امارت که ملت؟ د بقا او مشروعيت خطرناک ټکر

دا معما په ځانګړي ډول هغه هېوادونه اغېزمنوي چې بنسټونه یې کمزوري، اقتصاد یې ضعیف او ټولنه یې ژوره وېشل شوې وي.

له هغه وخت راهیسې چې په افغانستان کې جمهوري نظام سقوط وکړ او واک طالبانو ته وسپارل شو، طالبان له جدي ستونزو سره مخ دي. دوی نه یوازې له داخلي مشروعیتي بحران سره لاس او ګرېوان دي، بلکې د سختو بهرنیو فشارونو او ګواښونو د ګرنګ غاړې ته یې هم درولي دي. دا دواړه ګواښونه—داخلي مشروعیت بحران او نړۍوال انزوا—ورځ تر بلې پراخېږي ، د طالب سقوط حتمي کېږي او که وضعيت سم مدیریت نه‌شي، افغانستان د بل ناورین سره مخامخ کېدای شي.
طالبان، پاکستان او د نړۍوالو فشارونو کړکېچ
په دې وروستیو کې د طالبانو نظام او پاکستان ترمنځ اړیکې قصدي ډول کړکېچنې شوې، کله ناکله تر جګړې کچې رسيږي، چې په نتیجه کې عام افغانان قرباني کېږي. ډېر افغانان دې کړکېچ ته د شک یا مهندسي شوي جګړې په سترګه ګوري، خو یو شمیر نور یې د واقعیت په توګه مني او فکر کوي چې پاکستان په افغانستان کې د کورنۍ جګړې د پیل لپاره هڅه کوي.
که د پاکستان او طالبانو ترمنځ کړکېچ ته د حقیقي ستونزې په توګه وګورو، نو لومړی باید ځینې مهم تشویشونه او پوښتنې چې د دغه جګړې مشروعيت يي تر پوښتنې لاندې راوستی ځواب کړو.
کله چې پاکستان پر کابل هوايي برید وکړ او ولس د طالب ترشا ودرېد نو هدف د طالب ملاتړ نه وو، بلکې واضیح خبره وه چې افغانستان لومړيتوب وو، خو طالب په بدل کې د افغانستان لپاره څه وکړل؟ ايا خپلې استبدادي پاليسيانو کې يي نرمښت راووست؟ ايا د ګډ دوښمن پر وړاندې يي ولسي اجماع، د نظام مشروعيت او سياسي ازاديو په اړه مشورې پيل کړې؟ ايا تیرې جګړې د دوي په خپله رويه، حکومتدارۍ، امنيتي بنسټونو په تقويه کې سوچ او عمل ته مجبور کړل؟ که جواب نه وي، بیا دا تر ټولو خطرناک حالت دی، دا هغه څه دي چې طالب په لوی لاس افغانستان د تجزيي، د نړيوالو نيابتي او داخلي جګړو په مرکز بدلوي او په لوي لاس خپلې پښې په تبر وهي چې له بده مرغه قرباني به يي افغانستان او افغانان وي.د يو هيواد ملي امنيت ته تر ټولو ستر ګواښ هغه دی چې د دولت او ملت ترمنځ واټن زیات وي، حاکم نظام مشروعیت و نه لري، او پر ظلم او استبداد ولاړې پالیسۍ عملي کوي. همدغه داخلي استبداد د بهرني ګواښ پر وړاندې دولت کمزوری کوي، چې دښمن ته جرأت ورکوي هر وخت يي چې زړه وشي برید وکړي.د طالبانو مشران لا هم په دې هڅه کې دي چې ملا هیبت‌الله اخوند او د طالبانو امارتي نظام ته د افغانستان، له ولس او له بل هر ملي ارزښته لوړه او مقدسه درجه ورکړي، او د طالبانو د امير اطاعت ـ روا وي که ناروا— پر هر افغان فرض وګڼي. د طالبانو د مشرانو په اند دا ستونزه او ګواښ نه دی چې افغانستان کمزوری دی، د نړۍ تر تيريو او یرغل لاندې دی، اقتصادي ستونزو کې راګير دی او ... خو دا ستونزه او ګواښ دی چې د طالبانو امارت کمزوری شي او یا امیر اطاعت ونشي او په واک کې پاتې نه شي، دا بیا تر ټولو ستره غمیزه ده.