د پاکستان د پوځ او وسله‌والو ترمنځ په نښتو کې ۷ وسله‌وال وژل شوي

امیرخان متقي ویلي، چې واک ته له رسېدو ورروسته طالبانو په افغانستان کې د داعش په ګډون د ټولو ډلو مرکزونه له منځه وړي او پاکستان دې هم د خپلې خاورې امنیت پخپله وساتي.

نوموړي خبرداری ورکړی، چې پاکستان له طالبانو سره د ستونزو په پراخولو د ځینو پروژو د عملي کېدو پلان لري.

متقي زیاته کړې:« موږ چې راغلي یو، د داعش مرکزونه او نورې ډلې مو کنټرول کړې دي، تاسې هم د خپلې خاورې امنیت وساتئ. که تاسې سیاسي او اقتصادي ستونزې لرئ، نو پر افغانستان لاس مه پاکوئ. که ته (پاکستان) له سیاسي تنظیمونو، عالمانو او ګاونډیانو سره ستونزې لرې، یا د مرموزو پروژو د عملي کېدو پلان لرې، بیانو موږ هم له ځانه د دفاع حق لرو.»

امیرخان متقي پاکستان ته په اشاره ګواښ وکړ، چې افغانستان ته نږدې او سیمه کې د ناامنۍ د رامنځته کولو اجازه نه ورکوي:« موږ به هېڅکله چاته اجازه ور نه کړو، چې موږ ته نږدې، یا زموږ په ګاونډ کې یا زموږ په سیمه کې د ناامنۍ داسې عوامل رامنځته کړي، چې هغه بیا په اینده کې سیمه په مشکل کې واقع کړي.»

متقي ادعا کړې، چې پاکستان له افغانستان سره د روانو ستونزو د پراختیا هڅه کوي، چې د خپلو کورنیو ستونزو او یا د هغو لوبو لپاره چې د یاد هېواد ګټې پکې دي، زمینه براه کړي.

متقي ویلي:« موږ یوازې له پاکستان سره نه بلکې پنځو نورو ګاونډیانو سره اړیکې لرو، هغه ټول مطمین دي او ښه راکړه وررکړه وسره لرو، څوک له موږ نه شکایت نه لري، په تېرو څلورو کلونو کې مو چاته زیان نه دی رسیدلی، خو په مسکو او ایران کې د امنیتي پیښو پل کوم ځای ته ورسید؟»

همدارنګه امیرخان متقي له پاکستان سره مذاکراتو ته په اشاره وویل، چې یاد هېواد د مذاکراتو پرمهال پریکنده دریځ نه لري.

نوموړي زیاته کړې:«پاکستان د ټي ټي پي تور لګوي، بیا چې مخکې لاړ شو، د بلوڅانو خبره رامخکې کوي، بیا د هند د ډلو مساله رامخکې کوي، زموږ اړیکې له هند سره سیاسي دي او دا زموږ حق دی. دا اړیکې د هېڅچا په زیان نه دي. موږ نه غواړو له یو هېواد سره داسې اړیکې ولرو چې د بل هېواد په زیان وي.

له پاکستان سره د سوداګري

امیرخان متقي ویلي، چې پاکستان له افغانستان سره د ترانزیټي لارو په بندولو او پر کډوالو په فشار راوړلو سره ټول نړیوال اصول تر پښو لاندې کړې دي.

د نوموړي په وینا، د لارو بندښت د افغانستان پر سوداګرۍ هېڅ منفي اغېز نه دی کړی.

متقي وايي:« موږ په ډېر څه کې خودکفا او په پښو ولاړ یو، له دنیا سره مو تجارت خلاص شوی، که یوه دروازه بندیږي، لس نورې خلاصیږي. اعتماد مو حاصل کړی، ددنیا هیڅ تجار دا تشویش نه لري، چې زه که د افغانستان تجار ته مال ، دوا او غاذا، تېل او ګاز ورکړم سبا به زما مال ضایع شي، دا یو ډېر لوی اعتمادی دی، چې دلته حاصل شوی»

امیرخان متقي ویلي، چې له پاکستان سره د لانجې د حل په اړه یې دریځ روښانه دی او غواړي کړکېچ د خبرو له لارې حل کړي.

نوموړي زیاته کړه:«د پاکستان په اړه د طالبانو اصولي دریځ دادی چې د تفاهم او مذاکرې له لارې د ستونزو حل غواړو، او پر نړیوالو غږ کوو، چې له شته حقایقو ځان خبر کړي او د دوی پر واکمو هم غږ کوو، چې د مسایلو اساسي حل ته متوجې شي او زموږ رغنده اقداماتو ته په درنه سترګه وګوري.»

نوموړي وویل، چې « یو خام فکر موجود و، چې که په افغانستان لارې بندې شي، نظام به سقوط وکړي»، خو دده په وینا، هیڅ پېښ نه شول.

