د بښنې نړیوال سازمان وايي، چې د پاکستان امنیتي ځواکونو له خوا پر لاریونوالو برید جدي اندېښنې راپورته کړې دي. دغه سازمان تېره ورځ د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د خامنه يي د وژلو په غبرګون کې د ۲۶ لاریونوالو د وژلو په اړه د څېړنو غوښته کړې ده.
د جنوبي اسیا لپاره د بښنې نړیوال سازمان مرستیال سیمه ییز رییس بابو رام پنت وویل، چې د مارچ په لومړۍ نیټه په ایران باندې د امریکا او اسراییل په بریدونو کې د ایران د ستر مشر علي خامنه يي له وژل کیدو وروسته په ټول پاکستان کې د لاریونونو په ترڅ کې لږ تر لږه ۲۶ کسان مړه شوي دي.
د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ وسله والې نښتې او بریدونه پنځمې ورځې ته هم داخل شوي او دواړه لوري لا هم د ډیورند کرښې په اوږدو کې پر یو بل بریدونه کوي.
د کب شپږمه نېټه، ماښام
د کب په شپږمه نېټه ماښام، طالب ځواکونو د ډیورند کرښې په اوږدو کې د پاکستان پر سرحدي پوستو او مورچو پراخ بریدونه پیل کړل. دغه بریدونه تر ډېره د افغانستان په ختیځو او سوېل ختیځو ولایتونو کې وشول.
طالبانو دغه عملیات «غچ اخیستونکي» وبلل او ویې ویل چې دا د پاکستان د هغو هوايي بریدونو په ځواب کې دي چې د کب په دویمه نېټه شوي وو او د ننګرهار په ګدون یې په څو ولایتونو کې ۲۵ ملکي وګړي ووژل. پاکستان ادعا کړې وه چې دغه بریدونه یې د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) پر پټنځایونو کړي، خو ملګرو ملتونو ویلي وو چې په دې بریدونو کې ملکي وګړو ته هم مرګ ژوبله اوښتې ده.
پاکستان د طالبانو بریدونه «بېدلیله او ناسمه محاسبه» وبلله او سملاسي یې سخت ځواب ورکړ.
د کب په اوومه نېټه، سهار
د کب په اوومه نېټه سهار، د پاکستان وسلهوالو ځواکونو د افغانستان په خاوره کې د طالبانو پر مورچلو راخ هوايي عملیات پیل کړل. دغه بریدونه د جنګي جېټ الوتکو او بېپیلوټه الوتکو له لارې وشول او د کابل له لوېدیځو سیمو تر کندهاره پورې یې ځینې موخې وویشتلې.
د راپورونو له مخې، د کابل په دارالامان او پلچرخي سیمو کې د مهماتو زېرمتونونه او د طالبانو اړوند ځایونه په نښه شول. کندهار، چې د طالبانو دودیز مرکز بلل کېږي، هم د بریدونو له لړۍ خوندي پاتې نه شو.
پاکستان دغه عملیات «غضب للحق» په نوم ونومول او ویې ویل چې دا د طالبانو د کب شپږمې نېټې د بریدونو مستقیم ځواب دی. د پاکستان د دفاع وزیر خواجه محمد اصف د طالبانو پر وړاندې د «روښانه جګړې» اعلان وکړ او ویې ویل چې د دوی زغم پای ته رسېدلی دی.
طالبانو هم د پاکستان پر ضد د « رد الظلم» په نامه عملیات پیل کړل.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد تایید کړه چې په کابل، کندهار او پکتیا کې ځینې سیمې بمبار شوې دي. هغه وویل چې طالبانو هم غچ اخیستونکي عملیات پیل کړي او په کندهار، هلمند او ختیځو سیمو کې یې د پاکستان پر پوستو بریدونه کړي دي.
د کب اتمې نېټې پرمختګونه
د کب په اتمه نېټه، طالبانو د خوست، ننګرهار، پکتیکا او کونړ په ګډون د ډیورند کرښې په اوږدو کې خپل بریدونه پراخ کړل. د خوست د طالبانو د والي ویاند وویل چې په ځینو ولسوالیو کې د پاکستان څو پوستې نیول شوې یا ویجاړې شوې دي.
