د برېتانیا دفاع وزارت ویلي، چې د دې هېواد اېف-۳۵بي جنګي الوتکو د اردن په هوايي فضا کې څو ایرانۍ بېپېلوټه الوتکې غورځولې دي. دغه ماموریت د تایفون جنګي الوتکو اود تېلو رسولو یوې الوتکې په ملاتړ ترسره شوی دی.
په ورته وخت کې، د برېتانیې ځواکونو په عراق کې هم هغه بېپېلوټه الوتکې لهمنځه وړي چې د اېتلافي ځواکونو پر لور روانې وې.
د فرانسې ولسمشر وایي، هېواد یې له قطر، کویټ او متحده عربي اماراتو سره د دفاعي تړونونو پر اساس همکارۍ لري او غواړي خپل «یووالی» ورسره وښيي. نوموړی زیاتوي، په دې وروستیو ساعتونو کې د رافال جنګي الوتکې، د هوايي دفاع سیسټمونه او د هوايي رادارونه په سیمه کې ځای پر ځای شوي دي.
امانوېل مکرون همداراز قبرس ته د دفاعي سیسټمونو د لېږدولو خبر ورکړی.
د فرانسې ولسمشر خبرداری ورکړ، چې اسراییل د لبنان پر وړاندې د «ځمکنۍ عملیاتو» په اړه پرېکړه کوي او دا اقدام کولی شي «کړکېچ خطرناک کړي او ستراتیژیکې تېروتنې» هم رامنځته کړي.
مکرون وړاندې وویل: «حزبالله د اسراییل پر ضد د برید له لارې او د لبنان خلکو په خطر کې اچولو سره لویه تېروتنه کړې ده».
د ملګرو ملتونو کارپوهانو په افغانستان کې د طالبانو له لوري په عام محضر کې د بدني سزاګانو زیاتېدونکی بهیر د بشري حقونو له نړۍوالو قوانینو سرغړونه وبلله. د دغو کارپوهانو په وینا، دغه سزاګانې د هغو کړنو په بدل کې ورکول کېږي، چې طالبان یې «اخلاقي جرمونه» بولي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د سېشنبې په ورځ (د کب ۱۲مه) وویل: «بدني سزا د انساني کرامت او جسمي بشپړتیا پر وړاندې یو سپکاوی دی او د شدت لهمخې دا یو ظالمانه، غېر انساني او له سپکاوي ډک چلند او یا هم شکنجه ګڼل کېدای شي. دا لړۍ باید سمدستي ودرول شي».
د دغو کارپوهانو په وینا، له ۲۰۲۱ کال راهیسې په ۲۰۲۵ کال کې د تېرو کلونو پرتله ډېر نارینه او ښځې په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي. د ۲۰۲۶ کال لومړنۍ نښې ښيي، چې د دغو سزاګانو کچه ښايي نوره هم لوړه شي.
د طالبانو سترې محکمې په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه د ۱۱۱۰ کسان په عام محضر کې په دُرو وهلي دي. په دې شمېر کې لږ تر لږه ۹۴۰ نارینه او ۱۷۰ ښځې شاملې وې. دا شمېر د ۲۰۲۴ کال پرتله نږدې دوه برابره دی. په ۲۰۲۴ کال کې لږ تر لږه ۵۶۷ کسان (۴۸۰ نارینه او ۸۷ ښځې) په دُرو وهل شوي وو.
طالبانو د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې په عام محضر کې د ۱۴۷ نارینه وو او ۱۵ ښځو پر دُرو له وهلو خبر ورکړی، چې دا په یوه میاشت کې د ډېرو سزا ورکړې ښکارندويي کوي.
د ملګرو ملتونو د کارپوهانو په وینا، ډېری نارینه د غلا، د نشهيي توکو د پلور او کارولو او قمار په تړاو پر دُرو وهل شوي، خو ښځې، نجونې اوLGBT+) ) کسان بیا د زنا، نامشروع اړیکو او لواطت له امله پر دُرو وهل شوي دي.
