار له لاسه ورکوي. ځینې خلک د شمالي کوریا مثال یادوي، چې ګواکې په اوسنۍ زمانه کې یې یوه بریالۍ دیکتاتوري رامنځته کړې او کوریایان یې کنټرول کړي دي. دا سمه پرتلنه نهده. اول خو د شمالي کوریا دیکتاتوره واکمني د یوې اوږدمهالې تاریخي لړي په پایله کې ټينګه پاتې شوې ده، یعنې د شمالي کوریا دا څووم نسل دی، چې تر دیکتاتوري لاندې رالوییږي او فکر کوي، چې نړۍ یعنې همدا. د شمالي کوریا خلک داسې دي، لکه په څاه کې زېږېدلی او رالوی شوی ماشوم، چې بهرنۍ دونیا یې لیدلې نه ده او فکر کوي، چې ټوله نړۍ او کاینات همدغه څاه ده، چې دی پکې ژوند کوي. د افغانستان خلکو بهرنۍ نړۍ لیدلې ده، دوی پراخ اسمان په سترګو لیدلی، په تېرو شلو کلونو کې له هرڅه سره اشنا شوي او ناڅاپه د استبداد څاه ته وروغوځول شول. اوس که واکمن استبداد هرڅومره ورته ووايي، چې نړۍ یوازې او یوازې همدغه څاه ده، دوی یې نهورسره مني. ځکه دوی ترڅاه بهر دونیا تجربه کړې ده.
د شمالي کوریا بل توپیر دا دی، چې هلته یې د خلکو لپاره بدیل فرهنګي لوښي رامنځته کړي دي. خلک له ولږې و وزګارۍ نه مري. په هېواد دننه ښځې و نر ښوونځي و پوهنځي ته ځي او د ساینس و تکنولوژي په برخه کې په نړۍ کې د لومړۍ خبرېکولو هېواد دی، چې له امریکا سره ډغرې وهي. شمالي کوریایان یو باور ته رسول شوي، چې که یې ټولنه پرانیستل شي او نړۍ سره یې اړیکي عادي شي هم، نو په نړۍ کې کوم داسې فوقالعاده څه نهشته چې دوی به یې نوي وویني یا به یې د ژوند کچ زیات وربدل کړي. په حقیقت کې د شمالي کوریا مستبدو واکمنو د عامه افکارو د بریالي مدیریت په مرسته عامه ذهنیت رهبري او د خپلو ګټو په تګلوري کې روان کړی دی. شمالي کوریا د سیاسي ازادۍ او لېبرالیزم مخه نیسي، نه د عقلانیت او پوهې.
سعودي عرب او نورو بډایو هېوادونو چې په دودیزه توګه د امیرانو او پاچایانو له خوا کنټرولیږي او د لویدیځ ټيپ ولسواکي پکې نشته، په خورا بریالۍ توګه یې په خپله ګټه د عامه افکارو د مدیریت له لارې داسې عامه ذهنیت رهبري کړی، چې لویه برخه خلک یې خوښ دي. له دې سره سره په چټکۍ سره ټولنه پرانیزي. د سعودي عربستان د وليعهد په مشرۍ د اصلاحاتو چټک بهیر دځان په ګټه د عامه ذهنیت د رهبري کولو هڅه ده، چې زوړ دودیز لوښي ماتوي او د یوې پانګوالې لېبرالې ټولنې خواته ورروان دی.
هغه انسانان چې د مثبته علومو په لابراتوار کې د ساینسي منطق پر بنسټ ورته ثابته شوې، چې ځمکه یو پنډوسکی دی، جاذبه قوه لري او د لمریز نظام برخه ده، پرځان و لمر راتاویږي... دغه انسانان که ناڅاپه په یوې تورې کوټې کې بندیان کړئ او په وهلو وهلو یې د دې منلو ته مجبوره کړئ، چې ځمکه د غوايي پر ښکر سپره ده او غويی پر ماهي سپور دی او ماهی چې وښوري نو زلزله کیږي، دا انسانان به یې د څو شېبو لپاره ستا د متروکې او سوټي له ډاره درسره ومني، خو د دوی په ګډ ذهنیت کې ساینسي باور بل ډول دی، چې نه یې دا توره کوټه بدلولای شي او نه ستا سوټی او متروکه.
