سیمه ییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته تایید کړه چې نېږدې یو ساعت وړاندې د ډېورنډ پر کرښه غلام خان بندر ته څېرمه د طالبانو او پاکستاني پوله ساتو تر منځ جګړه پیل شوې ده. سرچینې زیاتوي چې د دواړو خواوو څخه د سپکو او درنو وسلو ډزې روانې دي.
یو شمېر پاکستاني رسنیو هم د جګړې خبر ورکړی دی.
په لندن کې د رواني روغتيا ملاتړ سازمان د افغانستان ازاد پوهنتون او د ښځو د دوو نورو بنسټونو په همکارۍ د«رواني درملنه او د کلتوري ریښو درناوی» په نوم یوه نړۍواله غونده ترسره کړه.
د دغه غونډې اساسي موخه د افغانستان د رواني روغتيا د ننګونو په اړه د پوهاوي لوړول او د افغانانو ترمنځ د رغونې او زغم کلتور پياوړی کول و.
په دې ناسته کې له ۲۰۰زياتو ګډونوالو انلاين او له ۵۰زياتو کسانو حضوري ګډون وکړ، چې د نړۍ له بېلابېلو هېوادونو څخه راغلي وو.
په غونډه کې د افغانې لیکوالې سارا ناظم تازه چاپ شوی اثر«زخمهای خاموش سرزمین ما» په ځانګړې ډول ګډونوالو ته وروپېژندل شو، دغه کتاب د جګړو له امله د افغانانو پر رواني ټپونو او د هغوی پر زغم او استقامت تمرکز لري.
سارا ناظم او يو شمېر نورو متخصصانو د ټروما وروسته د رغېدو، د رواني هوساينې، او د کلتوري ريښو د ارزښت په اړه هم خبرې وکړې.
د غونډې جوړوونکو دا ناسته د ذهنونو د درملنې او د خپلو کلتوري ريښو د درناوي په لور يو مهم ګام وبلله او ټينګار يې وکړ چې د رغېدو هره هڅه د زغم، مقاومت او ټولنيز يووالي بنسټ پياوړی کوي.
د یادولو وړ ده، چې یاده غونډه دروانيروغتيا ملاتړ سازماند ښځو دسولې او امنيت مرکز، د افغانستان ازاد پوهنتون او د ښځو د سولې او بشري چارو صندوقپه همکارۍ جوړه شوې وه.
هندۍ رسنۍ «سياېنبيسی» نیوز، په یوه تحلیل کې هند ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر له سفر سره هم مهاله پر کابل او پکتیکا د پاکستان هوايي بریدونو ته په اشارې سره ویلي، اسلام اباد د هند او طالبانو تر منځ د تعامل پراخېدل یوه ستراتیژيکه ننګونه ګڼي.
دغې رسنۍ زیاته کړې، له چین سره د طالبانو «ښو» اړیکو ته په کتو ښايي دغه وروستي تحولات په سویلي اسیا کې پر ژیوپولیټیکل معادلو د بیا کتنې لامل شي.
د ۵شنبې په ماخوستن (د تلې ۱۷مه) پر کابل او پکتیکا کې زورور بریدونه وشول، د طالبانو دفاع وزارت بیا د جمعې په ورځ (د تلې ۱۸مه) وویل، پاکستان یو ځل بیا د افغانستان هوايي حریم نقض کړ.
طالبانو د پاکستان دغه برید د افغانستان او پاکستان په تاریخ کې یو بې ساری، له تشدد ډک، کرغېړن اقدام یاد کړ، او له خپل حریم څخه دفاع یې خپل حق وباله او همداراز یې خبرداری ورکړ، «له دې اقداماتو وروسته که وضعیت هر څومره ترینګلی کيږي عواقب به يې د پاکستان پوځ ته راجع وي.»
سره له دې چې پاکستان لا تر اوسه په رسمي توګه د دغه یرغل مسوولیت نه دی منلی، خو د پاکستان د پوځ ویاند د جمعې په ورځ په پېښور کې په یوې خبري غونډه کې وویل، «هر هغه اقدام چې د پاکستان د خلکو د امنیت لپاره لازم وي، ترسره شوی او تر دې وروسته به هم ترسره شي.»
ویل کېږي، د دغو بریدونو موخه د «ټيټيپي» غړي او په ځانګړې توګه د دغې ډلې مشر «نور ولي محسود» و. پر دغې ډلې تور دی چې له افغان طالبانو سره په همکارۍ د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد عملیات رهبري کوي.