دغو کارپوهانو ویلي: «د اخلاقي جرمونو لپاره د بدني سزا ورکړه د جنسیت پر بنسټ د سیستماتیک تبعیض او کنټرول یوه نښه ده، چې له نړۍوالو ژمنو سره د افغانستان له ژمنتیا سره په ټکر کې ده».
د کارپوهانو په وینا، طالبانو په رسمي توګه د دغو «قربانیانو» عمرونه نهدي په ډاګه کړي او په باور یې د هغو د ذهني او عقلي وړتیا په اړه هم معلومات نهشته او په وینا یې، پر دُرو د ماشومانو د وهلو پېښې هم ثبت شوې دي.
د طالبانو له لوري بدني سزا چې ډېری وخت ۳۹ دورې وي، ډېر کله د بند له سزا سره یوځای ورکول کېږي. دا سزاګانې په عام محضر کې د طالبانو د چارواکو لهخوا ترسره کېږي او د ملګرو ملتونو د کارپوهانو په وینا، د ماشومانو په ګډون ځايي اوسېدونکي اړ اېستل کېږي چې نندارې ته یې کښېني.
دغو کارپوهانو څرګنده کړې: «موږ په دې حیران یو چې د بدني سزا حکمونه په داسې قضایي سیسټم کې ورکول کېږي چې خپلواکي، د عادلانه محاکمې تضمین او نور بنسټیز خوندیتوبونه نهلري.»
ملګرو ملتونو همداراز خبرداری ورکړ، چې د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې د طالبانو د جزايي اصولنامې له عملي کېدو سره به د دا ډول «غېرقانوني» سزاګانو ورکړه نوره هم پراخه شي.
ملګرو ملتونو همداراز د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ۱۲ نارینه وو اعدامېدل وغندل او له نړۍوالو قوانینو سره سم یې د اعدام د سزا پر بندېدو هم ټینګار وکړ.
افغانستان د شکنجې پر ضد د کنوانسیون او د مدني او سیاسي حقونو د نړۍوال میثاق غړی دی، چې دواړه بدني سزاګانې منع کوي.
دا په داسې حال کې ده، چې همدا نن هم طالبانو په کابل او بامیان ولایتونو کې ۱۸ کسان د غلا، الکولي مشروباتو، شیشې او نشهیي تابلیتونو د پلور او قاچاق په تور په عام محضر کې په دُرو ووهل.
طالبانو په کابل او بامیان ولایتونو کې ۱۸ کسان په عام محضر کې په دُرو ووهل | افغانستان انټرنشنل پښتو
طالبانو لا تر اوسه د ملګرو ملتونو د کارپوهانو د دغو څرګندونو په تړاو څه نهدي ویلي، خو تر دې مخکې یې دغه چاره د اسلامي اصولو تطبیق بللی وو.
د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان او د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د سېشنبې په ورځ په ټلیفوني خبرو کې د افغانستان پر وروستیو بدلونونو او د اسلاماباد او وسلهوالو ډلو ترمنځ پر نښتو بحث وکړ.
اردوغان شهباز شریف ته ویلي، چې ترکیه «د ترهګرۍ پر ضد مبارزه کې» د پاکستان ملاتړ کوي. هغه د پاکستان په خاوره کې د وسلهوالو بریدونه وغندل او دا یې د سیمې د امن لپاره ګواښ وباله.
د ترکیې د ولسمشرۍ ماڼۍ په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې د دغه هېواد ولسمشر د پاکستان او طالبانو ترمنځ د اوربند غوښتنه کړې ده.
خو اردوغان د پاکستان هغه بریدونه چې پر افغانستان شوي او په پایله کې یې لږ تر لږه ۴۲ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۰۴ نور ټپیان شوي، ونه غندل.