د افغانستان خلک ګڼو علمي پایلو ته رسېدلي او دونیا یې لیدلې ده، د انټرنېټ بندول د دوی ګډ باورونه وژلای نهشي، ځکه خو دا خواري د ګونګټې ښکاري.
که انټرنيټ وي، که نهوي، په بیولوژي پوه افغان ځوان به هیڅکله دا خرافي کیسه ونهمني، چې که ښځه له ښځې سره کوروالي وکړي، نو په پایله کې به داسې ماشوم وزیږوي، چې هډوکي به نهلري او یوازې به له غوښو جوړ یو شی وي.
په پنځو ولایتونو کې بېسیم انټرنېټ قطع شوی دی. دا لیکنه څېړي چې ولې د طالبانو مشر له انټرنېټه وېرېږي او څنګه د فایبر او بېسیم خدماتو تدریجي بندېدل د روایتونو د کنترول، د اعتراضونو د مهار او ازادو معلوماتو ته د ټولنې د لاسرسي د مخنیوي د سیاست یوه برخه ده.
د طالبانو د مشر په امر په بلخ، کندهار، هلمند، نیمروز او ارزګان ولایتونو کې د بېسیم انټرنېټ قطع کېدل د هغه بهیر ښکاره نښه ده چې سرچینې وایي ورو ورو به یې ټول افغانستان ته وغځوي. داسې ښکاري چې مولوي هبت الله دا پرېکړه د انټرنېټ او د ازادو معلوماتو له نړۍ نه د خپلې وېرې پر بنسټ کړې ده.
د طالبانو تېرې کړنې ښيي چې دا ډله هېڅکله له داسې وسیلې سره علاقه نه لري چې له دوی بهر د خبر رسونې بهیر ممکن کړي. له پیل څخه طالبانو هڅه کړې چې یو او هغه هم خپل روایت ولري. د طالبانو حکومت غواړي یوازینی غږ دوی وي چې له افغانستان نه واورېدل شي. خو په تېرو څلورو کلونو کې انټرنېټ هغه کړکۍ وه چې د دوی دا انحصار یې مات کړی دی.
لنډو ویډیوګانو، ولسي ژورنالیزم او د ورځني ژوند خپلواکو روایتونو د طالبانو تبلیغاتي نظم ګډوډ کړی دی.
هبتالله پوهېږي هر تصویر او هره جمله چې د ده له سانسور پرته خپره شي، د طالبانو مشروعیت له پوښتنې سره مخ کوي.
له بدیلو روایتونو وېره
د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۱ کلونو عربي پسرلي، چې په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې پیل شو او سرچینه یې ازاد انټرنېټ او ټولنیزې شبکې وې، وښوده چې دا فضا کولی شي د حقیقت سنجونې ګډ بهیر او د اعتراضونو تنظیم ممکن کړي.
د «فریډم هاوس» په څېر څېړنیز بنسټونه هم تاییدوي چې د انټرنېټ د ازادۍ کمېدل تل د سیاسي کنترول زیاتېدو سره مل وي.
په داسې شرایطو کې، د رسمي تبلیغاتو ماشین خپل اغېز له لاسه ورکوي. د طالبانو لپاره، چې مشروعیت یې د دین پر ځانګړې تفسیر ولاړ دی، دا ګواښ څو برابره جدي دی. انټرنېټ کاروونکو ته دا زمینه برابروي چې د دین متنوعې سرچینې، بدیل روایتونه او د بشري حقونو د نقض مستند شواهد ولولي. دا کار د طالبانو ایډیولوژیک بنسټونه کمزوري کوي.
د هبتالله امنیتي اندېښنې
د طالبانو د مشر وېره یوازې ایډیولوژیکه نه، بلکې امنیتي هم ده. هغه پوهېږي چې د یو رهبر لپاره چې واک یې د سکوت او عامه ډارونې پر بنسټ ولاړ دی، انټرنېټ ډېر خطرناک دی ځکه کوچنی سیمهییز اعتراض کولای شي د شبکو له لارې په ملي بحران بدل شي.
