عمران خان ولې له زندان نه روغتون ته انتقال نه شو؟

یوې تاریخي کیسې ته تم کیږو؛ د ۱۹۸۹ کال د فبرورۍ په لسمه، په کابل کې د شوروي اتحاد سفارت د ولسمشر ډاکتر نجیب‌الله له دفتره د بېړني ملاقات غوښتنه کوي. په همدې ورځ د شوروي اتحاد لوړپوړی پلاوی —یولي وارنسوف، د ۴۰م پوځ قوماندان جنرال بوریس ګروموف او د شوروي پوځونو مشر سلاکار والنتین وارنیکوف—له ولسمشر نجیب الله سره ډېر مهم سیاسي بحث کوي. دا هغه وخت و چې شوروي پوځونه د وتلو وروستیو شېبو ته رسېدلي وو او د مسکو لپاره د جګړې سیاسي او حقوقي اغېزې خورا حساسې شوې وې.

د ډاکتر نجیب‌الله د دفتر رییس اسحاق توخی په خپل کتاب «د افغان واکمنو کرونولوژیک تاریخ» کې لیکي، چې د شوروي پلاوي اصلي هدف دا و چې ولسمشر نجیب‌الله یو رسمي سند لاسلیک کړي. د سند غوښتنه دا وه، چې افغانستان به د شوروي اتحاد پر وړاندې هېڅ ډول جنګي غرامت، جبران او یا رسمي ادعا نه‌کوي. په ساده ژبه، شوروي غوښتل د لس کلنې جګړې ټول حقوقي عواقب د یوې امضا په بدل کې پای ته ورسوي.

اسحاق توخی زیاتوي، چې ډاکتر نجیب‌الله دا غوښتنه رد کړه. هغه دلیل وړاندې کړ، چې دا ډول ملي پرېکړه د ولسمشر په صلاحیت کې نه‌ده؛ یوازې لویه جرګه یې کولی شي.

د نجیب الله دغه دریځ هم قانوني ارزښت درلود او هم سیاسي حساسیت.

شوروي اتحاد داسې انګېرله، که د نجیب‌الله حکومت ډېر ژر سقوط وکړي، مجاهدین ښايي د شوروي له یرغل څخه د جنګي غرامت غوښتنه وکړي. خو کله چې مجاهدین واک ته ورسېدل، نه دا غوښتنه وشوه او نه یې د غرامت موضوع تعقیب شوه.

تاریخي تکرار

دا پېښه بې‌سارې نه‌وه. په نولسمه او شلمه پېړۍ کې برېتانویانو هم د افغانستان له شاهانو ورته تضمین غوښتې و، څو د خپلو یرغلونو او جګړو مسوولیت په بشپړ ډول له ځانه لرې کړي. افغان لوري هغه وخت هم ورته ځواب ورکړی و: دا واک یوازې د ملت دی.

دا موضوع د ۲۰۲۰م کال د دوحې په مذاکراتو کې هم راپورته شوې وه. د جمهوري نظام د سولې د ټیم یو غړی وايي، چې په دوحې تړون کې د جنګي غرامت موضوع د پټو ضمایمو برخه وه او طالبانو پر دې هوکړه کړې وه، چې دوی به له امریکا او ناټو څخه د جګړې تاوان نه‌غواړي.

دا ټول مثالونه یو ګډ ټکی لري: هر بهرنی قدرت، چې په افغانستان کې دخیل وي، هڅه کوي د جګړې د هر ډول حقوقي تعقیب مخه مخکې له مخکې وتړي.

خو اساسي پوښتنه دا ده، چې ولې افغان حکومتونه له جګړو وروسته دومره منزوي وي، چې د غرامت نوم هم نه‌شي اخیستلی؟

دا مساله څو ژور تاریخي، سیاسي او حقوقي ریښې لري:

۱. حکومتونه اکثراً د جګړې له لارې رامنځته شوي وي

د طالبانو اوسنۍ واکمني یې تازه مثال دی. نه نړۍوال مشروعیت لري او نه د قانوني دعوو د تعقیب ظرفیت په‌کې موجود دی. کله چې دولت د مشروعیت له بحران سره مخ وي، د نړۍوالو پر وړاندې د ادعا کولو ځواک هم نه‌لري.

۲. افغانستان له هرې خارجي مداخلې وروسته په داخلي بحران کې ډوبېږي

د برېتانویانو له مداخلې وروسته د امان‌الله خان پر وړاندې د یو شمېر خلکو منفي ذهنیت او پر هغه د الحاد تور پورې کولو پر هغه د ولس باور کم کړ او په نړۍواله کچه یې هم منزوي کړ، له شوروي مداخلې وروسته کورنی جنګ، د امریکا په مشرۍ د ناټو له مداخلې وروسته ګډوډي او بیا د طالبانو راتګ. دا تسلسل، حکومتونه کمزوري او ناپایدار ساتي.

۳. د لویو قدرتونو سیالۍ افغانستان نیابتي میدان ګرځوي

کله چې دولت د یوه قدرت پر ملاتړ ولاړ وي، د بل قدرت له ملاتړه بې‌برخې کېږي. نو د غرامت هر ډول بحث نړۍوال فشارونه لا پسې حساسوي. غوره بېلګه یې د طالبانو حکومت دی، مخکې له دې چې واک ته ورسیږي، څو ځله یې د رهبرۍ په کچه د غرامت موضوع یاده کړې وه، خو د دوحې له تړون او واک ته له رسېدا وروسته یې ان یو ځل هم د غرامت مساله یاده نه‌کړه.

۴. دولتونه له بشپړ داخلي مشروعیته محروم وي

یو دولت چې د ټول ملت استازیتوب ثابت نه‌شي کړی، د نړۍوالو په سترګو کې د دعوې قانوني ظرفیت له لاسه ورکوي. د برهان‌الدین رباني په مشرۍ د مجاهدینو حکومت او د ملا هبت‌الله په مشرۍ د طالبانو حکومت د افغانستان د ټول ملت استازیتوب نه‌دی ثابت کړی، نو له همدې امله د ځان د بقا په موخه د غرامت مساله یاده شوې نه وه/ ده.

۵. د دولتونو ناپایداري د حقوقي تعقیب لړۍ شنډوي

افغانستان په څو لسیزو کې د سیاسي نظامونو مسلسل بدلونونه لیدلي، شاهي نظام په جمهوري نظام بدل شوی، جمهوري په کمونیستي اوښتی، ورپسې د نظام بڼه مجاهدینو بدله کړه، بیا پسې افغانستان طالبي نظام تجربه کړ او په ۲۰۰۱ کال کې افغانستان یو ځل بیا د جمهوري نظام تجربه کړ او دا دی اوس یو ځل بیا افغانستان د طالبي نظام تر کنټرول لاندې دی.

دا ناپایداره بدلون د دې سبب شوی، چې هر حکومت د ځان د بقا لپاره هر ډول معاملې ته تیار شي او داسې موضوع په نړۍواله کچه راپورته نه‌کړي، چې پر دوی د نړۍوال فشار سبب شي.

