د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي اصف دوراني ویلي چې اسلام اباد باید د «ټيټيپي» د مشرانو او فعالانو پر وړاندې قانوني ګامونه واخلي او هغه کسان چې په افغانستان کې پټ شوي، د انټرپول له لارې دې ونیول شي.
اصف دوراني په اېکس لیکلي چې، باید د پاکستاني طالبانو غورځنګ د مشرانو او غړو پر وړاندې رسمي قانوني چارې ترسره شي. هغه ویلي چې که چا په افغانستان کې پناه اخیستې وي، نو د هغوی د نیولو لپاره باید نړیوالې لارې وکارول شي.
نوموړي دا هم ویلي چې د یادو کسانو د پېژندنې او د قانون د تطبیق لپاره باید مناسب اقدامات وشي.
یاده دې وي چې پاکستان وايي د تحریک طالبان پاکستان (TTP) ځینې مشران او غړي په افغانستان کې پټ شوي دي او له هغه ځایه د پاکستان پر ضد فعالیتونه کوي. د پاکستان له لوري دا تورونه د دې سبب شوي چې د دواړو لورو ترمنځ اړیکې ترینګلې شي.
له بلې خوا، طالبان دا ادعا نه مني او وايي چې د افغانستان خاوره د هیڅ هېواد پر ضد نه کارېږي.
د ملګرو ملتونو د بشري استوګنې ادارې (UN-Habitat) خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې د کثافاتو او اوبو ناسم مدیریت، او د شنو سیمو نشتوالی د خلکو روغتیا او ژوند ته جدي ګواښ دی. دغه ادارې ټینګار کړی چې د ښاري پلان جوړونې او ټولنیزو اقداماتو له لارې د چاپیریال ساتنه امکان لري.
د ملګرو ملتونو دغه ادارې د پایښت لرونکي ښاري پراختیا لپاره په افغانستان کې د هدفمند ښاري پلانونو او ټولنېزې هڅو اهمیت ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې ښاري چاپیریال ته د پام کولو له لارې به د افغانستان خلک د اوږدمهاله ګټو څخه برخمن شي.
تر دې وړاندې یو این هبیتات ویلي وو چې، د افغانستان په ښاري جوړښت کې بدلون د سرعت له مخې روان دی او وړاندوینه شوې چې تر ۲۰۶۰م کال به نېږدې نیمایي هېواد په ښاري سیمو کې ژوند وکړي، چې د دغه ننګونې لپاره ښاري پلانونه او بنسټونه باید په چټکه توګه قوي شي.
د ملګرو ملتونو دغه اداره، د افغانستان د حکومت او ښاروالیو سره په ګډه کار کوي ترڅو د خلکو د ژوند شرایط ښه کړي او اوسېدونکو ته استونګې بنسټيز خدمتونه وړاندې او اقلیم پر وړاندې مقاومت لوړ کړي.
په پاکستان کې د افغانستان پخواني سفیر نجیبالله عليخېل ویلي، ترکیه کې د طالبانو او پاکستان وروستي مذاکرات ښيي چې د منځګړو هڅو باوجود، وضعیت د اټکل وړ نه دی. نوموړی ټینګار کوي چې که افغانان د ملي یووالي تر چتر لاندې یو نه شي، هېواد به د نیابتي جګړو او سیمهییزو سیالیو قرباني شي.
نجیبالله عليخېل پر اېکس پاڼه لیکلي چې د ترکیې مذاکرات باید د هغو کسانو لپاره د عبرت درس وي چې د دواړو لوریو شخړه لا هم یوه «لوبه او ننداره» ګڼي.
د ده په باور، د واقعبینانه تحلیل او ملي بحث نهشتوالی د ستونزو د لا ژورېدو لامل کېږي.
عليخېل لیکلي: «افغانستان یو ځل بیا د خپل تاریخ په یوه حساس پړاو کې ولاړ دی، چې مخ ته یې یوازې دوه لارې دي: یا به ولس د خپلو ګډو ارزښتونو، ملي ګټو او داعیې پر بنسټ متحد شي، یا به د پردیو ستراتیژیکو موخو او سیمهییزو رقابتونو په جګړه بدلېږي.»