د نورو هېوادونو تجربې دا حقیقت ښيي: په ایران کې کوچني اعتراضونه څو ځله په سراسري خوځښت بدل شوي، په مصر کې د تحریر څلورلارې محدودې غونډې د حکومت نسکورېدو لامل شوې، او په سوډان کې ټولنیزو شبکو د مخالفانو غږ ملي څپې ته واړاوه. نیپال یې تازه مثال دی. دا بېلګې ښيي چې طالبان ولې له ازاد انټرنېټه دومره وېرېږي.
سربېره پر دې، هبتالله انټرنېټ د «فساد» سرچینه هم ګڼي. د هغه له نظرهموسیقۍ، فلمونو او د ازادۍ او د ښځو د حقونو په اړه معاصرو بحثونو تهد ښځو او ځوانانو لاسرسی د طالبانو جوړ کړی ایډیولوژیک نظام زیانمنوي. همدا ده، چې مذهبي او فرهنګي اندېښنې له امنیتي وېرو سره یو ځای کېږي.
دودیز ملايان هم له ورته ګواښ سره مخ دي، ځکه کله چې هر کاروونکی کولای شي د اسلامي نړۍ د مشهورو پوهنتونونو او سرچینو دیني مواد خپله ولولي، د فتوې مرکزي واکمنۍ نوره یولاس نه پاتې کېږي.
د افغانستان انټرنېټ کاروونکو څو ځلې د هبتالله فرمانونه تر پوښتنې لاندې راوستي دي. په زرګونو متنونه په ټولنیزو شبکو کې خپاره شوي، چې یا په مستقیم ډول یا په غیرمستقیم ډول یې د هغه مشروعیت ننګولی دی. دغه بدیل روایتونه چې کله کله په څو ساعتونو کې زرګونو خلکو ته رسېږي، ښيي چې ډیجیټلي فضا د طالبانو واک له دننه خوري.
افشا کول او شفافیت
انټرنېټ داسې امکانات رامنځته کړي چې اسناد افشا شي او د ډیټا پر بنسټ ژورنالېزم وده وکړي. د «اکسیس نو» راپورونه ښيي چې په نړۍ کې د انټرنېټ بندول په زیاتېدو دي، ځکه حکومتونه د شفافیت د لګښتونو د مخنیوي لپاره سختو لارو ته مخه کوي.
طالبان هم له همدې وېرې سره مخ دي؛ هره معامله، د تاوتریخوالي هره پېښه او هره پټه پرېکړه په پای کې افشا کېږي او د ډیجیټلي حافظې برخه ګرځي. دا ډله څو ځله د همدې له کبله زیانمنه شوې ده، له مالي اسنادو نیولې تر محرمو غونډو پورې، ان تر دې چې د رهبرانو داخلي اختلافات هم رسنیز شوي دي.
ولې پړاو په پړاو بندیز؟
داسې ښکاري چې هبتالله اخوندزاده د طالبانو د ځینو نورو مشرانو تر فشار لاندې پرېکړه کړې چې بېسیم انټرنېټ یو وار د تل لپاره بند نه کړي. دا تګلاره له هغې پروسې سره ورته ده چې د رسنیو د بندولو لپاره یې غوره کړې وه؛ لومړی یې واړه محدودیتونه ولګول او وروسته یې د تصویري رسنیو ډېری برخه وتړله.
طالبان په دې ډول هم د ټولنې غبرګون ازمويي او هم د سیاسي لګښتونو کمولو هڅه کوي. پړاویز بندېدل دې ته زمینه برابروي چې عامه ذهنیت ورو ورو عیار او احتمالي اعتراضونه مهار شي.