پاکستان بیا په ځواب کې د هوايي او توپچي بریدونو له لارې ډیورڼد کرښې ته نږدې سیمو کې یې هدفونه وویشتل. د ملګرو ملتونو او روسیې په ګډون ځینو هېوادونو له دواړو لورو د سمدستي اوربند او ډیپلوماتیکو خبرو غوښتنه وکړه.
وروستی وضعیت
په ورستیو ورځو کې د دواړو خواوو ترمنځ د ډزو تبادله روانه ده. دواړه لوري یو بل ته د درنې مرګ ژوبلې او تاوان اوښتو ادعا کوي، خو د تلفاتو د کره شمېر په اړه خپلواکه ارزونه نه ده شوې.
د کابل اوسېدونکو د کب په یولسمه، سهار وختي هم د الوتکو غږونه او متقابلې ډزې تجربه کړې دي. پر ډیورنډ کرښه پرتې لارې په ګڼو سیمو کې تړلې پاتې دي او د سیمې او نړۍ ځینې لوبغاړي هڅه کوي چې د کړکېچ د لا پراختیا مخه ونیسي. وضعیت لا هم ترینګلی او نازک بلل کېږي.
د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ددوی مشران ټول په کابل کې اوسیږي او بامیان ته په چورلکو کې هیڅوک هم نه دی تللی. دغو سرچینو په دې اړه خپاره شوي خبرونه رد کړل.
د دوشنبې په ورځ یو شمېر رسنیو خبر ورکړ، چې د طالبانو یو شمېر مشران د پاکستان له هوايي بریدونو نه د ځان خوندي کولو لپاره بامیان ته تللي دي.
خو د طالبانو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دوی مشران ټول په کابل کې دي او هیڅ مشر یې بامیان ته نه دی تللی.
کابل، کندهار او د افغانستان یو شمېر نور ولایتونه له تېرو څلورو ورځو راهیسې د پاکستان تر هوايي بریدونو لاندې دي.
پاکستان ادعا کړې، چې په کابل، پکتیا، خوست، ننګرهار او کندهار ولایت کې یې د طالبانو د وسلو پر زېرمو او پوځي مرکزونو بریدونه کړي، خو طالبان په دې بریدونو کې مرګ ژوبله او زیان کچې نه مني.
طالبانو د پاکستان د هوايي بریدونو په ځواب کې ددغه هېواد په راولپنډۍ، اسلام اباد، کویټه، پېښور، سوابۍ او نورو سیمو کې پر پوځي مرکزونو د بریدونو خبر ور کړی دی.
طالبانو په خپلو وروستیو بریدونو کې بې پیلوټه الوتکې او ډرون څرخکې هم کارولې دي.
د پاکستان د اطلاعاتو او نشراتو وزیر عطاالله تارړ ویلي، چې په تېرو څلورو ورځو کې ۴۳۵ طالبان ددوی په بریدونو کې وژل شوي او ۳۱ پوستې یې نیولې دي.
د طالبانو ددفاع وزارت ویاند د دوشنبې په ورځ وویل، چې تر دې مه ۱۰۰ پاکستاني پوځیان ددوی په بریدونو کې وژل شوي او ۱۹ پوستې یې ترې نیولې دي.
د سره صلیب نړېوالې کمېټې مشرې میرجانا سپولیاریچ د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ د جګړې په اړه خبرداری ورکړی، او ویلي یې دي چې د دواړو لوریو ترمنځ دښمنۍ په سیمه کې بشري وضعیت جدي کړکېچن کړی دی.
مېرمن سپولیاریچ ټینګار کړی، چې روغتونونه باید فعال پاتې شي، ملکیان او ژوبل کسان خوندي وساتل شي، او بشري مرستې ټولو اغیزمنو ته ورسیږي. هغې وویل چې دا امتیاز نه، بلکې د نړیوال بشري قانون د لازمو مسوولیتونو برخه ده.
هغې زیاته کړې چې د سره صلیب نړېواله کمېټه د افغان او پاکستاني سرې میاشتې ټولنو سره په همغږۍ د ژوبلو شویو کسانو د درملنې لپاره مرستې تیاروي.