په داسې شرایطو کې نه د نړۍوال حقوقي اسناد تنظیمیږي، نه قانوني تسلسل موجود وي او نه نړۍوالې محکمې دولت د اعتبار وړ ګڼي.

که په لنډه یې ووایو، افغانستان تل جګړو زیانمن کړی، خو د دې زیانونو جبران هېڅکله نه‌دی اخیستل شوی. دا د هېواد په سیاسي تاریخ کې یو تکرارېدونکی، دردناک او مهم درس دی:
کله چې ملت او دولت کمزوري وي، د جګړې قربانیان دعوه نه‌شي کولی، چې ولې مې کور وران شو او ولې ووژل شوم؟

دغه طالبان چې د سړې جګړې پرمهال د پاکستان په مدرسو کې روزل شوي دي، له پښتو او پښتنو سره د تخاصم روحیه پالي او هغه دلیل لري. د شوروي په وړاندې د جګړې پرمهال په پاکستان کې د افغان کډوالو لپاره زرګونه مدرسې او عربي معهدونه جوړ شول. پر مدرسو د هند د دیوبند دارالعلوم د نصاب تأثیر و، په پاکستان کې هغه مهال یوه ویره دا وه، چې د خان عبدالغفارخان تر کاریزماتیکې مشرۍ لاندې د پښتون ملتپالنې روحیه په قوت سره چلیده او دغو ملتپالو نهضتونو د کابل له حکومت سره ښې اړیکې لرلې. د پاکستان یوه ویره دا وه چې عمدتاً پښتانه کډوال د دغې ملتپالې پښتني روحیې تر تاثیر لاندې رانه‌شي، له همدې پلوه یې د مدرسو په نصاب کې د پښتونپالنې، پښتو پالنې او مليګرايي په وړاندې سنګر ونیوه، پښتو یې د دوزخ ژبه معرفي کړه او نشنلیزم و نشنلیان یې کافر وګڼل.

د ډاکتر فضل الرحیم مروت کتاب ( From Muhajir To Mujahid) کې لولو، چې د پاکستان له خوا د مدرسو او جهادي روحیې د پاللو یو هدف په افغانستان او پښتونخوا کې د پښتني نشنلیزم د روحیې ځپل و. په دغو مدرسو کې عربي او اردو ژبې د دین ژبې معرفي شوې او د پښتو په وړاندې بدبیني په لوی لاس تلقین کېده. اوسني واکمن طالبان له همداسې یوه روزنیز بستر څخه راپاڅېدلي او دغه روحیه یې کلکه په ذهن کې پاتې ده. که پښتو ژبي طالبان په پښتو خبرې کوي، دلیل یې له دغې ژبې سره د دوی مینه نه ده، بلکې دوی په بله ژبه خبرې کړلای نه‌شي او مخاطبان یې عمدتاً پښتانه دي او که نه دوی عربي او ان اردو ژبه تر پښتو غوره او افضله بولي.

طالبان په لوی سره کې په نړیوال اسلام باور لري او ډېر ځله وايي چې په اسلام کې سرحد نه‌شته، ملي فکر مردود دی او هغوی چې قوم‌پالنه کوي له اسلام څخه وځي. د طالبانو په اوله دوره کې د اطلاعاتو او فرهنګ وزیر ملا امیرخان متقي ( اوس د دغې ډلې د بهرنیو چارو وزیر) په یوه لوی مجلس کې ویلي و، چې« یو ځل ملاعمر ورته ویلي وو، یوڅو کسان چې ډېر پښتو پښتو چیغې وهي په یو څو څلورلارو کې راوځړوئ، چې دوی پوه شي، موږ مسلمانان یو نه پښتانه.» دا خبرهپوهاند محمد اسماعیل یونپه خپله یوه لیکنه کې هم رااخیستې ده.

اوس به راشو په مشخصه توګه هغو زیانونو ته چې پښتو ژبې ته د طالبانو له لاسه وررسېدلي دي:

زده کړې

په ۱۹۸۰ کلونو کې پاکستان ته له افغانستان څخه د میلیونونو کډوالو ترمنځ پښتانه قاطع اکثریت و. کلیوال پښتانه بې‌وزلي خلک وو، په هره کورنۍ کې ګڼ ماشومان زېږېدل، چې د خوړو، درملنې، پوښاک او هستوګنې ستونزې یې لرلې، هغه مهال داسې تبلیغ کېده، چې که یو هلک مدرسې ته ولاړ شي، حافظ، قاري یا مولوي شي، نو په هغې دنیا به د لسګونو کسانو شفاعت کوي. په مدرسو کې ډوډۍ هم وه او په کال کې به کومه جوړه جامې هم ورته ورکول کېدې، پاکستان، امریکا اوعربي هېوادونو صدقې او خیراتونه هم ورته رالېږل، بېوزلو کډوالو چې خپل ماشومان ساتلای نه‌شول، له هر کور څخه یو - دوه یا څوتنه هلکان دغو مدرسو ته واستول شول، چې هم د آخرت توښه شي او هم یې خیټه مړه وي. له میلیونونو پښتنو څخه دغه سلګونه زره ځوانان په افراطیت، عقده، پوځي توب، تشدد او تعصب وروزل شول. دوی د خپلو کورنیو نجونې له ښوونځيو راوګرځولې او په دې توګه د اکثریت پښتنو کلیوالو کورنیو دوه یا درې نسله بې سواده پاتې شول. دوی په پښتو ژبه لیک لوست کولای نه شو، په مدرسو کې عربي او په پاکستاني مکتبونو کې اردو د تعلیم ژبه وه. پښتو له دوی پاتې شوه.

په دواړو دورو پینځه کلنو واکمنیو کې طالبانو میلیونونه نجونې له ښوونځيو بې‌برخې کړې، چې هلته یې خپله مورنۍ ژبه پښتو زده کوله، پښتو په دې توګه له تعلیمي ډګره وویستل شوه، ځکه پښتون ماشوم له ښوونځي محروم شو. د اولې دورې د زدکړو وړ نجونې په دویمه دوره کې میندې شوې او دغو بې‌سواده پاتې میندو خپل ماشومان په پښتو ژبه ونه روزلای شول.

د یوې ژبې د پرمختګ او ودې اصلي زانګو ښوونځي دي، طالبانو د نجونو ښوونځي وتړل او د هلکانو یې دیني کړل، پښتو په ښوونځیو کې حاشیې ته ولاړه او له تهداب څخه یې پالنه پاتې شوه.

ګڼ پښتانه کلیوال دي، طالبانو په کلیو کې د عصري ښوونځيو پرځای مدرسې جوړې کړې، د مدرسې ژبه عربي ده. په دې توګه لکونه پښتانه هلکان هم د پښتو له زدکړې محروم پاتې شول.