د سانسور پاراډاکس
سانسور کوونکي هر ځای له یوې لویې ستونزې سره مخامخ دي؛ هر څومره چې د معلوماتو د بندولو هڅه ډېره شي، د لاسرسي غوښتنه هم دومره لوړېږي. څېړونکي دې حالت ته «د سانسور پاراډاکس» وایي؛ داسې وضعیت چې د یوې محتوا بندېدل خپله په خبر بدلېږي او پام څو برابره ور ډېرېږي. طالبان هم له همدې واقعیت سره مخ دي.
د انټرنېټ پرې کول ښایي لنډمهاله د خبر رسونې بهیر ورو کړي، خو په عمل کې د خلکو تجسس زیاتوي او د نړۍ پام افغانستان ته رااړوي.
په اصل کې د هبتالله وېره د یوې ټولنې له ویښتیا ده. طالبان د ډیالوګپر ځای، چوپتیا او سکوت تحمیلوي. خو نړیوالې تجربې ښيي چې د معلوماتو د سیلاب پر وړاندې هېڅ دیوال مقاومت نه شي کولای.
سربېره پر دې، طالبان بیا هم ښيي چې د نن ورځې له وسایلو سره څومره په ټکر کې دي. په داسې نړۍ کې چې انټرنېټ د اقتصاد، زدهکړو، اړیکو او سیاست نه بېلېدونکې برخه ده، د ډیجیټلي دروازو تړل هم د ټولنې پر وړاندې د طالبانو د بېباورۍ نښه ده او هم د دوی له ناتوانۍ پرده پورته کوي.
طالبان هڅه کوي د منځنیو پېړیو په وسیلو د نوي زمان نظم مهار کړي، خو دا هڅه یوازې هغه درزونه لا ډېر ښکاره کوي چې د دوی او د یوه داسې نسل ترمنځ دي، چې ژوند یې له شبکو او ازادو معلوماتو سره تړلی دی.
طالبان ښایي په موقتي ډول د انټرنېټ سرعت کم کړي یا اړیکې پرې کړي، خو هغه نسل چې په ډیجیټلي نړۍ کې لوی شوی، بېرته د شمعې او د تیلو څراغونو زمانې ته نه ستنېږي.
د افغانستان ځوانان، که په کور دننه دي او که په مهاجرت کې، ژوند او هویت یې له انلاین وسایلو سره تړلی دی. هر نوې انسداد یوازې د حاکمانو او ټولنې ترمنځ واټن پراخوي او څرګندوي چې طالبان له داسې زمانې سره په نابرابره جګړه کې دي چې نور بېرته نه ګرځي.
په افغانستان کې د نوري فایبر انټرنېټ د پرې کولو خبرونه د خلکو لپاره یوه لویه اندېښنه ګرځېدلې ده. د بلخ او کندهار تر څنګ په هلمند، نیمروز او روزګان کې انټرنېټي خدمات بند شوي او راپورونه ښيي چې د کندوز، ننګرهار، خوست او فراه په ولایتونو کې هم د ورته پلان د عملي کېدو امکان شته.
دا اقدام یوازې پر اړیکو او کاروبار اغېز نه کوي؛ بلکې د هېواد د ځوان نسل پر غږ، هویت او ټولنیزو حرکتونو یې هم ژور سیوری غوړولی دی.
دا حالت د یوې مهمې پوښتنې سبب کېږي: ایا په افغانستان کې هم د جین زي (تنکي ځوان کهول) د راپورته کېدو امکان شته؟
د نېپال تجربه؛ د جین زي (Gen Z) راپورته کېدل
نېپال کې په سپټمبر په میاشت کې داسې یو سیاسي بدلون رامنځته شو چې سرچینه یې د ځوانانو نارضایتي وه.
حکومت د ټولنیزو رسنیو لکه فیسبوک، انسټاګرام او یوټیوب پر کارولو بندیز ولګاوه، چې دا کار د خلکو، په ځانګړي ډول د ځوانانو غوسه راوپاروله. د کار نشتوالی، د فساد کچه، د بیان ازادۍ محدودیتونه او د "نیپوټیزم" تورونه د جین زي د لاریونونو اصلي عوامل شول. دا خوځښت د حکومت د سقوط او د نوي سیاسي واقعیت د رامنځته کېدو سبب شو.