دغه یرغل هند ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت وزیر له لومړني سفر سره هم مهاله ترسره کېږي. هغه په دې سفر کې د هند له بهرنیو چارو وزیر سره هم لیدلي دي.
په دغې لیدنه کې دواړو لورو اعلان وکړ، چې د دواړو هېوادونو تر منځ به ډيپلوماټيکې اړیکې پراخې شي او هند به په کابل کې خپل تخنیکي ماموریت د سفارت تر کچې بېرته ورسوي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هم وویل، د دغې ډلې ډيپلوماټان به هم ډېر ژر هند ته واستول شي.
دغو دوو چارواکو همداراز سلا کړې چې د دواړو هېوادونو تر منځ به کلتوري او روزنیز پروګرام هم ډېر شي او همداراز یې د ترهګرو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې پر متقابلو همکاریو ټینګار وکړ.
«سياېنبيسي» نیوز په دې تحلیل کې ویلي، د هند او طالبانو تر منځ د اړیکو په تودېدو سره د پاکستان اقدامات ښايي د دواړو هېوادونو تر منځ د نا لیکلو همکاریو د یوې بڼې لامل شي.
دغه رسنۍ زیاتوي، د هند او طالبانو تر منځ د تعامل او رسمي اړیکو د پراخېدو په درشل کې پاکستان دغه نږدېوالي ته د یوې ستراتیژيکې ننګونې په سترګه ګوري.
په داسې حال کې چې د اکتوبر لسمه د ذهنې روغتیا د نړیوالې ورځې په توګه لمانځل کېږي، د ملګرو ملتونو اړوند ادارو خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ښځو رواني وضعیت د ژور بحران پر لور روان دی.
د ملګرو ملتونو د روغتیا سازمان ویلي، چې سږکال د دې ورځې په نمانځلو سره غواړي نړۍ ته پیغام ورسوي، چې د هغو خلکو د ذهنې او ټولنیز ملاتړ اړتیا ته پاملرنه وکړي، چې د طبیعي پېښو، جګړو او روغتیايي بېړنیو حالاتو له امله اغېزمن شوي دي.
افغانستان هم د هېوادونو له ډلې ګڼل کېږي، چې ډیری وګړي، یې د جګړو، طبیعي پېښو، کډوالۍ او بیړنیو روغتیايي اسانتیاوو ته د لاسرسي نه لرلو له امله قرباني دي.
که څه هم په افغانستان کې د ذهنې روغتیا په اړه تازه راپور نه دی ورکړل شوی، خو د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې، د کډوالو نړیوال سازمان او په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت له خوا په ۲۰۲۳ کال کې د افغانستان په ۲۲ ولایتونو کې یو څیړنه شوي، چې له مخې د ښځو د ذهنې روغتیا وضعیت د اندیښنې وړ بلل شوی وو.
په دغه څیړنې کې ګڼو ښځو د مرکو پرمهال ویلي، چې له خپګان، بې خوبۍ، د هیلو او هڅو له لاسه ورکولو، ویرې، تاوتریخوالي، ټولنیز یوازیتوب، د ځان وژنې فکرونو او له ټولنې څخه د ګوښه کېدو سره مخ دي.
یادو ادارو په خپله څیړنه کې په افغانستان کې د ښځو د ذهنې روغتیا وضعیت خرابیدو لامل د طالبانو له خوا د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو وضع کول بللي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان په تازه راپور کې ویل شوي، چې په نړیواله کچه د طبیعي پېښو، جګړو او روغتیايي بیړنیو حالاتو د بحرانونو له امله له هرو پنځو تنوڅخه یو یې د ذهنې ناروغۍ سره مخ دی.
دغه سازمان د یادو کسانو ملاتړ یوازې بشري همدردي نه، بلکې د ژوند ژغورلو، د زغم پیاوړتیا، د رغېدو او د ټولنو د بیا جوړېدو په برخه کې همکاري اړینه بللي ده.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي:« دا اړینه ده چې دولتونه، روغتیايي او ټولنیز بنسټونه، ښوونځي او ټولنیزې ډلې په ګډه کار وکړي، څو د بېړنیو حالاتو له امله اغېزمن شویو کسانو ملاتړ وکړي او د ټولو د ذهنې روغتیا ساتنه یقیني کړي.»