دغه لوړپوړي طالب چارواکي ویلي، چې له پاکستان سره د روانې لانجې په اړه یې نړیوالو ته خپل غږ رسولی، چې افغانستان کې ستونزه نشته، بلکې ستونزې ورته جوړیږي.

په دغه لیک کې راغلي، دا هغه مېرمنې دي چې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته یې خپل ژوند، کار او هر څه شاته پرېښودل؛ ځکه د ښځو د حقونو د دفاع او مدني مبارزې له امله د طالبانو له‌خوا له جدي ګواښ سره مخ وې.

د یادې ټولنې په وینا، دغه مېرمنو پاکستان د خوندي ځای په توګه غوره کړ؛ خو اوس له ناڅرګند برخلیک، نیونې او جبري اېستنې سره مخ دي. په لیک کې ویل شوي:« د دې پر ځای چې خوندي شي، دغه مېرمنې اوس د نیونې، ځورونې او د جبري ستنونې له ګواښ سره مخ دي.»

د یادې ټولنې وروستي راپورونه ښيي، چې په پاکستان کې د افغان مېرمنو وضعیت ورځ تر بلې پېچلی کېږي. په تېرو څو اونیو کې پنځه افغان فعالانې له پاکستان نه بېرته افغانستان ته اېستل شوې، چې له دې ډلې درې مېرمنې ورکې دي او دوه نورې د افغانستان دننه پټې ګرځي او هېڅ خوندي ځای نه‌لري.

د دوی په وینا؛ دغه وضعیت نور د عادي تګلارو برخه نه ګڼل کېږي، بلکې د ژوند او مرګ جدي ناورین ته رسېدلی دی. دغه مېرمنې چې د بشري حقونو، رسنیو، قضا، حقوقو او مدني ټولنې په برخو کې فعاله وې؛ د طالبانو له ګواښ سره مخامخ دي.

د مېرمنو یادې ټولنې څرګنده کړې، چې د پاکستان وروستۍ تګلارې د بشري مسوولیتونو خلاف دي. یادې ټولنې ټینګار کړی، چې د افغان مېرمنو جبري اېستل د نړۍوال اصل خلاف عمل دی او د پاکستان د بشري ژمنتیاوو سره په ټکر کې دی. دوی وایي، دغه کړنه د نړۍوالو بشري حقونو نقض ګڼل کېږي او د اخلاقي مسوولیت له اصولو ښکاره سرغړونه ده.

د دوی په وینا؛ په پاکستان کې افغان مېرمنې له ګڼو جدي ستونزو سره مخ دي؛ د چک‌پاینټونو له امله د نیونې وېره لري، خوندي تګ‌راتګ نه‌شي کولی، کورونه په کرایه نه ورکول کېږي، د وېزو فیسونه خورا لوړ دي چې کله تر ۱۵۰۰ډالرو پورې رسېږي.

یادې ټولنې له پاکستاني حکومته غوښتي، چې د افغان ښځینه فعالانو جبري اېستل سملاسي ودروي او له ګواښ سره مخ مېرمنو ته لنډمهاله خوندیتوب او د قانوني پاتې کېدو اجازه ورکړي.

دوی د هغو ښارونو مشخصول هم غوښتي، چې افغان مېرمنې په‌کې د شړلو له ګواښ پرته پاتې کېدای شي، د کورنیو سفرونو پر مهال خوندي تګ‌راتګ تضمین شي، د وېزو د پروسې پر مهال د استوګنې د ځای ستونزې هوارې شي او د یوې ارزانې، عادلانه، رڼې او اوږدمهالې وېزې بهیر رامنځته شي.

په لیک کې راغلي، چې پاکستان له لسیزو راهیسې د افغانانو کوربه پاتې شوی. اوس هغه وخت رارسېدلی، چې دغه بشري خواخوږي لا پسې پیاوړې شي؛ ځکه د افغانستان زړورې ښځې تر ټولو سختو شېبو کې د مرستې غوښتنه ترې کوي.

یادې ټولنې ټینګار کړی:« هغو ښځو چې د بشري حقونو د دفاع لپاره یې خپل ژوند له ګواښ سره مخ کړی و، اوس خپله د ژوند ژغورلو غوښتنه کوي.» په لیک کې راغلي، مخکې تر دې چې نورې ښځې خپل ژوند له لاسه ورکړي د پاکستان حکومت باید بېړنی اقدام وکړي.

ډان ورځپاڼې د پاکستان د فیصل اباد پوهنتون د پخواني پروفیسور وقار احمد او د پراختیا او کرنې کارپوه خالد وټو لخوا د دوشنبې په ورځ، د دسمبر په لومړۍ نیټه لیکل شوي تحلیلي راپور کې لیکلي چې افغانستان په پاکستان کې د سبزیجاتو، په ځانګړې توګه د کچالو لپاره ترټولو لوی بازار جوړوي.