د افغانستان او نېپال ورته والی
که څه هم افغانستان او نیپال د تاریخ، جغرافیې، عقیدې، زده کړو او سیاسي باور له پلوه ډېر توپیر لري، خو د ځوان نسل د ناخوښۍ عوامل ورته دي.
دا ورته والی د ټولنیزو رسنیو له برکته دی، چې له نړۍ سره ځوانان وصل شوي او د خپل حق په پار غږ پورته کوي.
په نېپال کې زرګونو ځوانانو انټرنېټ او ټولنیزې رسنۍ د خپل کاروبار او ژوند وسیله ګرځولې وه، چې له بندیز سره یې د ځوانانو غوسه راوپارېدله، کټ مټ په افغانستان کې هم یو محدود شمېر ځوانان انټرنېټ د خپل رزق وسیله ګرځولې او همدا راز د اړیکو او کاروبار په پار درې کار اخلي چې محدودیت یې ورته غوسه راپارولی شي.
په افغانستان کې اقتصادي بحران دومره ژور شوی چې د ځوانانو لپاره د کار او فرصتونو نشتوالی د مهاجرت د څپو سبب شوی.
په افغانستان کې دا مهال نېږدې اووه میلیونه انسانان ټولنیزې رسنۍ او انټرنېټ کاروي او پر انټرنېټ بندیز ښايي دا کړکېچ لا پیاوړی کړي.
دا مهال په افغانستان کې د ټولیزو اړیکو ټول وسایل تر سخت سانسور لاندې دي او ټولنیزې شبکې د طالبانو تر فشار لاندې په پرلهپسې ډول بندېږي، چې دا چاره د ځوان کهول د نارضایتۍ او غوسې سبب ګرځي.
همدا راز د ټولنې نیمایي برخه له بنسټیزو حقونو بېبرخې شوې، چې دا د جین زي د غوسې یو مهم محرک ګرځېدلی شي.
بل خوا طالبان د ټول واک څښتنان دي او د خلکو ګډون په سیاسي بهیر کې نفي کوي چې دا چاره هم د جین زي د انقلاب او درېدو سبب ګرځېدلی شي.
د افغانستان ځانګړې ستونزې
سره له دې چې عوامل ورته دي، خو افغانستان د ځانګړو شرایطو له امله د نیپال د سناریو بشپړه تکرار نه شي کولی:
د افغان جین زي ځواک او د اعتراض بدیلې لارې
افغانستان د نړۍ یو له تر ټولو ځوانو ټولنو څخه دی؛ شاوخوا ۶۵ سلنه نفوس یې د ۲۵ کلونو څخه کم عمر لري. دغه نسل د نړۍوالو ارزښتونو، ټېکنالوژۍ او د بشري حقونو له ژمنو سره اشنا دی. که څه هم دوی د ښکاره لاریون توان نه لري، خو د اعتراض نوې بڼې یې رامنځته کړې دي:
په افغانستان کې د Gen Z د راپورته کېدو ټول شرایط شته، بېکاري، اقتصادي ستونزې، د بیان د ازادۍ نشتوالی، د ښځو د حقونو تر پښو لاندې کېدل او د انټرنېټ بندېدل؛ خو د طالبانو د امنیتي فشار او ټولنیزو وېشونو له امله دا خوځښت نه شي کولای د نیپال په څېر ښکاره او پراخه بڼه غوره کړي.
افغان جین زي به غالباً خپل غږ په پټو، مجازي او انفرادي لارو ورسوي. که طالبان د ازادۍ د محدودولو لاره همداسې پر مخ یوسي، نو د ځوان نسل غبرګون به د "انلاین مقاومت" په بڼه واورېدل شي او یا به هم د کډوالۍ په څپو کې انعکاس شي.
په هر حال، د افغانستان د راتلونکې سیاسي معادلې پر جوړولو کې د دې نسل رول له پامه نه شي غورځول کېدی.