میرجانا سپولیاریچ ټینګار وکړ چې د جګړې د قواعدو درناوی او د کړکېچ د کمولو سیاسي هڅې د هرې بشري هڅې نه مهمې دي.
د افغانستان او پاکستان د واکمنو اړیکې د وروستیو لسیزو تر ټولو خطرناک پړاو ته رسېدلې دي. دواړه لوري له ۲۰۲۶ کال راهیسې په هغه پوځي کړکېچ کې ښکېل دي چې پاکستان یې «پرانیستی جنګ» بولي او طالبان یې «ځوابي عملیات» ګڼي.
دا وضعیت نه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ مستقیمه نښته جاري ساتلې، بلکې د سیمې د امنیتي معادلو لپاره هم ژورې پایلې لرلی شي.
د کړکېچ پیل او د جګړې پراختیا
د بحران تازه څپه هغه مهال راپورته شوه چې پاکستان په ننګرهار او پکتیکا کې هوايي بریدونه وکړل. د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ دفتر (یوناما) د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې ملکي وګړي هم وژل شوي دي. له دې وروسته طالبانو د پاکستان پر سرحدي پوستو ځوابي بریدونه وکړل او نښته نوره هم پراخه شوه. طالبان ادعا کوي چې پاکستان د افغان خاورې دننه بریدونه پيل کړي او دوی مجبور شوي چې مقابله وکړي.
جګړې اوس پراخه تبلیغاتي بڼه خپله کړې ده. د دواړو خواوو د تلفاتو شمېرې متضادې دي او لا هم خپلواکو او نړۍوالو سرچینو په کره توګه نه دي تایید کړې. طالب چارواکي ادعا کوي چې تر ۱۰۰ ډې
ر پاکستاني پوځیان یې وژلي او شاوخوا ۲۵ پوستې یې نیولې دي. په مقابل کې پاکستانی اړخ د ۴۳۵ طالبانو د وژل کېدو او ۳۱ پوستو د نیولو دعوه کوي. دغه شمېرې د ژورنالیستیکي معیارونو له مخې خپلواک تثبیت ته اړتیا لري.
طالبانو د لږ تر لږه ۵۲ ملکي افغانانو د وژل کېدو راپور هم ورکړی، چې دا مساله ملي او نړۍوالې اندېښنې زیاتوي.
د امریکايي وسلو ویجاړی
تر ټولو بحثپاروونکی اړخ د پاکستان له لوري د طالبانو په واک کې د ملي اردو د پخوانیو پوځي وسایطو د ویجاړۍ تکراري خبرونه دي. دا موضوع هغه روایت تقویه کوي چې ګواکې پاکستان غواړي په افغانستان کې له امریکا پاتې شوې وسلې له منځه یوسي.
دا چې د دغو اعلانونو هدف چا ته ډاډ ورکول دي، ښايي دا پوښتنه له جګړې وروسته روښانه شي.
ځینې شننونکي باور لري چې د روانې جګړې یوه موخه هم د همدې وسلو ویجاړول دي، څو پاکستان ته د پېښو راتلونکو امنیتي ګواښونو مخه ونیول شي.
سیاسي او اقتصادي فشارونه
د جګړې دوام یوازې امنیتي تلفات نه زیاتوي، بلکې د کابل او اسلاماباد سیاسي او اقتصادي چاپېریال هم سختوي. پاکستان له ژور اقتصادي بحران، د اسعارو له نوسان، لوړ انفلاسیون او بانکي ستونزو سره مخ دی. اوږدمهاله جګړه د پوځ او حکومت ترمنځ پر همغږۍ هم اغېز کولی شي او د عملیاتو لوړ لګښتونه د اقتصاد پر اوږو دروند بار ګرځي.
له بلې خوا طالبان هم د نړۍوال مشروعیت د نه شتون، اقتصادي رکود او داخلي ثبات د کمزورۍ له امله په حساس حالت کې دي. بانکي سیسټم هم تر بندیزونو لاندې دی. داسې شرایط معمولا د سخت دریځه سیاستونو احتمال لوړوي.