هغه زیاته کړې چې د تیرو ۴۷ کلونو تجربې ښيي، د نفاق او یو د بل د نه منلو پالیسۍ زموږ کور ویجاړ کړی، خلک یې کډوالیو ته اړ کړي او هېواد یې د ګاونډیانو د نفوذ په وړاندې زیانمن کړی دی.
د علي خېل په وینا، افغانستان د طبیعي زیرمو، معادنو او اوبو له پراخو امکاناتو سره سره لا هم د نړۍ د وروسته پاتې هېوادونو له ډلې شمېرل کېږي.
نوموړي لیکلي: «اوبه، چې زموږ د ملي شتمنۍ برخه دي، په وړیا ډول ګاونډیو ته روانې دي، ځمکنی موقعیت مو یوازې پر نقشه محدود پاتې دی، او ځوان نسل مو د ناهیلۍ شپې سبا کوي.»
پخواني سفیر د حل یوازینۍ لاره د ټولو افغانانو ګډ کور ګڼلی، چې پکې هر وګړی د شریکتوب او ملکیت احساس ولري.
ده ټینګار کړی چې د ملي بحث پیلول یو تاریخي مسولیت دی او باید بې له ځنډه عملي شي.
دغه ډېپلومټ پر هغو کسانو هم نیوکه کړې چې د پردیو موخو لپاره ځانونه مخکې مخکې کوي او ویلي یې دي چې دا ډول کړنې له هېواد سره ستره جفا ده.
عليخېل د سیمې په کچه د متقابل احترام او متوازنې تګلارې پر بنسټ اړیکو ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې یو متحد افغانستان کولای شي د ټاپي او لاجوردو لارې په څېر سترې اقتصادي پروژې عملي او هېواد د تجارت او ترانزیت مرکز کړي.
ده زیاته کړې: «افغانستان باید د یوه هېواد له احتیاج نه راخلاص شي، څو ګاونډیان د ترانزیت او تجارت په پلمه سیاسي فشارونه ونهشي کارولی.»
پخواني سفیر د نړیوال وضعیت په اړه هم خبرداری ورکړی چې افغانستان یو ځل بیا د نړیوالو سیالیو د ټکر په محور بدلېدونکی دی.
د ده په باور، د هېواد ملي ګټه دا ده چې د هېڅ یوه بلاک یا قدرت برخه نه شي او د متعادلې، شفافې پالیسۍ له لارې خپلواکي وساتي.
د نجیبالله عليخېل په وینا، یو متحد، خپلواک او د متعادلې پالیسۍ لرونکی افغانستان به هم د کورني ناورین درمل وي او هم به د نړیوالې ټولنې د مساوي غړي په توګه خپل ملي عزت او منافع وساتي.
د امریکا د کورني امنیت وزارت ویلي، چې په شیکاګو کې یوه کس د شنبې په ورځ د کډوالۍ د پلي کولو د عملیاتو پر مهال د امریکا د سرحدي ګزمو پر افسرانو ډزې کړې دي. په ورته وخت کې د شیکاګو پولیسو ویلي، چې پېښه کې څوک ټپيان شوي نه دي.
د یاد وزارت په وینا، شکمن کس چې د تور «جیپ» موټر یې چلولو، په تېښته بریالی شوی دی.
د شیکاګو پولیسو ویلي، چې د ډزو غږونو د راپور تر لاسه کولو وروسته سیمې ته رسېدلي او سېمه یې خوندي کړې ده.
پولیسو په خپل بیان کې ویلي: «تر اوسه د کوم کس د ټپي کېدو راپور نشته.»
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت وايي، په تېرو دوو اونیو کې له ګاونډيو هېوادونو په ځانګړې توګه له پاکستان څخه څه باندې ۱۵۰ زره افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي دي. په دغو ستنول شویو کسانو کې له ایران او ترکیې را اېستل شوي افغانان هم شامل دي.