د همدې فکر پراساس، د افغانستان له ځمکنۍ بشپړتيا او ملي نواميسو دفاع، پرمختګ، سوکالي او د خلکو د ژوند ښه کول “د دنیا عبث خبرې” ګڼل کېږي، او د امير هيبت الله مسؤليت نه بلل کیږي، خو په ړندو سترګو د امير اطاعت واجب ګڼل کيږي ، ورځ تر بلې فرمانونه هم د همدې لپاره صادریږي چې فردي تقدس په ملي تقدس پورته شي، امارتي تقدس او ارزښت پر افغاني تقدساتو او ارزښتونو لوړ شي.همدا اوس د طالبانو مشر ملا هیبت الله اخوند افغان ولس ته هېڅ راز مسؤليت نه منی او نه لري، په هيواد کې ټول فرمانونه يو طرفه دي او د فرمانونو له مخې د امير (هیبت الله) او نور طالب مشرانو پر وړاندې د ولس ټول مسؤليتونه په ګوتو کېږي خو د افغانستان او ولس پر وړاندې د هیبت الله هېڅ ليکلی او یا شفاهي مسؤلیت نشته او نه يي د طالبانو امير او نور مشران ځانونه افغانستان او يا ولس ته مسؤل ګڼي. د افغانستان پر حريم دا څوم ځل دی چې پاکستان او امريکا تيری کوي، طبيعي آفتونو کې په سلګونه افغانان شهيدانيږي، اقتصادي ناورين او .... خو طالبانو مشر هيبت الله چون د ولس او افغانستان پر وړاندې ځان مسؤل نه ګني هېڅ عکس العمل يي و نه ښود.کله چې فرد او يا ډله له وطن لوړه شي، ملي ارزښتونه تش عبثیات و ګڼل شي، فکر یا ايډيالوژي له خاورې (افغانستان) لومړيتوب و ګڼل شي، دا د يو هيواد لپاره تر ټولو خطرناک حالت رامنځ ته کوي. په داسې حالت کې د یو مستبد مشر ړوند ملاتړ، او یا د هغه تر نامه لاندې د هر سیاست دفاع کول، نه ملي دریځ بلل کېږي او نه دیني مسئولیت—بلکې د ملت او هيواد له برخلیک سره لوبې کول دي.همدا اوس که موږ و ګورو، طالبان د افغانستان له بقاء د خپلې بقاء لپاره ډير تشویش کوي، دا حالت د "Regime Security vs. National Security" ترمنځ تضاد رامنځته کوي—طالبان د خپل واک د دوام لپاره د افغانستان ملي ګټي قرباني کوي، چې په نهایت کې قرباني یې افغانستان او افغانان وي.څو مياشتې د مخه پاکستان پر افغان پلازمېنه کابل برید وکړو، ولس پرته له سياسي او ټولنیزو اختلافاتو په لويه کچه د پاکستان د تيري پر وړاندې د طالب ترشا و دريد، ډيرو سره هېله پيدا شوه چې کيدای شي دا وضعيت او پراخه ملاتړ به د طالبانو په سياستونو کې بدلون راولي او د افغانستان د غميزې د پايلي يو نوی ابتدايي پېل شي ځکه لکه د Charles Tilly مشهور نظر: “War made the state, and the state made war.” یعنې بهرني ګواښونه کله ناکله هيوادونه جوړوي او پیاوړی کوي.