که څه هم پاکستان د هوايي ځواک، ټېکنالوژۍ او لوژستیک له پلوه د طالبانو په پرتله ډېر امکانات لري، خو ستراتیژیک بار یې دروند دی. د اوږدې جګړې هره ورځ د تیلو، مهماتو او تجهیزاتو لوړ لګښتونه لري او نامعلوم پای یې د پاکستان اقتصاد نور هم زیانمنولای شي.
په همدې فضا کې ټي ټي پي او ورته ډلې هم د بسیج او تبلیغ فرصت ترلاسه کوي، چې دا د پاکستان د کورني امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼل کېږي.
دا نښته په داسې وخت کې زور اخلي چې سیمه له پراخو جیوپولیټیک بدلونونو سره مخ ده. د سیمې امنیتي توازن نازک شوی او هر نوی کړکېچ کولی شي د فشارونو کړۍ نوره هم تنګه کړي. پاکستان، چې پخوا د لوېدیځ مهم شریک و، اوس له څو اړخیزو فشارونو سره مخ دی.
د طالبانو نسبي سیاسي ګټه؟
سره له دې چې طالبانو پوځي زیانونه لیدلي، خو په کوردننه یې ځینې نسبي لاسته راوړنې هم لرلې دي. دوی جګړه د «حاکمیت دفاع» بولي. دغه شعار د هغوی د لیکو د منسجمېدو او حتا د ځینو مخالفو افغانانو د ملاتړ سبب شوی دی.
په افغانستان کې د پاکستان پر وړاندې تاریخي بېباوري شته. دې جګړې د طالبانو پر ضد داخلي نیوکې تر یوه بریده کمزورې کړې او پر هغه روایت یې سیوری غوړولی چې ګواکې طالبان د پاکستان تر نفوذ لاندې دي.
طالبان هڅه کوي نړۍوالو ته وښيي چې د یوه اټومي هېواد پر وړاندې جګړه اداره کوي او پاکستان د خپلو امنیتي مسایلو له مخې دا جګړه په ترهګرۍ ضد جګړه توجیه کوي.
د طالبانو او پاکستان جګړه د ادعاوو، متقابلو تبلیغاتو، تاریخي بېباورۍ او سیمهییزو سیالیو ګډ انځور دی. نه طالبان مطلق بریالي کېدای شي او نه هم پاکستان کولی شي په بشپړ ډول خپل اهداف ترلاسه کړي. خو تر ټولو ډېر زیان یې د افغانستان ولس ویني.
تلپاتې حل د توپونو او وسلو په ډزو کې نه دی. حل لاره په ډیالوګ، ډېپلوماسۍ، د باور جوړونې میکانیزمونو او ګډو امنیتي ترتیباتو کې ده. که دواړه لوري د جګړې پر ځای د سیاسي حل لور ته حرکت ونه کړي، دا بحران به نه یوازې دوه هېوادونه، بلکې ټوله سیمه له اوږدمهالې بېثباتۍ سره مخ کړي.
د امرالله صالح په مشرۍ زرغون بهیر وايي، چې پاکستان د طالبانو پر وړاندې څو اړخیزه تګلاره تعقیبوي او د دې ډلې له مخالفو ځواکونو سره د طالبانو د حاکمیت تر سقوط وروسته دورې د ترتیباتو په اړه مشورې کوي.
یاد بهیر د دوشنبې په ورځ، د کب ۱۱مه، پر خپل ایکس لیکلي چې پاکستان پنځه موازي ستراتیژۍ د یوې واحدې تګلارې لپاره پر مخ وړي.
دغه بهیر وايي، چې «اسلاماباد له طالبانو سره اوس خپلې سوداګریزې او اقتصادي اړیکې په امنیتي او سیاسي وضعیت پورې تړلې دي او مهمې پولې یې بندې ساتلې دي».
زرغون بهیر ټینګار کړی چې پاکستان د افغانستان په هوايي فضا بشپړ کنترول لري او هدفي بریدونه کوي، په داسې حال کې چې طالبان اغیزناکه هوايي دفاع نه لري او نړیوال مشروعیت یې هم محدود دی.
زرغون بهیر خبرداری ورکوي چې طالبانو د غرور، ځانځانۍ او کم سیاسي لید له امله د یوې حقیقي «افغانمحوره» حل لارې فرصت له لاسه ورکړی او اوس ښایي د اصلاح شرایط ډېر ناوخته وي.