د فرانسې ولسمشر د دوشنبې په ورځ وويل، چې نوموړي په بېلابېلو ټېليفوني اړيکو کې د متحده عربي امارات، عُمان او قطر له مشرانو سره خبرې کړې دي. د هغه په وینا، په دغو جلا جلا اړيکو کې د ايران په اړه او په منځني ختيځ کې د امنيتي تحولاتو په تړاو بحث او د نظرونو تبادله شوې ده.
د متحدو ایالتونو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دوشنبې په ورځ د ( کب ۱۱مه) په سپینه ماڼۍ کې د څلورو وژل شویو امریکايي سرتېرو د درناوي مراسمو کې ویلي، له ایران سره یې په روانه جګړه کې د دغه هېواد ۱۰ بېړۍ ډوبې کړې دي. هغه زیاته کړې، چې د ایران اټومي پروګرامونه د امریکا لپاره ستر ګواښ و.
هغه زياته کړه: «هغوی داسې توغندي لرل چې کولای يې شول اروپا په نښه کړي او غوښتل يې داسې توغندي هم جوړ کړي، چې زموږ ښکلې امريکا ته هم ورسېږي».
ټرمپ د ایران په اړه زياته کړه: «د هغوی موخه دا وه چې خپل اټومي پروګرام مخته يوسي. نورو هېوادونو زموږ ملاتړ کاوه، خو د څرګندولو جرات يې نهدرلود. زه ډېر خوښ يم، چې هغه اټومي هوکړه مو لهمنځه يووړه چې بارک اوباما کړې وه. ما پرېنښودل چې هغوی اټومي وسلې ته لاسرسی ومومي».
هغه همداراز د خپلې ولسمشرۍ د لومړۍ دورې پر مهال د قاسم سلیمانی د وژلو يادونه وکړه او ټينګار يې وکړ: «دې رژيم ۴۷ کاله پر امريکايانو بريدونه کړي دي؛ له سړک غاړې بمونو نيولې چې جنرال سليماني برابرول او ما په خپله لومړۍ دوره کې هغه له منځه يووړ. دا زموږ لپاره وروستی ښه فرصت و چې بريد وکړو. دا يو بد او ناروغ رژيم دی او بايد لهمنځه لاړ شي».
د امريکا د ولسمشر په وينا، د ایران اسلامي جمهوريت د نویو توغنديو د جوړولو وړتيا لهمنځه ځي. هغه وويل: «تر دې دمه مو د هغوی ۱۰ بېړۍ هم ډوبې کړې دي او هغوی به هېڅکله اټومي وسله ونهلري».
د اوکراین د بهرنیو چارو وزیر، اندری سیبیها، اعلان کړی چې که د روسیې سره د څلور کلنې جګړې د اوربند لپاره د نړیوالو شریکانو له لوري منځګړیتوب وشي، اوکراین چمتو دی خپل د بېپیلوټه الوتکو متخصصان منځني ختیځ ته واستوي.
هغه د دوشنبې په ورځ وویل چې اوکراین کولی شي د ایران د اسلامي جمهوریت د ډرونونو پر ضد د مبارزې په برخه کې خپلې تخنیکي وړتیاوې او تجربې له نورو هېوادونو سره شریکې کړي.
سیبیها زیاته کړه چې اوکراین په تېرو کلونو کې د روسیې له لوري د کارېدونکو ایراني جوړو شوو ډرونونو پر ضد عملي تجربه ترلاسه کړې او اوس کولای شي دا تجربه د سیمهییز امنیت د پیاوړتیا لپاره وکاروي.
کارپوهان باور لري چې که دا وړاندیز عملي شي، نو کېدای شي د منځني ختیځ په امنیتي معادلو کې نوی بدلون راولي.
د امریکا د جګړې وزیر، پیټ هیګسټ، ویلي چې روانه جګړه «د ایران د رژیم بدلون لپاره نه ده»، خو ټینګار یې کړی چې «رژیم به حتماً بدلون ومومي».
هیګسټ دا څرګندونې په یوه خبري کنفرانس کې وکړې او زیاته یې کړه چې د ایران پوځي ځواک د هرې ورځې په تېرېدو کمزوری کېږي. د هغه په وینا، د امریکا موخې «ارمان پالنه نه، بلکې واقع بینانه» دي.
د امریکا د جګړې وزیر وویل چې د دوی ماموریت په ایران کې «د توغندیو له منځه وړل، د ایران سمندري ځواک کمزوری کول او د تهران د اټومي وسلې ترلاسه کولو مخنیوی» دی.
هغه ادعا وکړه چې ایران هڅه کوله ځان اټومي بم ته ورسوي او په وینا یې، «فرصت یې درلود چې یوې هوکړې ته ورسېږي، خو د خبرو پر ځای یې وخت ضایع کاوه».
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري ددغه هېواد پارلمان ته په خپلې کلنۍ وینا کې له طالبانو سره وروستي تاوتریخوالي ته په اشارې وویل، چې «اسلاماباد به د خپل ملي حاکمیت د ساتنې په برخه کې هېڅ ډول نرمښت ونه ښيي».
نوموړي وویل چې طالبان د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د بریدونو له لارې له «سرې کرښې» اوښتي او پاکستان اړ شوی چې متقابل اقدام وکړي. د هغه په وینا، پاکستان یو «مسوول اټومي دولت» دی او د خپلې خاورې او ملي ګټو دفاع به په «ستراتېژیک زغم او قاطع هوډ» وکړي.