د ترکیې او پاکستان مشرانو د ایران د جګړې د پراخېدو په اړه په منځني ختیځ کې اندېښنه څرګنده کړه او د تاوتریخوالي د کمېدو او د ښکېلو لوریو ترمنځ د خبرو اترو غوښتنه یې وکړه.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وايي، چې د خواف- هرات د وسپنې پټلۍ له لارې د سوداګریزو توکو انتقالات په نورمال ډول روان دي او هېڅ ډول ځنډ پهکې نهدی راغلی. هغه له سوداګرو وغوښتل، چې د سوداګریزو توکو بیې لوړې نهکړي.
په داسې حال کې چې له څو ورځو راهیسې پر ایران د اسراییل او امریکا بریدونه دوام لري، طالبان د افغانستان او ایران تر منځ د رېل پټلۍ له فعالوالي خبر ورکوي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد د سېشنبې په ماخوستن (د کب ۱۲مه) په خپله اېکسپاڼه وویل: «همدااوس له سوداګریزو توکو ډک رېل ګاډی د هرات ولایت روزنک تم ځای ته راورسېد چې ۴۲ واګونه سمنټ او ۲ واګونه MDF تختې پهکې بار دي».
مجاهد همداراز هیله څرګنده کړې: «تمه ده د شپې په جریان کې په غذایي او سون توکو بل بار رېل ګاډی هم روزنک تم ځای ته راورسېږي».
د ایران د وسپنې پټلۍ د مسوولینو د معلوماتو لهمخې، دمګړی د ایران په خاوره کې ۹۰۰ واګونونه افغانستان ته پر لاره دي او په نورمال ډول به هرات ته راورسېږي.
د طالبانو ویاند له سوداګرو څخه غوښتي، چې بې له کوم موجه دلیل څخه د سوداګریزو توکو بیې لوړې نهکړي.
د طالبانو او پاکستان د وروستیو نښتو په ترڅ کې د ټولنیزو رسنیو فضا د ګڼو ادعاوو شاهده ده، له دې بېاساسه خبرو چې ګواکې طالبان تر جمروده رسېدلي، تر هغو افواهاتو پورې چې ویل کېږي د پاکستان پوځیان په جلالاباد کې لیدل شوي، ټولې ادعاوې دي.
تر دې دمه هیڅ معتبره، رسمي، خپلواکه یا نړۍواله سرچینه دا ډول معلومات نه تاییدوي، خو د ټولنیزو رسنیو فضا پرې ډکه ده. ډېری دا روایتونه د هغو کسانو لهخوا جوړېږي چې د موبایل د څو ثانیو ایډیټ په وسیله "خبر" تولیدوي.
دا د معاصرې جګړې هغه بڼه ده چې معلوماتي جګړه بلل کېږي، هغه جګړه چې د وسلو پر ځای د تصویر، ادعا، احساس او رواني فشار په وسیله پر مخ ځي.
په ټولنیزو علومو کې معلوماتي جګړه هغې هڅې ته ویل کېږي چې پکې د معلوماتو د بدلولو، پټولو، اغېزمنولو یا کنټرول له لارې د ټولنې رواني او فکري چلند ته شکل ورکول کېږي.
د لیکوال او څېړونکي لارسن او زېګلر (2017) څېړنې ښيي چې د معلوماتو د تحریف پروسې درې کچې لري:
د افغانستان، پښتونخوا او بلوچستان غوندې په جګړهځپلو ټولنو کې دا کچې ډېرې چټکې او پیاوړې عمل کوي.
د ارواپوهنې ګڼو څېړنو (Kahneman, 2011) ثابته کړې چې انسان لومړی احساساتي او وروسته منطقي عکسالعمل ښيي. ټولنیزې شبکې همدغې احساساتي برخې ته مستقیم لاسرسی پیدا کوي.
دا ټول د انسان “ذهني لنډې لارې” (Cognitive shortcuts) فعالوي چې اصلي هدف یې چټک غبرګون دی نه دقیق تحلیل.
نو کله چې یو څوک یو ویجاړ شوی جېټ یا یو مصنوعي انځور ویني، ذهن د واقعیت او افواه تر منځ د توپیر کولو فرصت نه پیدا کوي.