د لوړو زدکړو په برخه کې

په جمهوریت کې یوه لویه پرېکړه دا وه، چې د هېواد په ټولو پوهنتونونو کې باید پښتو څانګې جوړې شي. همداسې وشول. څو کاله وروسته ولیدل شول، چې د پښتو څانګو تر ټولو فعالې او محبوبې څانګې په هغو ولایتونو کې وې، چې خلک یې غیر پښتانه وو، په بدخشان، هرات، بامیان، بلخ او نورو لویو پوهنتونونو کې پښتو څانګو ګڼ محصلان لرل، په زړه پورې دا ده، چې د دغو څانګو اکثریت محصلانې نجونې وې ( نجونو معلمۍ، ژورنالیزم او ادبیاتو سره علاقه لرله او د دې لپاره یې د پښتو زدکړه لازمي ګڼله) کله چې نجونې د زدکړې له حقه محرومې شوې، پښتو څانګې زرګونه محصلانې له لاسه ورکړې په تېره بیا هغو هېوادوالو چې پښتو یې د دوهمې ژبې په توګه زده کوله. د پښتو ژبې د ودې لپاره د ټول هېواد د پوهنتونونو څانګې ډېرې مهمې دي. د دغو څانګو له کمزورۍ وروسته د پښتو ژبې د ښوونکیو د روزلو بهیر تقریباً په ټپه ودرېد. د پښتو ژبې د متخصصانو، ژبپوهانو، لیکوالو، ژورنالیستانو او څېړونکیو بهیر له خنډ و ځنډ سره مخامخ شو او پښتو ته هغه لازم پام نور نشته.

په بهر کې د نړیوالو پوهنتونو هغه برخه پښتو تدریسي کرسۍ، دیپارتمنتونه، راډیويي خپرونې یا تحقیقاتې څانګې چې له افغانستان سره یې توامیت درلود اوس د افغانستان د انزوا او عدم رسمیت له کبله دغه اړیکي قطع دي او هېڅراز ملاتړ یې نه کیږي.

د کادرونو تېښته

پښتو ژبې ته تر ټولو لوی تاوان دا دی، چې د طالبانو له راتګ سره د پښتو ژبې، ادبیاتو،فرهنګ، ژورنالیزم،هنر او ښوونې و روزنې لسګونه زره متخصصان او کادرونه له هېواد څخه ووتل. د هېواد د پوهنتونونو د پښتو څانګو تر نیمايي زیات استادان کډوال شول. تقریباً ۸۰ ٪لوی لیکوال، شاعران، کیسه لیکونکی، کره کتونکي او څېړونکي بې‌وطنه شول یا یې په هېواد کې دننه خپل کار له لاسه ورکړ. یوه استثنايي ستونزه دا وه چې د جمهوریت په کلونو کې د رسنیز فعالیت په زیاتېدو شو، ګڼ لیکوال او شاعران او حتی استادان د خپلو تخلیقي کارونو ترڅنګ په یوه رسنۍ کې هم بوخت ول، رسنیو مهم نقش درلود او طالبانو له رسنیو سره دوښمني کوله، همدا چې طالبان راغلل اکثر دغه فرهنګیان چې ژورنالیستان هم وو، د طالبانو له ډاره پښې سپکې کړې او بهر ولاړل. ځينې پښتانه لیکوال او استادان یا شاعران و فرهنګیان په دولتي څوکیو هم ګومارل شوي وو، دوی هم د طالبانو له راتللو سره کډوال شول. په جلا وطنۍ کې دغو لیکوالو، شاعرانو او فرهنګیانو په درېیو دلایلو ژبې او ادبیاتو ته نور کار کولای نه شو:

۱ـ د کډوالۍ ستونزې وې، دوی باید نوې ژبې زده کړې وای او د لویدیځ بوخت ژوند هغه فرصت ترې واخیست چې په پښتو ژبه تخلیق یا تحقیق وکړي. دوی پوهېدل چې په نوي چاپېریال کې باید په غیر مسلکي کارونو بوخت شي، داسې کار چې هېڅ د دوی له فرهنګي و هنري فعالیت سره اړیکه نه لري. دوی تقریباً دا هېره کړې وه، چې پخوا لیکوال، شاعر یا ژورنالیست و هنرمند و.

۲- دوی روحي ټکان لیدلی و. ناهیلي او مایوسه شول. له هویتي پلوه یې ځانونه پردي ګڼل. ګڼ لیکوال او شاعران په جلاوطنۍ کې له ډيپریشن څخه کړیږي. د دوی روحي مرګ د پښتو ژبې د معنوي مرګ په مانا دی.

۳ـ بل دلیل دا و، چې دوی بې‌مخاطبه ول، حیران ول چې که څه لیکي نو چا ته یې لیکي؟ هیچا د دوی شعر یا ادبي تخلیق ته غوږ نه نیوه. د کتابونو د چاپ امکانات نه وو، افغاني رسنۍ نه وې. پښتو ژبې او ادبیاتو ناڅاپه زرګونه تخلیقي استعدادونه له لاسه ورکړل، مهاجرت یوازې د افرادو وتل نه و، بلکې د تخلیقي ظرفیتونو مرګ و. دا سمه ده، چې دغه لیکوال، شاعران او فرهنګیان به له بیولوژیکي پلوه ژوندي وي، خو پښتو ژبې ته د تخلیق او تحقیق په برخه کې ټول مړه شول. طالبانو د پښتو ژبې د ادبیاتو، فرهنګ، ژبپالنې او د ژبې د ودې ۸۰ ٪ ظرفیتونه او استعدادونه تبعید او په ظرفیتي مرګ محکوم کړل.

رسنۍ

د جمهوریت پر مهال سلګونه رسنۍ جوړې شوې، چاپي، غږیزې، تصویرې او انلاین. لویه برخه رسنیو پښتو خپرونې لرلې، په دې خپرونو کې تعلیمي، تفریحي، هنري، معلوماتي او خبري متون تولیدېدل. د متن تولید د یوې ژبې د پرمختګ بنسټ دی. د طالبانو له راتګ سره د دغو رسنیو قاطع اکثریت سقوط شوې، له یوې خوا هغه پښتانه رسنوال وزګار شول چې په دغو رسنیو کې فعال وو او له بلې خوا په پښتو ژبه د متن د تولید امکانات له منځه ولاړل. مخاطبانو نور په پښتو ژبه تولید شوي متون نه مصرفول، د متن تولید او مصرف د یوې ژبې ټولنیز ژوند دی. په کم شمېر پاتې رسنیو کې اوس یکنواخته ، ستومانونوکي، ایډیولوژیک، وچ او تبلیغاتي فعالیت په هره ژبه چې وي، خلکو ته په زړه پورې نه ده. غمیزه خو دا ده، چې د دغو رسنیو پښتانه رسنوال په جلاوطنۍ کې له خپلو کارونو لرې شول او اوس د پښتو متن د تولید پرځای باید په نورو کارونو پسې وګرځي.