پر کابل د پاکستان تیری طالب ته ډير فرصتونه په لاس کې ورکړل تر څو افغانستان د اوسني معما څخه وباسي او د ولس غوښتنو ته لومړيتوب ورکړي، خو طالب دا کار ځکه ونه کړو چې طالب فکر کوي چې ولس شرعا مجبور او مکلف دی چې د يو اسلامي نظام چې مشري يي امیر هیبت الله کوي تر شا ودریږی او باید ساتنه يي وکړی. طالبان فکر کوي چې پر ولس فرض ده چې د امارت د مشرانو تقدس او مذهبي مشروعیت ته درناوی وکړي.دا تصور د دوی لویه ستونزه ده. افغانان باید طالبانو ته وښيي چې د تیرې جګړې په جریان کې د دوی او ولس ترمنځ اړیکه افغانستان وه، پر افغان خاورې د پنجابي بريد وو نه مذهب یا د ملا تقدس. او که طالب د افغانستان ملي ګټې و ګواښي، ولس به د طالبانو پرضد داسې ځواکمن دریځ ولري لکه څنګه چې د پاکستان پرضد دی.دوه ګوني ګواښ هغه ستراتیژیک معما ده چې نه يواځې يي طالب بلکې ولسونه هم له جدي خطر سره مخ کوي. خلک نه پوهیږي چې د بهرني ګواښ پر وړاندې داخلي استبداد ملاتړ وکړي یا نه. دواړه که سم مدیریت نشي، ډیره خطرناکه پایله لري.ملي امنیت ستراتیژي وړاندیز کوي چې کله بهرنی ګواښ موجود وي، داخلي اختلاف باید د بقا تر کچې مدیریت شي، خو دا معنی نه لري چې ولس باید استبداد ته تسلیم شي.درې ممکنې لارې:د استبداد تر شا مطلق درېدل: استبداد مشروعیت پیدا کوي او نور هم پیاوړی کیږي.د بهرني دښمن ملاتړ کول: ملي حاکمیت زیانمن کیږي، او هېواد نیابتي جګړې یا تجزیې ته ځي.مشروط ملي دریځ ✅ (ستراتیژیک انتخاب): ولس باید د بهرني تجاوز پر ضد د وطن دفاع وکړي، خو د داخلي اصلاحاتو، ملي تفاهم، مشروعیت او قانوني حکومت لپاره مبارزه هم وکړي. شعار: "د وطن دفاع، د استبداد مخالفت."استبدادي او مذهبي نظامونو ته تر ټولو ستر ګواښ اصلاحات او د ولس پر وړاندې مسؤليتونه دي، د طالبانو مستبد نظام هم تقريبا ورته مشکل لري، طالبان باوري دي چې نظام يي له ملاييزم ( اخوندانو) پرته نشي پاتې کیدای نو ځکه بايد ټول ملايان او ده يو خاص قشر خلک په واک کې وي تر څو د دوي واک ادامه وکړي. خو تر څو چې ملاييزيم (اخوندي رژيم) په واک کي وي او واک اصلي سرچېنه هم ملا وي دا نظام بيا داخلي او بهرنی مشروعيت نشي ترلاسه کولای، نو سقوط يي لازمي دی. حکومتوالي او حکومتداري يو ډيره ساده خو پېچلې پروسه ده، هېڅ نظام او يا حکومت د ولسي مشروعيت او ملاتړ پرته دوام نشي کولای او سقوط يي لازمي او ضروري دی.تر څو چې طالبان د افغانانو سياسي اجماع رامنځ ته نه کړي، او افغانستان مشروع دولت و نه لري نو دا احتمال ډير دی چې د پاکستان په شان ورته بریدونه د سېمي او نړۍ نور هيوادونه هم پېل کړي او افغانستان خدای مکړه په دويمه سوريا بدل شي چې د بشار الاسد د واک پرمهال د نړۍ زیاتو هيوادونو د خپل امنيتي خونديتوب په پلمه بریدونه کول.