د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ویاند سیمه ییزو رسنیو ته ویلي: «په دې موده کې ۲۴زره او ۷۸۷ کورنۍ له پاکستان، یو زرو ۲۵۱ کورنۍ له ایران او ۶ کورنۍ له ترکیې راستنې شوې دي.»
دغه ستنول کېدونکي افغانان د لنډ مهال لپاره د کابل په ګډون په ځینو ولایتونو کې راستنو شویو افغانانو ته په ځانګړو شویو کمپونو کې ساتل کېږي. په دغو کمپونو کې په یو مهال کې زرګونه کسان ساتل کېږي.
سره له دې چې د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې کمېسیون دارلانشاء کابو هره ورځ د اعلامیو په خپرولو سره ادعا کوي، چې ډېری راستنېدونکې کورنۍ یا دوی په خپله خپلو ولایتونو ته لېږدوي او یا یې هم د لارې کرایه ورکوي، خو د ستنو شویو کډوالو لپاره په ځانګړو شویو کمپونو کې یو شمېر کسان وايي، دوی په خپله خپلو ولایتونو ته د تګ لپاره پیسې او امکانات نهلري او د طالبانو له لوري په اوونیو اوونیو په لارو کې ځنډول کېږي او تر یوې میاشتې هم خپلو ولایتونو ته نه رسېږي.
یو له دغو ستنو شویو کسانو په کور دننه سیمه ییزو رسنیو ته ویلي: «دوه اوونۍ په کرښه کې بند پاتې و، یوه اوونۍ په کندهار کې پاتې شوو، څلور ورځې کېږي د کابل په کمپ کې پاتې یو، تر اوسه هېڅ موټر نه دی راغلی چې موږ خپلو ولایتونو ته ولېږدوي.»
د پاکستان حکومت د وږي په لسمه (د سپټمبر په لومړۍ) د پياوار، اېسيسي کارټ لرونکو او بې اسناده افغانانو د جبري اېستنې بهیر پیل کړ او تر اوسه لسګونه زره افغانان په زوره له دغه هېواده اېستل شوي او لا هم دغه بهیر دوام لري.
خو پاکستان پر افغان کډوالو د تلې له ۱۷مې یعنې له طالبانو سره د جګړې له پیل سره سم، فشارونه زیات کړل او پولیسو یې پر طالبانو د فشار راوستلو په موخه د پاکستان په هر ګوډ کې د افغانانو د نیولو بهیر پراخ کړ.
د پاکستان چارواکو ورسره جوخت د کورونو مالکانو ته خبرداری ورکړ، چې بېقانونه افغان کډوالو ته کورونه په کرایه ورنهکړي او همداراز یې له پاکستانیانو غوښتي و، چې افغانان پر کارونو ونهګوماري.
پاکستان د روان کال په زمري میاشت کې په دغه هېواد کې د افغانانو د ویزې د تمدیدولو بهیر په ټپه ودراوه. په پاکستان کې مېشت افغانان وايي، که پاکستان د ویزې د تمدیدېدو بهیر نه وای درولی، نو اوس به ټولو ویزې درلودې او په ناقانونه توګه به په پاکستان کې نه اوسېدل.
په پاکستان کې د مېشتو افغانانو په وینا، د پاکستان پولیسو د کورونو مالکانو ته له خبرداریو او د یو شمېر کورونو د مالکانو له نیول کېدو وروسته، د کرایه ورکوونکو کورونو مالکان افغانان له خپلو کورونو واېستل او دمګړی سلګونه کورنۍ د پاکستان او په ځانګړې توګه د اسلاماباد په پارکونو کې په دې سړه کې هوا کې شپې او ورځې تېروي.
د اسلام اباد په ارجنتینا پارک کې دمګړی سلګونه کورنۍ په ازاده فضا او سړه هوا کې له خپلو ماشومانو سره د پولیسو له وېرې سره مل شپې او ورځې تېروي.
دوی وايي، د کورونو مالکانو له خپلو کورونو اېستلي او د پاکستان حکومت هم د دوی ویزې نه تمدیدوي، نو اړ دي چې په دې سړه هوا کې په ازاده فضا کې شپې او ورځې تېرې کړي.