انتشارات

که د شلمې پېړۍ له پیل څخه یې راونیسو د پښتو کتابونو چاپ په افغانستان او پښتونخوا کې خپل لوړتیايي مزل واهه. پښتو ټولنې د پښتو مهمو تخلیقي او تحقیقي متونو او کتابونو چاپ ته ملا وتړله او رسنۍ هم ورسره راپیل شوې. بیا دغه چاره ګڼو دولتي او یوه برخه شخصي بنسټونو په غاړه واخیستې، اطلاعاتو او کلتور وزارت، د مطبوعاتو مستقل ریاست، د علومو اکاډمۍ، پوهنتونونو، د پوهنې وزارت، د سرحدونو او قبایلو وزارت، د بیهقي کتاب خپرولو موسسه، د لیکوالو انجمن، د ژورنالیستانو انجمن، شخصي مطبعو او نورو بنسټونو کتابونه او رسالې چاپولې. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې دولت دې چارې ته ځانګړې پاملرنه وکړه او زرګونه کتابونه چاپ شول، کله چې مجاهدین راغلل او کورنۍ جګړې پیل شوې، اکثریت لیکوالان او ناشران پېښور او کوټې ته کډوال شول. په دغو کلونو کې که څه هم په افغانستان کې دننه د کتابونو چاپول درېدلي وو، خو پېښور او کوټه د پښتو اثارو لپاره د چاپ او خپراوي مرکزونه شول، زرګونه سرلیکه کتابونه خپاره شول، اروپا او امریکا ته تللیو لیکوالو هم خپل کتابونه په پېښور او کوټه کې چاپول، د تکنالوژي او کمپیوټر په رامنځته کېدو د پښتو کتابونو د چاپ په برخه کې سهولتونه راغلل او ډېر کتابونه چاپ شول، د جمهوریت په کلونو کې د پښتو انتشاراتو بهیر خپل زرین دور ته ورسېد. د جمهوریت په شلو کلونو کې دومره پښتو کتابونه او متون چاپ شول، چې ښايي په ټوله شلمه پېړۍ کې هغومره آثار چاپ شوي نه وي. مهمه دا وه، چې د پښتو کتابونو مارکیټ رامنځته شو او د لومړي ځل لپاره پښتو کتابونه ډېر خرڅېدل . د متن د تولید، چاپ ، خرڅلاو او ګټې حلقه تکمیله شوه او ګڼو لیکوالو له حرفوي لیکنو ګټه وټه کوله، د پوهنتونونو استادانو خپل تدریسي کتابونه چاپول او محصلانو اخیستل. دولت له جمهوري ریاست څخه رانیولې تر ټولو فرهنګي بنسټونو پورې په پښتو کتابونه، رسالې او رسنۍ چاپولې. ځينې چاپخونې او انتشارات په لویو موسسو بدل شول. دانش خپرندویه ټولنه، مومند خپرندویه ټولنه، میوند خپرندویه ټولنه، اکسوس خپرندویه ټولنه، سروش خپرندویه ټولنه، بهیر مطبعه، شاه محمد کتابتون، احمدي مطبعه او په کندهار، پکتیا، ننګرهار او نورو پښتني ولایتونو کې لسګونه نورې مطابع او انتشارات و، چې کتابونه یې خپرول. د کتاب چاپ او مارکیټ په یوه لوی بازار بدل شو او کتابتونونه غني شول. په میلیونونه مخه پښتو متن تولید او چاپ شو. د طالبانو په راتللو دا هرڅه په ټپه ودرېدل. خپرندویه ټولنې له اقتصادي پلوه په ملا ماتې شوې، د کتاب بازار سقوط شو، بې وزلي او فقر زیات شو، محصلانې نجونې په کور کېناستې، لوستي پښتانه کډوال شول، پوهنتونونه نیمګړي شول او کتابونو لوستونکي وبایلل، د کتابونو د مارکیټ د سقوط درې عوامل وو:

۱ـ اقتصادي ستونزې

۲ـ د لوستیو افغانانو وتل

۳ـ پر کتابونو د طالبانو سانسور

طالبانو یو اوږد لیست خپور کړ او لویه برخه چاپ شوي کتابونه یې ممنوع اعلان کړل، په دې توګه د کتاب چاپ، لوستل، لیکل او اخیستل تقریباً جرم و ګڼل شو، په دې کې لویه برخه کتابونه په پښتو ژبه و. حتی د ملنګ جان غوندې محبوب او ټولو پښتنو ته د منلي شاعر پر کتاب هم بندیز ولګېده. اکثریت هغه کتابونه چې ملي فکر په کې و، یا د پاکستان په ضد وو یا یې د ټولنې اذهان روښانول، روښانفکري یې تبلیغوله، ویښتیا یې راوستله په سانسور شوي لیست کې شامل شول، د سانسور نوم پخپله د کتاب او خپراوي فرهنګ او مارکیټ فلج کړ. د کتاب د چاپ د اجازې لپاره یوه بیروکراتیکه پروسه لازمي شوه او یو کمیسیون وټاکل شو، چې هر چاپېدونکی کتاب باید وګوري او ترڅو د کمیسیون اجازه نه وي کتاب خپرېدلی نه شي، دغې چارې د کتاب خپرولو هڅه په ټپه ودروله.

بل لوی مشکل دا و، چې دا ځل پېښور او کوټه هم د پخوا په شان د نشراتو لپاره مناسب مراکز نه وو. کډوال راوشړل شول او پاکستان ته د فرهنګیانو تلل ناممکن وو. پېښور او کوټه پخپله د پاکستاني طالبانو او نورو افراطي ډلو تر فشار لاندې په امنیتي او پوځي ښارونو بدل شوي وو او د پخوا په شان د پښتو ژبې او فرهنګ لپاره کار ته مساعد چاپېریال له منځه تللی و. په دې توګه د طالبانو په دویم ځل واکمنۍ کې پښتو انتشارات په تېره یوه نیمه پېړۍ کې تر ټولو په بد او کمزوري حالت کې راغلل. لوی انتشارات له ورشکستګۍ، سانسور، تهدید او ګڼو محدودیتونو سره مخامخ شول او ناشران هم د کډوالو په کاروان ورګډ شول.

علمي او فرهنګي محافل

له ډېر پخوا څخه په افغانستان کې دپښتو ژبې د ودې او پراختیا لپاره فرهنګي ناستې جوړېدې. پښتو ټولنې، بیا د علومو اکاډمۍ، پوهنتونونو، لیکوالو انجمون، ادبي بهیرونو په سلګونو سیمینارونه، کنفرانسونه، سېمپوزیمونه، د کره کتنې غونډې، لمانځغونډې او د کتابونو مخکتنې جوړولې، په دې غونډو کې د پښتو ژبې د ودې او پراختیا او بډایینې لپاره علمي بحثونه کېدل، د ژبې د معیاري کېدو لپاره د اجماع پرېکړې کېدې، نوي علمي مفاهیمو ته پښتو معادل کلمات جوړېدل، علمي مقالې لوستل کېدې او بحث پرې کېده، بیا د دغو مقالو مجموعې چاپ کېدې. اوس د دغو ټولو غونډو د جوړېدو امکانات له منځه تللي دي. نه یې اقتصادي توان شته، نه یې فرهنګي اراده او نه هم هغه مینه او علاقمندي شته، د دغسې سیمینارونو ګډونوال کډوال شوي او په علومو اکاډمۍ کې د پښتو ژبې د ودې پرځای د استنجا پر اصولو بحثونه کیږي.