د افغانستان په اړه د پاکستان سیاست ډېر وخت د پاکستان د پوځ جنرالانو او د هغوی د استخباراتو تر انحصار لاندې پاتې شوی دی او دا وضع تر اوسه بدله شوې نه ده.نو ځکه په ډېرو مواردو کې د پاکستان د ملکي حکومتونو د غړو خبرې خاص اهمیت نه لري.
ګنې دا څنګه کېدای شي چې کابل ته د پاکستان د لومړي وزیر معاون اسحاق ډار (څوک چې په ورته وخت کې د بهرنیو چارو وزیر هم دی) او نور لوړپوړي چارواکي سفر وکړي او هلته د اګست د میاشتې په شلمه نېټه د چین، افغانستان او پاکستان د بهرنیو چارو د وزیرانو د شپږمې درېاړخیزې غونډې په حاشیه کې د طالبانو له لوړپوړو چارواکو سره د مفاهمت مجلسونه وکړي، د سیاسي او اقتصادي اړیکو د پراختیا ژمنې وکړي او له بلې خوا وروسته پاکستانی ډرونونه په افغانستان کې بریدونه وکړي په دې ادعا سره چې ګویا د ترهګرو مرکزونه یې ویشتي دي او هلته د ښځو او ماشومانو د مرګ خبرونه راځي.
دا خبره د یادونې وړ ده چې د ۲۰۲۴کال په اخر کې د دسمبر په پنځهویشتمه نېټه هم پاکستانی الوتکو په خوست او پکتیکا کې بمباري کړې وه چې پکې ملکی خلکو ته په لویه کچه مرګ او ژوبله اوښتي وه. نو اوس دا یو معمول ګرځېدلی دی چې د پاکستان او افغانستان ملکي چارواکي خبرې اترې وکړي او د دواړو هېوادونو ترمنځ د دوهاړخیزو مناسباتو د ټینګښت اعلانونه وکړي او له بلې خوا پاکستاني پوځیان په افغانستان کې دننه بریدونه وکړي او د دواړو هېوادونو ترمنځ کړکېچ بیا تازه شي.
د پاکستان پوځ ادعا کوي چې ګویا هغوی دا بریدونه په افغانستان کې د پېښو په ځواب کې په پښتونخوا کې د ټي ټي پي د بریدونو په وړاندې کوي، خو هغوی دې خبرې ته هېڅ ځواب نه لري چې په تېرو شلو کالونو کې د ټي ټي پي زرګونه کسان (چې پاکستانی اتباع وو) د افغان طالبانو د سازمان غړي شوي وو او د هغوی له امیر سره یې بیعت کړی و. دوی به هره ورځ د ډیورنډ په کرښه اوښتل او په افغانستان کې به یې جګړو کې برخه اخیسته؛ مړي به یې بیرته پاکستان ته د ښخولو لپاره راوړل کېدل او زخميان به یې په پاکستانی روغتونونو کې تداوي کېدل نو د پاکستان حکومت پرې هېڅ اعتراض نه درلود.
له دې علاوه، کله چې په ۲۰۲۱ کې طالبان په افغانستان کې واکمن شول، هغوی د ټي ټي پي دوهنیم زره هغه غړي له محبسونو څخه ازاد کړل چې د ډاکټر اشرف غني د حکومت په وخت کې د جګړې پر مهال بنديان شوي وو. نو د پاکستان د هغه وخت لومړي وزیر عمران خان په مشرۍ کې د لوړپوړو چارواکو یوه غونډه وشوه (د دې غونډې په اړه د عمران خان د خبرو ویډیو په یوټیوب کې شته). په دې غونډه کې د دفاع، داخله او بهرنیو چارو د وزیرانو تر څنګ د پاکستان د پوځ لوی درستیز جنرال قمر جاوید باجوه او د هغه وخت د ایاېس ای رییس جنرال فیض حمید او ځینې نورو جنرالانو هم ګډون کړی و. نوموړې غونډې پرېکړه کړې وه چې د پاکستان حکومت به د ټي ټي پي ټول غړي پاکستان ته راولي او دلته به یې بیا په خپلو سیمو کې له سره ابادوي؛ د دې کار لپاره لس میلیارده روپۍ بودیجه هم تخصیص شوې وه. نو له دې نه خو دا خبره په اثبات رسیږي چې ټي ټي پي پاکستان ته راوستل شوی و، خو اوس پاکستان په دې واقعیت باندې هیڅ تبصره کولو ته چمتو نه دی.