یاد سازمان ویلي، چې په ګډه علمي او ټولنیزو همکاریو باندې پانګونه د خلکو د ذهنې روغتیا د اړتیاوو د پوره کولو ترڅنګ د اوږدمهاله رغېدو او د فردي او ټولنیز ثبات د بیا تینګښت سبب هم ګرځي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی، چې د ذهنې روغتیا په برخه کې هڅې دې څو برابره شي او یو داسې نړۍ رامنځته شي چې پکې د ذهنې روغتیا د هر انسان د اساسي حق په توګه خوندي او د ټولو د لاسرسي وړ وي.
د پاکستان د پوځ ویاند جنرال احمد شریف چودري د جمعې په ورځ د یوه خبري کنفرانس پرمهال وویل، چې د دغه هېواد د استخباراتو د ادارې پخوانی مشر جنرال فیض حمید به په نظامي محکمه کې محاکمه شي او هغه ته به د ځان د دفاع بشپړ حق ورکړل شي.
د پاکستان د پوځ ویاند د یاد هېواد د استخباراتي ادارې (ایایسای) د پخواني مشر جنرال فیض حمید د قضيي په اړه وویل، چې د پاکستان پوځ د اوازې یا تورونو پر اساس نه، بلکې د حقایقو پربنسټ عمل کوي.
نوموړي زیاته کړه:«د پوځ اړیکه له دولت سره شخصي یا سیاسي نه وي، بلکي رسمي وي. که څوک دا اړیکې ته شخصي یا سیاسي بڼه ورکړي، نو بیا به یې د حساب ورکولو وخت هم راځي. پرېکړې د دولت له خوا کېږي، موږ یوازې خپل نظر او مشوره ورکوو، خو د هېڅ سیاسي ډلې ملاتړ نه کوو.»
د پاکستان د پوځ ویاند جنرال احمد شریف چودري وايي، د جنرال فیض حمید د نظامي محکمې له لارې محاکمه کېږي او هغه ته د بشپړې دفاع حق ورکړل شوی دی.
چودري زیاته کړه:«د یوه جنرال د نظامي محاکمه کېدو یو علت دا هم دی، چې که څوک رسمي اړیکې شخصي یا سیاسي کړي، نو د ځواب ویلو مسوولیت یې هم باید پر غاړه واخلي. موږ نه غواړو چې څوک دې پوځ د خپل سیاست برخه وګرځوي. موږ ټولو سیاسي ګوندونو ته درناوی لرو.»
د پاکستان د استخباراتي ادارې پخوانی مشر جنرال فیض حمید د دغه هېواد د پوځ د اصولو خلاف د حکومتي رازونو د افشا، له موقف څخه ناوړه ګټه اخېستنه، د دولتي وسایلو ناقانونه استفادې او د عمران خان په مشرۍ د تحریک انصاف ګوند په ګټه سیاسي فعالیتونه باندې تورن شوی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي رېچارډ بېنېټ د «د ذهني روغتیا نړوالې ورځې» په مناسبت ویلي، افغانستان چې د طبیعي افتونو، اوږدمهاله جګړو او کړکېچونو ښکار دی، اوس د رواني ناروغیو له پراخ بحران سره مخ دی.
بېنېټ پر اېکس پاڼې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۸مه) لیکلي چې په افغانستان کې د ذهني روغتیا خدمتونه خورا محدود دي، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو لپاره چې د طالبانو تر سخت فشار او ځپنې لاندې ژوند کوي.
بېنېټ زیاته کړې، د جګړو او بېثباتۍ کلونو د افغانانو پر رواني حالت ژور اغېز کړی.
هغه زیاته کړې: «په افغانستان کې د ذهني روغتیا وضعیت ډېر اندېښمنوونکی دی او په ځانګړې توګه ښځې او نجونې د طالبانو د سختو محدودیتونو له امله له لا زیاتو رواني ستونزو سره مخ دي.»
هغه غوښتنه کړې چې نړیواله ټولنه باید د افغانستان د ذهني روغتیا د بحران د مدیریت لپاره بېړني ګامونه پورته کړي او د رواني ملاتړ خدمتونه پراخ کړي.
د بېنېټ په وینا، د ذهني روغتیا ستونزې یوازې طبي مسله نه ده، بلکې د ټولنیز عدالت، بشري حقونو او د ژوند د کرامت موضوع هم ده او له دې پلوه یې د افغانانو ملاتړ یو «بشري مسوولیت» وباله.