هنر

د پښتنو لپاره تر ټولو مهم هنر موسیقي ده. پښتو محلي موسیقي د هرپښتون په ژوند کې د هغه د ذوقي ژوند یوه برخه ده. طالبانو موسیقي حرامه وګڼله او د موسیقۍ هنرمندان یې توهین او تحقیر کړل، د هغوی وسایل یې پخپله په دوی مات کړل او لکه تکفیر شوي وګړي دوی یې تر سپکاوي وروسته توبې ایستلو ته اړ ایستل. سلګونه سندرغاړي او سازغږوونکي وتښتېدل ، لویه برخه یې په پېښور کې د اخراج له ګواښ سره مخ دي، هغوی چې غربي هېوادونو ته ولاړل د موسیقي له تولید او هنري کار څخه بې برخې شول. په غربي هېوادونو کې دوی مخاطبان نه لري، سازغږونکي سره تیت و پرک دي. طالبانو پښتو موسیقي تقریباً ووژله، نور نو په افغانستان کې دننه میداني موسیقي، کنسرتونه، په ودونو کې د هنرمندانو سندرې او حتی اتڼ غوندې محبوب پښتني دود هم حرام اعلان شو. نور هنرونه لکه سینما، تیاتر او نور چې له پخوا څخه هم په ښه وضعیت کې نه و، هم حرام وګڼل شول او ټولې دروازې یې وتړل شوې. افغان فلم لغو شو .

مشاعرې

په افغانستان کې د پښتو ژبې لویه برخه شاعرانو د ټولنې هنري او ښکلاییز ذوق خړوباوه. دلته سینما، تیاتر، انځورګري او نورو تجسمي هنرونو لږه وده کړې وه او پرځای یې ادبیات په تېره بیا شعر د ټولو د خوښې وړ هنرونه وو. له همدې امله مشاعرې ډېرې محبوبې وې. نارنج ګل مشاعر په ننګرهار کې داسې یوه مېله وه چې زرګونه افغانان ورتلل، په کندهار کې انار ګل، په لوګر کې سنځل ګل، په خوست کې چنار، په فراه، پکتیا، پکتیکا، خوست، غزني، لغمان، کونړ ( کونړسیند مشاعره) او نورو ولایتونو کې هم مشاعرې جوړېدې حتی په بلخ و کندز و بغلان کې هم پښتو مشاعرې جوړېدې او ادبي بهیرونه جوړېدل، د ښځو ادبي بهیرونه رامنځته شوې وو چې ښځینه لیکوالې او شاعرانې په کې راټولېدلې ، طالبانو پر شعر رسمي بندیز ولګاوه او مشاعرې یې بندې کړې. د طالبانو حکم دا و، چې د شعر ویلو لپاره باید امارتي اجازه ترلاسه شي. د شعر د چینې وچولو د پښتو ژبې هنري او ذوقي ودې ته لوی تاوان ورساوه او په دې توګه یې له پښتنو څخه یوه خورا محبوبه هنري ناسته واخیسته.

له رواني پلوه د کرکې او نفرت راپارول

د طالبانو له واکمن کېدو سره دا کلیشه په استخباراتي ډول وپړسول شوه، چې ګواکې طالبان ټول پښتانه دي او پښتو طالباني ژبه ده. حال دا چې نه پښتانه ټول طالبان دي او نه هم ټول طالبان پښتانه دي. دغې استخباراتي کلیشې د نورو افغانانو حتی روښانفکرو پښتنو ذهنونه د پښتو او پښتنو په وړاندې حساس کړل. د طالبانو مخالفانو د دې پرځای چې یوازې طالبان د یوې ایډیولوژیکې افراطي ډلې په حیث هدف وګرځوي پښتانه او پښتو ژبه یې د خپلې کرکې و تعصب موخه وګرځوله. د طالبانو لوی تاوان پښتو ژبې ته دا و، چې پښتو ژبه او پښتانه یې د نورو د تعصب او بد چلند په وړاندې واقع کړل. طالبان د پښتنو او پښتو تر شا پټ شول او د دوی په وړاندې د دوی د هر مخالف ګوزار په پښتو او پښتنو راغی. دوی په ملي مسئله کې پښتانه له نورو سره ښکېل کړل او نه یوازې پښتو ژبې بلکې ملي روحیې ته یې هم تاوان ورساوه.

پښتو ژبې ته بل لوی تاوان په ټولیزو رسنیو کې د طالبانو د تبلیغاتي ښکنځلمارو ګومارل و. ټولو ته معلومه ده، چې طالبان یوشمېر کسانو ته پیسې ورکوي چې د دوی ستاینه وکړي او مخالفان یې وغندي ، دغه کسان هېڅراز اخلاقي حدود نه پېژني او له عقلاني منطق او استدلال څخه پردي دي. دوی د ښځینه وو په نومونو ادرسونه جوړ کړي دي . د مشهورو شخصیتونو په نومونو یې ادرسونه جوړ کړي. مثلاً په X کې د محمد اسماعیل یون او د هغه د مېرمنې آرین یون په نومونو د طالبانو مبلغان فعال دي، حال دا چې ښاغلي یون څو ځلې سپیناوی کړی چې نه دی او نه یې مېرمن په X کې کوم اکاونټ نه لري. طالبانو له دغو اکاونټونو څخه د لویو فرهنګي شخصیتونو سپکاوی پیل کړی دی او ټول پښتانه شخصیتونه ښکنځي. د دوی مخالفان پرعکس د مشخصو کسانو پرځای ټولو پښتنو او پښتو ته سپکې سپورې وايي . په دغه مبتذله فضا کې پښتو ژبې، پښتنو تاریخي شخصیتونو ،پښتو کتابونو او پښتني فرهنګ ته بېدرېغه سپکاوی کیږي او هره ورځ ښکنځل کیږي. په ټول تاریخ کې پښتو او پښتنو ته دومره ښکنځلې نه وې شوې لکه اوس چې د طالبانو له خوا دغې رامنځته کړې فضا له امله ورته کیږي. د طالبانو او د دوی د متعصبو مخالفانو د ښکنځلو او مبتذلو شخړو له کبله افغاني ټولیزې رسنۍ او خواله رسنۍ له ګټورې محتوا څخه خالي شوې دي او د دې پرځای چې ګټور متنونه خپاره شي ابتذال خپریږي. د خواله رسنیو هغه کاروونکي چې د عالي محتوا، ژبني عفت، علمي لیکنو او د ژبې د ودې لپاره فعال وو اوس د دغې مبتذلې فضا له کبله نور نو په ټولیزو رسنیو کې هغسې فعال نه دي.