حقیقت دا دی چې پاکستان او طالبان دواړه یوه بله دوهمخې لوبه کوي. هغوی له یوې خوا له چین سره د دوستۍ سر خوځوي او د چین او پاکستان ترمنځ جوړېدونکي تجارتي کوریدور (CPEC) کې د افغانستان د ګډون پرېکړې کوي، له چین سره د غټو اقتصادي پلانونو لپاره د مفاهمت اسناد لاسلیک کوي او له بلې خوا لوېديځ ته ډاډ ورکوي چې دوی دواړه په سیمه کې د چین د نفوذ په مخنیوي کې د لوېدیځ کلک ملګري دي. او رښتیا هم چې کله په پاکستان کې د ټي ټي پي او داعش فعالیتونه زیات شوي دي، نو د چین-پاکستان د جوړېدونکي کوریدور سيپیک کار په ټپه ولاړ دی، ځکه تر اوسه په پاکستان کې د چینایي متخصصینو او کارکوونکو خلاف ډېر ترهګریز بریدونه شوي چې چین په پاکستان کې خپل کارونه بند کړي دي.
له بلې خوا پاکستان له لوېدیځ او چین دواړو نه په اصطلاح د ترهګرۍ د مخنیوي لپاره مرستې غواړي. عجیبه دا ده چې د پاکستان حکومت وړومبۍ ادعا کوله چې له افغانستان څخه پاکستان ته د ننوتونکو د ټي ټي پي د جنګیالیو شمېر درې-څلور زره دی؛ اوس وایی چې دغه شمېر اته زره تنو ته رسېدلی دی، خو دوی دې خبرې ته هېڅ ځواب نه وايي چې حتا که د ټي ټي پي د اته زره جنګیالیو د ننوتلو خبره رښتیا هم وي نو بیا همدغو اته زره کسانو څنګه د پاکستان د شپږ لکه پوځ په وړاندې د پښتونخوا د مرکز پېښور په ګډون د پښتونخوا په هر ګوټ کې بېلابېلې سیمې نیولې دي؟
ټي ټي پي په پاکستان کې د اسلامي شریعت د نافذولو لپاره د جنګ کولو ادعا کوي، خو له تېرو شلو، پنځهویشتو کالونو راهیسې یې جګړه په پښتونخوا کې متمرکزه کړې ده، او کلهناکله په بلوچستان کې هم یو څه فعالیت کوي. په دې جګړه کې ډېر پښتانه مري او د هغوی کورونه ورانیږي؛ په داسې حال کې چې که دوی رښتیا هم د اسلامي شریعت د نافذولو تصمیم لرلو نو باید تر ټولو زیات پام یې پنجاب ته کړی وای، ځکه د پاکستان د نفوس نیمایي څخه زیات په پنجاب کې دی او د پاکستان ټول مهم اقتصادي، سیاسي او دولتي مرکزونه هم په پنجاب کې دي، خو ټي ټي پي هېڅ پنجاب ته نه ګوري.
حقیقت دا دی چې د پاکستان پنجابي جنرالان له طالبانو نه هېڅ وېره نه لري، ځکه دا د هغوی خپله جوړه شوې پروژه ده، او په دې سربېره دوی له طالبانو سره تر اوسه ستراتیژیک مفاهمت لري. هغوی په دې باور دي چې اصلی خطر د پښتنو او بلوڅو ملي غورځنګونه دي؛ نو ځکه یې د ټي ټي پي جګړې په پښتونخوا متمرکزې کړي دي او لکه چې مخکې مې وضاحت کړی، په دې جګړه کې د ابرقدرتونو ترمنځ روان کشمکش کې هم برخه اخلي او ګټه ترې پورته کوي. چل یې ټول د افغان/پښتون وینې تویولو او بربادۍ ته جوړ کړی دی.