معلوماتي جګړه د ټولنې پر رواني او ټولنیزو جوړښتونو څلور ستر اغېزې لري:
د ذهني روغتیا کمزورتیا
نا تایید شوې ویډیوګانې، د جګړې ادعاوې او وېروونکي روایتونه د خلکو د فشار هورمون (Cortisol) کچه لوړوي، چې په پایله کې یې وېره، خپګان، بېخوبۍ او د ورځني فعالیت کمزورتیا رامنځته کیږي. اوس یوه شېبه فکر وکړئ ایا په تاسو کې دا نښې پېدا شوي؟
د ټولنیز باور ماتېدل
کله چې معلومات غیر دقیق وي، عامه ذهنیت د بېباورۍ پر لور ځي.
دا بېباوري بیا په دوو لارو زیان رسوي:
اقتصادي بېثباتي
اقتصادي څېړنې ښيي چې افواهات او رواني ناامنۍ د اسعارو پر تبادله مستقیم اغېز کوي.
همدا اوس د افغانۍ رسمي، نرخ یو ډالر په ۶۵.۳۰ دی خو په بازار کې یو ډالر په ۷۱ افغانۍ پلورل کیږي، چې د همدې رواني فشار پایله ده.
اقتصادي سیستمونه د باور پر بنسټ کار کوي؛ کله چې باور کم شي، ارزښت بدلېږي.
د واقعیت او دروغو تر منځ کرښه
کله چې یو کس په یوه ورځ لسګونه متضاد خبرونه ویني، د معلوماتو د فلټر کولو وړتیا یې کمېږي.
دا حالت د «معلوماتي ستړیا» (Information fatigue) په نوم یادیږي او د زدهکوونکو، سوداګرو او کارکوونکو د پرېکړې ځواک کمزوری کوي.
خو اساسي پوښتنه لا هم پر ځای ده، ولې خلک د افواهاتو ملاتړ کوي؟
په جګړهځپلو ټولنو کې خلک “منل کېدو” ته اړتیا لري؛ نو کله چې یو شخص د خپلې خوښې روایت وانه وري، هغه څوک چې دا روایت رد کړي، په اتومات ډول د مخالف یا دښمن په سترګه ورته کتل کېږي.
دا پدیده د ټولنیزو علومو په اصطلاح کې د Social Conformity په نوم یادېږي.
پایله یې دا ده چې ډېری خلک د حقایقو پر ځای د خپلې ډلې د احساساتو تایید ته لومړیتوب ورکوي.
د ګډوډۍ پر وړاندې یوازینۍ ستراتیژي: علمي، دقیق او مسوولانه چلند دی، د معلوماتي جګړې پر وړاندې موثره دفاع درې ساده اصول لري:
تر ټولو لومړۍ مساله دا ده، چې د سرچینې ارزونه وکړو او له ځانه درې پوښتنې وکړو:
د بېاعتباره پاڼو او اشخاصو انسجامي له پامه غورځول هم یو مسوول چلند ګڼل کیږي. هغه حسابونه چې دوامدار نا تایید شوي مواد خپروي، باید قصدي “Unfollow” شي.
درېیمه مساله د سرعت پر ځای دقت ته لومړیتوب ورکول دي. په معلوماتي جګړه کې سریع شریکول خطرناک او احتیاطي ځنډ ګټور دی.
که یې لنډه کړو، د طالبانو او پاکستان ترمنځ اوسنی ټکر یوازې نظامي بُعد نه لري؛ بلکې د روایتونو، احساساتو، دروغو او بېمنبعه محتواوو یوه موازي جګړه هم روانه ده. په دې فضا کې د هر فرد مسوولیت دی چې د معلوماتو په انتخاب کې دقیق، واقعبین او علمي چلند غوره کړي.
د حقیقت درناوی، د معلوماتو تصدیق او د افواهاتو مخنیوی هغه عناصر دي چې د ټولنې فکري سلامتۍ، ټولنیز ثبات او ملي یووالي ته لاره هواروي.