زرداري څرګنده کړه چې د فبرورۍ په ۲۶مه، وروسته له هغه چې د ده په وینا، طالبانو سرحدي بریدونه زیات کړل، د پاکستان امنیتي ځواکونو پرېکنده ځواب ورکړ. هغه ټینګار وکړ چې د ملګرو ملتونو د منشور د ۵۱مې مادې له مخې، هر هېواد د خپلې دفاع قانوني حق لري.
هغه یو ځل بیا تور پورې کړ چې په افغانستان کې واکمن طالبان ځینو وسله والو ډلو ته پناه ورکوي، او ویې ویل چې د دوحې ژمنې عملي شوې نه دي. خو هغه په ورته وخت کې وویل چې پاکستان د افغانستان خلک خپل «خپلوان» ګڼي او له طالبانو یې وغوښتل چې وسله والې ډلې منحل او د سرحدي تاوتریخوالي مخه ونیسي.
د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ وسله والې نښتې او بریدونه پنځمې ورځې ته هم داخل شوي او دواړه لوري لا هم د ډیورند کرښې په اوږدو کې پر یو بل بریدونه کوي.
د کب شپږمه نېټه، ماښام
د کب په شپږمه نېټه ماښام، طالب ځواکونو د ډیورند کرښې په اوږدو کې د پاکستان پر سرحدي پوستو او مورچو پراخ بریدونه پیل کړل. دغه بریدونه تر ډېره د افغانستان په ختیځو او سوېل ختیځو ولایتونو کې وشول.
طالبانو دغه عملیات «غچ اخیستونکي» وبلل او ویې ویل چې دا د پاکستان د هغو هوايي بریدونو په ځواب کې دي چې د کب په دویمه نېټه شوي وو او د ننګرهار په ګدون یې په څو ولایتونو کې ۲۵ ملکي وګړي ووژل. پاکستان ادعا کړې وه چې دغه بریدونه یې د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) پر پټنځایونو کړي، خو ملګرو ملتونو ویلي وو چې په دې بریدونو کې ملکي وګړو ته هم مرګ ژوبله اوښتې ده.
پاکستان د طالبانو بریدونه «بېدلیله او ناسمه محاسبه» وبلله او سملاسي یې سخت ځواب ورکړ.
د کب په اوومه نېټه، سهار
د کب په اوومه نېټه سهار، د پاکستان وسلهوالو ځواکونو د افغانستان په خاوره کې د طالبانو پر مورچلو راخ هوايي عملیات پیل کړل. دغه بریدونه د جنګي جېټ الوتکو او بېپیلوټه الوتکو له لارې وشول او د کابل له لوېدیځو سیمو تر کندهاره پورې یې ځینې موخې وویشتلې.
د راپورونو له مخې، د کابل په دارالامان او پلچرخي سیمو کې د مهماتو زېرمتونونه او د طالبانو اړوند ځایونه په نښه شول. کندهار، چې د طالبانو دودیز مرکز بلل کېږي، هم د بریدونو له لړۍ خوندي پاتې نه شو.
پاکستان دغه عملیات «غضب للحق» په نوم ونومول او ویې ویل چې دا د طالبانو د کب شپږمې نېټې د بریدونو مستقیم ځواب دی. د پاکستان د دفاع وزیر خواجه محمد اصف د طالبانو پر وړاندې د «روښانه جګړې» اعلان وکړ او ویې ویل چې د دوی زغم پای ته رسېدلی دی.
طالبانو هم د پاکستان پر ضد د « رد الظلم» په نامه عملیات پیل کړل.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد تایید کړه چې په کابل، کندهار او پکتیا کې ځینې سیمې بمبار شوې دي. هغه وویل چې طالبانو هم غچ اخیستونکي عملیات پیل کړي او په کندهار، هلمند او ختیځو سیمو کې یې د پاکستان پر پوستو بریدونه کړي دي.
د کب اتمې نېټې پرمختګونه
د کب په اتمه نېټه، طالبانو د خوست، ننګرهار، پکتیکا او کونړ په ګډون د ډیورند کرښې په اوږدو کې خپل بریدونه پراخ کړل. د خوست د طالبانو د والي ویاند وویل چې په ځینو ولسوالیو کې د پاکستان څو پوستې نیول شوې یا ویجاړې شوې دي.
پاکستان بیا په ځواب کې د هوايي او توپچي بریدونو له لارې ډیورڼد کرښې ته نږدې سیمو کې یې هدفونه وویشتل. د ملګرو ملتونو او روسیې په ګډون ځینو هېوادونو له دواړو لورو د سمدستي اوربند او ډیپلوماتیکو خبرو غوښتنه وکړه.
وروستی وضعیت
په ورستیو ورځو کې د دواړو خواوو ترمنځ د ډزو تبادله روانه ده. دواړه لوري یو بل ته د درنې مرګ ژوبلې او تاوان اوښتو ادعا کوي، خو د تلفاتو د کره شمېر په اړه خپلواکه ارزونه نه ده شوې.
د کابل اوسېدونکو د کب په یولسمه، سهار وختي هم د الوتکو غږونه او متقابلې ډزې تجربه کړې دي. پر ډیورنډ کرښه پرتې لارې په ګڼو سیمو کې تړلې پاتې دي او د سیمې او نړۍ ځینې لوبغاړي هڅه کوي چې د کړکېچ د لا پراختیا مخه ونیسي. وضعیت لا هم ترینګلی او نازک بلل کېږي.