د کرنې او تولید حجم له مخې د پاکستان ترټولو زیات سبزیجات، چې له یو میلیون جریبه څخه ډیر ځمکه پوښي، کچالو دي، چې هر کال د صادراتو لپاره د پام وړ اضافي عاید رامینځته کوي.

د نړیوال سوداګرۍ کمیسیون د احصایو له مخې، پاکستان په ۲۰۲۴ کال کې د ۱۳۸ میلیون ډالرو په ارزښت له ۷۳۶ ټنو څخه ډیر کچالو صادر کړل، چې له دې جملې څخه ۴۲ سلنه یې افغانستان ته صادر شوي دي.

کارپوهان وايي چې د "بې ثباته" افغان بازار باندې دومره زیات انحصار د اوږدمهاله جوړښتي کمزورۍ څرګندونه کوي. دوی وايي چې د کچالو د کروندګرو بقا په خورا مهمه توګه د افغانستان د پولې په بیا پرانیستلو پورې اړه لري ځکه چې د پاکستان دودیز کرنیز سکتور نشي کولی نوي بازارونه ومومي.

کارپوهانو خبرداری ورکړی، چې دا ډول غلط اقتصادي پالیسیو د پاکستان لپاره د محصولاتو او صادراتو بازارونو لړۍ محدوده کړې ده او دا چې د کچالو د صادراتو په حجم کې د چټک کمښت له امله له جدي بحران سره مخ دی.

که څه هم د پولې احتمالي بیا پرانیستل ممکن سږکال بزګرانو ته لنډمهاله مهلت ورکړي، کارپوهان وايي چې د دې سکتور اوږدمهاله ثبات ستراتیژیکو او پلان شویو حکومتي مداخلو ته اړتیا لري.

د هغه په وینا، افغانان په بېلابېلو پېښو کې په ځانګړي ډول د سرحدي ځواکونه پر مرکز ، واڼه کې پر پوځي کالج او د اسلام‌اباد په وروستي بریدونو کې ککړ ثابت شوي.

نقوي ویلي چې فدرالي حکومت ټولو اړوندو ادارو ته هدایت ورکړی چې په هر ایالت کې د ناقانونه افغانانو د موندلو، نیولو او بېرته لېږلو لپاره پراخ اقدامات ترسره کړي. د هغه په خبره، د دې اقدام موخه د امنیت ټینګښت او د "ریاستي ګټو خوندي کول" دي.

هغه زیاته کړه چې د خیبر پښتونخوا ایالت حکومت ته هم ښکاره پیغام ورکړل شوی چې په اوسنیو حالاتو کې باید د سیاست پر ځای د دولت ګټې لومړیتوب ولري، او د فدرالي حکومت پرېکړې په بشپړ ډول عملي کړي.

د پاکستان د کورنیو چارو وزیر په داسې حال کې دا څرګندونې کوي چې حکومت یې له څه مودې راهیسې په دغه هېواد کې د مېشته افغانانو د نیولو او بېرته ستنولو لړۍ چټکه کړې.

دغه نیول شوي کډوال سملاسي د کډوالو د ساتنې مرکز ته انتقال شوي او هلته یې د بایومتریک چارې هم بشپړې شوي، چې ښایي نن په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړای شي.

د راپورونو له مخې؛ د اسلام‌اباد په بي-۱۷ښارګوټي کې پولیسو د افغان کډوالو د لټون پرمهال هغه دروازې هم ماتې کړې چې په‌کې څوک نه اوسېدل. د یادې سیمې یو افغان اوسېدونکی چې نه غواړي نوم یې یاد شي، افغانستان انټرنشنل ته وویل: «د نور کله پرتله پولیسو ډېر سخت چلند وکړ، د ډېرو کورونو دروازې یې ماتې کړې. په‌ دې کې داسې کورونه هم وو، چې څوک په‌کې نه اوسېدل.»

نن دوشنبه هم په بي-۱۷ښارګوټي کې د پولیسو کور په کور عملیات روان دي. په اسلام‌اباد کې ډېری نیول شوي افغانان هغه کسان دي، چې له ۲۰۲۱کال وروسته پاکستان ته ورغلي او د نورو هېوادونو لپاره یې د ویزې یا پناه غوښتنې قضیې روانې دي.

دغه افغانان وایي، ډېریو افغانانو ته د ځینو سفارتونو له‌خوا اسناد هم ورکړل شوي؛ خو یوازې د جرمني سفارت اسناد لرونکي تر ډېره خوندي پاتې کېږي او پاتې نور د اېستل کېدو له ګواښ سره مخ دي.

یاده دې وي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو خرابوالي سره هم‌مهاله په اسلام‌اباد کې د افغان کډوالو په کورنو د پولیسو چاپې زیاتې شوې، کور په کور د پولیسو لټون روان دی، هره ورځ له ګواښ سره مخ افغانان نیول کېږي او په جبري توګه افغانستان ته ستنول کېږي.