پښتو له دولتي ملاتړ څخه محرومه ده

د امیرشېرعلي خان پر مهال په پښتو ژبه د دولتي چارو د پرمخ بیولو لومړۍ هڅې پیل شوې، عسکري اصطلاحات پښتو شول ، دولتي هیرارشي ته پښتو نومونه وټاکل شول ، د استقلال پرمهال محمود طرزي د پښتو ژبې د رسمي ملاتړ مانوفیست خپور کړ او تر هغه روسته پښتو ژبې تل له دولتي ملاتړ څخه برخمنه وه او د تاریخ له یوڅو دورو پرته چې په کې کورنۍ جګړې وې یا پښتنو ضد واکمنۍ واکمنې وې، نور نو همیشه دولتونو دپښتو د ودې و پراختیا رسمي سیاست درلود. د طالبانو په دواړو دورو کې دغه سیاست په ټپه ودرېد. طالبان په رسمي توګه په درېیو دلایلو د پښتو ژبې د ودې او پراختیا هڅه نه کوي:

۱ـله عقیدوي پلوه د پښتو ملاتړ ته ملتزم نه دي، پښتو ته خدمت کول د دوی له نظره اسلام ته ګټه نه لري. دوی د اصحابو د زمانې حکومت جوړوي او د اصحابو ژبه عربي وه.

۲ـاقتصادي امکانات یې نه لري. له اقتصادي پلوه پښتو پالل دوی ته تاوان پېښوي نو ولې یې وپالي؟

۳- ډاریږي، چې که د پښتو ژبې ودې و پراختیا ته کار وکړي، مخالفان به یې په پښتو پالنې تورن کړي.

پایله

پښتو ژبه او پښتنو په خپل معاصر تاریخ کې هيڅکله او له هېچا دومره زیان نه و لیدلی لکه له طالبانو څخه یې چې لیدلی دی.

پښتانه هېڅلکه دومره تحجر، شاتګپالنې، خرافاتو او له مدني ارزښتونو څخه پردي شوي نه وو، لکه د طالبانو پرمهال چې شول. اوس د پښتنو ژوند، فرهنګ، ژبه او ارزښتونه له تکفیري چلند سره مخامخ دي. ټول پښتني فرهنګ او ارزښتونه د دیوبندي اعتقاد په ترازو کې تلل کیږي او هر هغه څه چې د دوی عقیدوي اهدافو کې شامل وي هغه غیر اسلامي او حتی ضد اسلامي ګڼل کیږي.

پښتو چې د یوې فرهنګي ارزښتمحوره مجموعې ژبه ده، کله چې د طالباني تفکر او ایډیولوژي له مخې دغه مجموعه ضد اسلامي وګڼل شوه نو ژبې هم خپل ارزښت له لاسه ورکړ.

په دې توګه طالبانو تر بل هرچا او هرې بلې ژبې پښتون او پښتنو ته ډېر تاوان ورپېښ کړ.

د افغانستان په خاوره د ساړه جنګ رقابتونه د شرق او غرب تر منځ پیل او افغانان په دغو رقابتونو کې قرباني شول. د پاکستان سیاسیونو په بار بار ویل که عربو ته خدای تیل ورکړي، نو دوی ته خدای افغانستان په لاس ورکړ.

پاکستان او ایران په تیرو پنځو لسیزو کې د افغانستان د ټولو نظامونو او رژیمونو د جوړیدو او له منځه وړلو په دواړو حالتونو کې ګټه اخستې ده. پاکستان له سړې جګړې او هم له تروریزم سره د مبارزې په جګړو کې زیات امکانات تر لاسه کړل.

په ایران او پاکستان کې د افغانانو له زیاتیدو سره، دواړو هیوادونو اوږدمهاله پالیسې درلودې چې په افغانستان کې د افغانانو په وسیله اوږدمهاله نفوذ ولري.‌ د دغه نفوذ لپاره دواړو هیوادونو هارډ او سافټ پاور نه کار واخیست.

په ایران کې یې اته شیعه ډلې او په پاکستان کې د اوه ګونې او درې ګونې اتحادونو په نامه، جهادي تنظیمونه ایجاد کړل. د دې لپاره چې په دغه ډلو کنترول ولري، دوی یې د یو بل نه جدا وساتل او اتحاد ته یې نه پریښودل. کله به چې کومې ډلې د دوی د اوامرو نه سر کشي کوله، دوی به یې د یو بل په مقابل کې استعمالول او حتا جنګول. ایران، شعیه ګانو ته روحاني اخوندان استخدام کړي چې په دغو ډلو کې نفوذ ولري او پاکستان د جماعت اسلامي او جمعیت علمای اسلام او حتا په ملي ګرایانو کې «نیشنلیان او عوامي نیشنل ګوندونو مشران» د Mentor یا رهنما په توګه استخدام کړي وو چې د دې ډلو په مشرانو نفوذ ولري.

ایران او پاکستان د دغه جهادي تنظیمونو نه برسیره، د افغانان د منځ نه یو شمیر نورې جنګې ډلې په سیمه کې د خپلو مهمو ستراتیژیکو اهدافو لپاره تنظیم کړلې. لکه فاطمون او زینبون چې په عراق او سوریه کې یې وجنګول او پاکستان هم لشکر طیبه، ټي ټي پي، لشکر اسلام، داعش، د شرقي ترکستان اسلامي تحریک، د ازبکستان اسلامي تحریک، حزب تحریر، جیش العدل او نورې ډلې ایجاد او تقویه کړلې چې په کشمیر، چین او مرکزي اسیا کې د خپل نفوذ لپاره استعمال او د هغوي نه امتیاز واخلي. یعنې دواړو هیوادونو دغه جنګې ډلې د بزنس د فرانچایز په ماډل بدلې کړلې.

د سافټ پاور په وسیله، ایران او پاکستان، د افغانستان په نامه سیاسیونو، روښانفکره، مدني ټولنو، ادیبانو، شاعرانو، ژورنالستانو، ملکانو، ملایانو، هنرمندانواو د ښځو په ګروپونو کې نفوذ او ډیر کسان استخدام کړل چې د هغوي د موخو لپاره ترې کار واخلي او د ایران او پاکستان د پالیسیو روایتونه تقویه کړي. تاسي وکتل چې هغوی به زیات د ایران او پاکستان په ضد خبرې کولې، هغوی له ټولو نه زیات پاکستان او ایران ګټو ته وفاداره وو.

د همدغه نفوذ په اساس، ایران او د سیمې نورو هیوادونو ارګ ته د مرستو په نوم بنډلې ورکولې او د افغانستان د امنیت په شورا، او د حکومت به نورو برخو کې لکه پارلمان او قضاییه قوو کې معلوم الحاله نفوذ پیدا کړ. د دغه ګروپونو له لارې، د دوی بله ستراتیژي دا وه چې په افغانستان کې ملي شخصیتونه او یا هغو شخصیتونو باندې چې د دوی نفوذ تاثیر نه درلوده، د خپل دغه سافټ پاور د استخدام شوو کسانو له لارې، په بیلابیلو نومونو ټاپې ولګوي، هغوي بدنامه کړي او پرې نه ږدي چې د افغانانو په منځ کې ملي حرکتونه او انسجام تقویه شي

. د دواړو هیوادونو همدا ستراتیژي اوس هم روانه ده. که اوس هم افغانان، سیاسیون، مدني او فرهنګي ډلې او افغانان په کل کې د ایران او پاکستان په دغه ستراتیژیو سر خلاصي نه وي نو بیا باید ټول کرار کیني او پریږدي چې دوی څه کوي.