د ارجنتینا پارک د اوسېدونکو په وینا، هره ورځ د پولیسو لوی موټر دغه پارک ته ورځي او افغانان تر نیولو وروسته افغانستان ته لېږدوي.
دوی په لومړي سر کې د پاکستان له حکومت څخه غواړي، چې د ویزې د تمدیدېدو بهیر بیا پيل کړي او همداراز د بشري او کډوالو اړوندو نړۍوالو سازمانونو غواړي، چې په دې سختو شرایطو کې یې لاسنیوی وکړي او همداراز پر پاکستان فشار راوړي، چې د افغان کډوالو له ځورونې لاس واخلي او د منل شویو نړۍوالو قوانینو او اصولو لهمخې ورسره چلند وکړي.
په اسلاماباد کې مېشې یو شمېر کورنۍ افغانستان انټرنشنل- ته وايي، د پولیسو له وېرې ان د درملنې لپاره روغتونونو ته هم نهځي او اړ دي، چې د ناروغیو سختۍ پر ځان تېرې کړي.
نظامالدین قیصاري چې تر دې مخکې د جنبش ګوند مرستیال و، پرون (جمعه د لړم ۱۶مه) یې د ایران په تهران ښار کې د دغه ګوند د رهبرۍ په نه حضور کې په یوې غونډه کې ځان د جنبش ګوند رييس اعلان کړ. عبدالرشید دوستم چې د جنبش ګوند رهبر او بنسټګر دی، لا تر اوسه په دې تړاو څه غبرګون نه دی ښودلی.
نظامالدین قیصاري د شنبې په ورځ (د لړم ۱۷مه) پر خپله فېسبوک پاڼه د یادو مراسمو د یوې ویډیو او اعلامیې په خپرولو سره ویلي، جنبش ګوند د افغانستان د ټولو قومونو ګډ کور دی.
په یاده ویډیو کې یو کس وايي، تر دې مخکې د جنبش ګوند رييس د عبدالرشید دوستم زوی باتور دوستم له «ټاکنو» پرته د تفاهم له لارې ګومارل شوی و.
دغه کس زیاتوي، د جنبش ګوند د بنسټ لیک لهمخې په هرو پنځو کلونو کې باید ګوندي کنګره راوبلل شي، خو د ځينو لاملونو له امله د عبدالرشید دوستم زوی باتور دوستم له شاوخوا ۷ کلونو راهیسې د دغه ګوند ریاست پر غاړه درلوده.
یاد کس وايي، نظامالدین قیصاري به په خپله کاري موده کې په پالیسیو کې د بدلونونو له راوستو، د ګوند د کنګرې جوړولو او تر هغې وروسته د ګوند نوي مشرتابه ته د ټاکنو زمینه برابره کړي
د نظامالدین قیصاري له لوري په خپره شوې اعلامیه کې د یادې غونډې د ګډونوالو له قوله ویل شوي، چې د جنبش ګوند د هېڅ کورنۍ او یا فرد پورې تړلی نهدی او هر څوک کولی شي د ټاکنو له لارې د دغه ګوند مشرۍ ته ځان نوماند کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې نظامالدین قیصاري تر دې مخکې هم یو ځلي ځان د جنبش ګوند د رييس په توګه اعلان کړی و.
د چارو د شنونکو په باور، داسې ښکاري چې د قیصاري دغه اقدام د عبدالرشید دوستم چې د دې ګوند بنسټګر او رهبر بلل کېږي، له رضايت او توافق پرته شوی او په دې سره ښايي دغه ګوند په دوو برخو ووېشل شي.
د جوړښت لهمخې، د جنبش ګوند ډېره برخه ازبک قوم جوړوي. د دغه ګوند بنسټګر عبدالرشید دوستم په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په ترکیه کې ژوند کوي او تر اوسه یې د قیصاري د دغه اقدام په تړاو څه غبرګون نه دی ښودلی.
د یادونې وړ ده، چې طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو وروسته په هېواد کې د ټولو ګوندونو فعالیتونه لغو اعلان کړل.