د دې خبرې یادونه اړینه بولم چې د جمهوریت مشران په دغه برخه کې مقصر بولم چې په شاوخوا یې داسې کسان راټول شوې وو چې د افغانستان د ګټو نه ورته د ایران او پاکستان ګټې او اړیکې مهمې ښکاره کیدلې. دواړو جمهور رییسانو ته یې غلطې مشورې ورکولې چې د امریکا د حمایت نه د پاکستان او ایران او هم د چین او روسیې سره روابط مهم دي.

دا خبرې تر دې حده ورسیدلې چې امریکا د پاکستان موقف ته ترجیح ورکړله او نتیجه یې د جمهوریت سقوط شو. له بده مرغه، د جمهوریت د پخوانیو مشرانو یو شمیر مشاورین لا اوس هم هماغه زاړه روایتونه تقویه کوي چې د تیرو رژیمونو او نظامونو د سقوط سبب ګرځیدلي دي.

دا پورته تاریخي وضاحت مې په دې خاطر ورکړ چې په څو خبرو او تبصرو باید قضاوت ونشي ځکه داسې تبصرې د یو باب مصرف لوښو په شان دي چې د استعمال نه وروسته یې خلک فاضله دانیو ته غورځوي.

د هیوادونو تر منځ روابط باید دلنډمهاله، منځمهاله او اوږدمهاله ستراتیژيو او د خپلو ګټو په اساس وي. د ځینو هیوادونو د سیاسیونو د خبرو سره عکس العملي برخورد سم نه دی. افغانان باید د خپلو ګټو لپاره په لنډمهاله، منځمهاله او اوږدمهاله ستراتیژیو کار وکړي او د تاریخ نه باید عبرت واخلي. دا د افغانانو ضعف دی چې په احساساتي خبرو خوشالیږي او په بار بار د دوی د احساساتو نه سوء استفاده شوې ده.

که یو څوک د مار د یوې سوړې نه بار بار چیچل کیږي، دا د هغو سیاسیونو او قوم هوښیارتیا نه ده.

د فبرورۍ په شپږمه نېټه د جمعې په ورځ، په اسلام اباد کې د اهل تشیع په یوه جومات کې د جمعې د لمانځه پر مهال یو ځانمرګي تروریستي برید وشو، چې پکې شاوخوا ۳۰ تنه ووژل شول او په شلګونو نور ټپیان شول.

د یوې مطبوعاتي اعلامیې له لارې داعش خراسان د دغه برید مسوولیت په غاړه واخیست او د ځانمرګي بریدګر نوم یې سیف الله انصاري ښود. هغه د پېښور اوسیدونکی و.

پاکستاني پولیسو او استخباراتو ډېر ژر د ځانمرګي ترهګر د کورنۍ غړي او همکاران هم کشف کړل، او په نوښار کې یې له لنډې وسله والې نښتې وروسته هغوی ونیول.

د اسلام اباد تروریستي برید په داسې حساس وخت کې وشو، چې د ازبکستان ولسمشر پاکستان ته د یوه رسمي سفر پر مهال په پلازمېنه کې موجود و.

په پاکستاني رسنیو کې راپورونه خپاره شول، چې ګواکې د ځانمرګي ترهګر اصلي هدف د ازبکستان او پاکستان د مشرانو غونډه وه، خو د پاکستان رسمي دولتي سرچینو دا خبره نه ده تایید کړې.

په پاکستان کې اوس معمول ګرځېدلی، چې د هر تروریستي برید څه ناڅه تړاو د افغانستان سره ښودل کېږي. ادعا کېږي چې په ټولو تروریستي پېښو کې د افغانانو لاس دی او ګواکې افغانان او هنديان په ګډه د تخریبي عملیاتو لپاره کار کوي.

که څه هم د اسلام اباد برید ځانمرګي بریدګر د پېښور اوسېدونکی و، خو څېړونکو څرګنده کړې چې سیف الله څه وخت وړاندې افغانستان ته سفر کړی و. د دې غیر مستقیم مطلب دا دی چې ګواکې د اسلام اباد برید پلان په افغانستان کې جوړ شوی و.

په ترورستي فعالیتونو کې د طالبانو ککړتیا او د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د نړیوالو تروریستي شبکو موجودیت هیڅ شک نه لري او ملګرو ملتونو او ګڼو نړیوالو موسسو دا په وار وار تایید کړې ده. خو کله چې خبره داعش ته راځي، د دې سازمان د پاکستان په مختلفو سیمو کې موجودیت په اړه ډېر ځله خبرونه خپاره شوي دي.

د پاکستان امنیتي موسسو په تېرو څو کلونو کې څو ځله د داعش لوړپوړي غړي په پاکستان کې نیولي او امریکا، ترکیې او نورو هېوادونو ته یې سپارلي، لکه څنګه چې د القاعدې غړي نیول شوي دي.

نو د طالبانو په څېر، پاکستان هم په دغسې فعالیتونو کې بوخت پاتې شوي دي. پاکستان کې د تروریزم د اوږدې مودې شتون او د امنیتي ادارو دوه مخیز سیاستونه هم څرګند دي.

په اسلام اباد کې دغه تازه چاودنه به د پاکستان پر سیاست، اقتصاد او نړیوال پرستیژ ته مهم اغېز ولري. د پاکستان پوځي او سیاسي مشرانو په تېرو دوه کلونو کې په تکرار ویلي، چې دوی غواړي پاکستان په ځواکمن، کلک او مضبوط مملکت بدل کړي.

په ځانګړې توګه تیر کال د مې په میاشت کې د هند سره د الوتکو او توغندیو په لنډو نښتو کې د بریا ادعا وشوه، خو په بلوچستان او پښتونخوا کې د پراخو وینې تویوونکو جګړو دوام د دغو ادعاوو پر وړاندې د واقعیت څرګندونه کوي.

وروستۍ بېلګه یې لږې ورځې وړاندې د بلوچ بیلتون غوښتونکو له خوا په دیارلسو ضلعو کې شوي پراخ پوځي عملیات او بریدونه دي. بلوچستان د قیمتي معدنونو خاوره ده، نو په داسې ناامنه شرایطو کې به بهرنیان څنګه په بلوچستان کې پانګونې ته زړه ښه کړي؟

همدا راز شرایط په پښتونخوا کې هم موجود دي، چې تحریک طالبان پاکستان هره ورځ په بریدونو کې عام خلک، پولیس او پوځیان وژني ځکه چې پوځ د ټي ټي پي پر ضد عملیات کوي، زرګونه کورنۍ د خیبر د تیرا او د کورمې د منځنۍ سیمې څخه کډه کولو ته اړې شوي دي.

خو د پاکستان په پلازمینه اسلام اباد کې د جمعې د ورځې چاودنې د امنیت د تامین او ترهګرو پر وړاندې د ماتو ورکولو په اړه د دولت ادعاوې غلطې ثابتوي.

دغه امنیتي چیلنج د منځني ختیځ لپاره د پاکستان د ډیپلوماسۍ لپاره هم ستونزې رامنځته کوي، ځکه پاکستان د سعودي عربستان سره دفاعي تړون لري او د خلیج د نورو هېوادونو سره هم د پوځي همکاریو په اړه خبرې کوي، چې پاکستانی پوځ به د خلیج هېوادونه د بهرنیو بریدونو نه ساتي.

خو که یو هېواد خپله پلازمینه د ترهګرو بریدونو نه ونه ساتي، نور هېوادونه به یې څنګه وساتي؟

د پاکستان او سیمې سیاست پوهان وايي، د ترهګرۍ ستونزې تر ټولو مهم لامل د پاکستان د دولت اوږدمهاله سیاستونه دي.

په پاکستان کې د تعلیمي نظام نصابونه د جنرال ضیا الحق د دیکتاتورۍ د دورې نه د افراطی موادو نه ډک شوي دي.

د کال ۱۹۸۰ او وروسته جوړېدونکو دیني مدرسو کې هم د افراطیت د تولید لپاره ذهنونه وینځل شوي دي. په پاکستان کې له غیر دولتي سازمانونو سره تړلي سلګونه زره کسان د ترهګرۍ او جګړه مارۍ روزنه اخلي.

په افغانستان کې د تېرو ۴۵ کلونو جګړو کې هم دغه عناصر جنګیدلي دي. پاکستان تر اوسه دغه پالیسۍ په قاطع ډول نه دي بدلې کړې او د نړیوالو قدرتونو له ګټو د برخمنېدو لپاره افراطی عناصر صادروي، نو ځکه د جګړې اور دوام لري.

خو اصلي پوښتنه دا ده: که ایران د طالبانو حکومت په رسمیت ومني، پټ قیمت یې څوک پرې کوي؟

ځواب ډېر روښانه دی: افغانان.

ایران او امریکا په سیمه کې د پراخ کړکېچ په حالت کې دي، له عراقه تر سوریې، له یمنه تر هرمز پورې د دواړو لوري ټکرونه دوام لري. د ایران لپاره طالبان د یوه فرصت په توګه مطرح کېږي؛ یو حکومت چې پېچلي نړۍوال شرایط لري، منزوی دی او د هر ډول سیمه‌يیز ملاتړ تږی دی.

د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي څو ځله کابل ته سفر کړی او ټینګار یې کړی چې ایران غواړي له افغانستان سره اړیکې پراخې کړي، که څه هم طالبانو ته یې تر اوسه رسمي رسمیت نه دی ورکړی.
خو د ایران چارواکو تل ویلي چې له طالبانو سره تعامل “مهم” دی، حتا هغه مهال چې د رسمیت خبره ردوي.

د دې سفرونو او خبرو اترو لړۍ د یوې لویې پریکړې لپاره زمینه برابروي: رسمیت پېژندنه.

که ایران طالبان په رسمیت وپېژني، دا به طالبانو ته یوه ستره سیاسي بریا وي، خو افغان ولس ته به درانه زیانونه ورسوي.

لومړی، سیمه ییز فشارونه چې د ښځو د زده کړو د بندیز، د بیان پر محدودیتونو او د خلکو پر سرغړونو پورې تړلي دي، د طالبانو د رسمیت نه‌پېژندلو پر بنسټ ولاړ دي. هغه هېوادونه چې رسمیت ورکوي، دا فشار کموي.

ایران به طالبانو ته دا پیغام ورسوي:
“ورو - ورو نړۍوال فشار کمېږي، خپلې لایحې په ارام عملي کړئ.”
دویم، ایران چې تر درې میلیونه ډېر افغان کډوال لري، مخکې هم د جبري شړلو، اعدامونو او سختو محدودیتونو تور پرې لګېدلی. که طالبان رسمي شي، تهران به خپل فشار لا زیات کړي، ځکه طالبان به د خپلو خلکو د دفاع لپاره د ایران مخې ته کمزوري او محتاج وي.

نړۍوال عکس‌العمل

ایران او امریکا د سیمه‌يیزو او نړۍوالو شخړو په اوج کې دي. که ایران طالبان په رسمیت وپېژني، امریکا به دا چاره یو سیاسي چلنج وبولي او د طالبانو پر وړاندې به خپل دریځ لا سخت کړي.

په اوسني حالت کې هم نړۍوالې ټولنې طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي او د ۲۰۲۵ تر نیمایي پورې یوازې روسیې په رسمیت پېژندلي وو.

ایران که طالبانو ته رسمیت ورکړي، د لویدیځ عکس‌العمل به ډېر چټک وي او بشري مرستې به نورې هم محدودې کړي، پر طالبانو د نویو بندیزونو امکان به لا زیات شي، د ملګرو ملتونو نظارت به لا سخت شي، اروپا او امریکا به پر نورو هېوادونو فشار زیات کړي چې طالبانو ته مشروعیت ورنه کړي.

که په ساده ژبه یې ووایو، طالبان سیاسي امتیاز ترلاسه کوي، خو افغان ولس د لوږې، بې‌وزلۍ او اقتصادي سقوط بیه پرې کوي.

ایران څه غواړي؟

ایران نه غواړي چې د امریکا نفوذ بېرته افغانستان ته په غیر مستقیم ډول ستون شي. طالبان د ایران لپاره د یو “بفر زون” په توګه کار ورکولی شي، داسې ځواک چې امریکا ورسره په ښکاره ډول په نسبي ټکر کې ده او د تهران د سیمه‌يیزو محاسبو لپاره ګټوره ډله ده.

د ایران اقتصاد تر بندیزونو لاندې دی. که څه هم له طالبانو سره د غیرډېپلوماتیک عرف په اساس سوداګریزې اړیکې لري، خو د طالبانو په رسمیت پېژندل د ایران لپاره یوه تازه سوداګریزه رسمي دروازه پرانیزي، چې له مخې به د ایران تېل، غنم، انرژي، درمل او ټرانزیټ لپاره رسمي اسانتیا رامنځته شي.

یوه بله حساسه مساله دا ده چې ایران په منځني ختیځ کې تر سختو سیاسي فشارونو لاندې دی او افغانستان هغه ځای دی چې تهران کولی شي خپل نفوذ بېرته احیا کړي.

طالبانو ته د ایران رسمیت یو مهم سیاسي ډال دی، دویم هېواد چې رسماً یې مني. دا به طالبانو ته دا پیغام ورکړي چې دوی په سیمه‌ییزه کچه د قبولېدو په حال کې دي.

خو ستونزه دا ده، چې په نړۍواله کچه به طالبان لا زیات منزوي شي او د ایران رسمیت پېژندل ښايي د نړۍوالو د لا زیاتې فاصلې سبب شي.

هغه هېوادونه چې د بشري حقونو، د ښځو بندیزونو او د ترهګرۍ د خطر له کبله د طالبانو مخالف دي، دا ګام به د هغوی د سخت دریځه دریځ ملاتړ وکړي.

نتیجه:
لنډمهاله مشروعیت خو اوږدمهاله انزوا.