د سیمې پر هېوادونو د ایران توغندیز او ډرون بریدونه لاهم دوام لري

د پاکستان ډان ورځپاڼې خبر ورکړی، چې یادې شورا د سې‌شنبې په ورځ له ځایي چارواکو سره په دې اړه ناسته هم کړې ده. د راپور له مخې؛ دوی په دغه ناسته کې د باړې مرستيال کمېشنر طلحه رفيق عالم ته ویلي، چې د وسله‌والو له لوري پر امنيتي پوستو بريدونه او د پاکستاني امنيتي ځواکونو متقابلو عملياتو د سیمې امنيتي وضعیت خورا کړکېچن کړی.

د هغوی په وينا؛ دغه وضعيت د ملکي وګړو ژوند له ګواښ سره مخ کړی دی. یادې شورا له سیمه‌ییزو چارواکو غوښتي، چې د قومي مشرانو په سلا دې د نوم‌ليکنې مرکزونه جوړ شي؛ څو که خلک بې‌ځايه کېدو ته اړ شي، اغېزمنې کورنۍ وکولای شي له اړينو اسانتياوو او مرستو برخمنې شي.

دغه ناسته داسې مهال شوې، چې په سيمه کې د تحریک طالبان پاکستان(ټی‌ټي‌پي) فعاليتونه ډېر شوي. ځايي اوسېدونکي وايي، چې د وسله‌والو پر پټنځايونو بريدونه روان دي.

سره له دې چې ځينو هېوادونو د منځګړيتوب چمتووالی ښودلی؛ خو لاهم د خبرو اترو د پيل يا هوکړې ته د رسېدو روښانه څرک نه ليدل کېږي. پاکستان د طالبانو پر ضد خپل پوځي عمليات «غضب‌للحق» نومولي او طالبانو د پاکستان پر ضد خپلو بريدونو ته «ردالظلم» نوم ورکړی دی.

سې‌شنبې (د کب ۱۲مه) ځينو سرچينو افغانستان انټرنشنل ته راپور ورکړی، چې په پنجشېر، کابل، بدخشان، کونړ او کاپيسا ولايتونو کې د الوتکو د ګزمې، چاودنو او له ځمکې هوا ته د توغنديو د توغولو غږونه اورېدل شوي دي.

پاکستان ادعا کړې، چې تراوسه يې لږترلږه ۴۶۴ طالب جنګيالي وژلي او ۶۶۵ نور يې ټپيان کړي دي. د پاکستان د اطلاعاتو وزير هم ويلي، چې ۱۸۸ د طالبانو پوستې ويجاړې شوې، ۳۱ پوستې نيول شوې او ۱۹۲ټانکونه او زغروال وسايط له‌منځه وړل شوي دي.

طالبانو بيا ويلي، چې په تېرو ورځو کې يې ۱۰ پاکستاني پوستې نيولې او يو ټانک يې ويجاړ کړی، له ۱۵۰ زيات پاکستاني ځواکونه وژل شوي او ۲۰۰ نور ټپيان دي. طالبانو يوازې د خپلو ۲۸ جنګيالو وژل کېدل تاييد کړي او ويلي يې دي، چې ۴۲ تنه ټپيان شوي هم دي. هغوی همداراز ادعا کړې، چې پنځه پاکستاني بې‌پيلوټه الوتکې يې نسکورې کړې دي.

طالبانو تور پورې کړی، چې د پاکستان په بريدونو کې ملکي وګړي په نښه شوي او کورونه، جوماتونه، ښوونځي او کلينيکونه په قصدي ډول ويجاړ شوي دي. هغوی له ملګرو ملتونو او د بشري حقونو له بنسټونو غوښتي، چې دغه کړنې وغندي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) اعلان کړی، د پنځو ورځو نښتو پرمهال لږترلږه ۴۲ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۰۴ نور ټپيان دي چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل دي. شاوخوا ۱۶زره کورنۍ بې‌ځايه شوې دي. بريدونو بشري تاسيساتو ته هم زيان رسولی.

پاکستان د يوناما راپور رد کړی او ويلي يې دي، چې دغه راپور د طالبانو پر شمېرو ولاړ دی. په پاکستان کې امنيتي سرچينو ادعا کړې، يو مشهور افغان طالب قوماندان چې غوښتل يې له ډیورنډ کرښې هغې غاړې ته واوړي؛ په لنډي کوتل کې وژل شوی دی.

د طالبانو وياند مرستيال حمدالله فطرت له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د پاکستان بريدونه وغندي او خبرداری يې ورکړی که بريدونه همداسې دوام وکړي؛ نو په کابل کې به د پاکستان سفارت وتړل شي.

هغه وویل، چې د امریکا له خاورې نه په دغه عملیاتو کې له ۵۰زرو زیات پوځیان، ۲۰۰ جنګي الوتکې، دوه الوتکه وړونکې بېړۍ او بم غورځوونکې الوتکې برخه لري او نور تجهیزات هم په لاره دي.

د سنتکام قوماندان زیاته کړه، چې دغه ځواکونه ډېر لوی اور وژنې ځواک لري او دا په تېرو څو لسیزو کې په منځني ختیځ کې د امریکا د ځواکونو تر ټولو لوی ځای پرځای کول او راټولېدنه ده.

هغه وویل: « موږ د ایران د هوايي دفاع سیسټمونه سخت کمزوري کړي او په سلګونه ایراني بالستیک توغندي، لانچرونه او ډرونونه مو ویجاړ کړي دي». کوپر زیاته کړې:« زموږ د بي‌۱ او بي۲ بمبار الوتکو د ایران دننه د توغندیو پر تاسیساتو بریدونه وکړل او د دوشنبې په ماښام مو د پالستیک توغنیدو ځایونه، قوماندانۍ او د کنټرول مرکزونه په نښه کړل».

هغه د ایران غبرګون ته هم اشاره وکړه او ویلي یې دي، چې د امریکا او اسراییل د بریدونو په ځواب کې د ایران رژیم له ۵۰۰ څخه ډېر بالستیک توغندي او له ۲۰۰۰ څخه ډېر ډرونونه وېشتي دي. هغه زیاته کړې: «زما عمومي ارزونه دا ده، چې موږ له خپل عملیاتي پلان څخه مخکې روان یو. موږ یوازې پیل کوو؛ خو زه بشپړ باور لرم چې موږ د خپلو شریکانو سره یوځای به خپلې پوځي موخې ترلاسه کړو».

جان ایلیف وویل، سږ کال به ۳.۷ مېليونه افغان ماشومان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتيا ولري. په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مشر د سې‌شنبې په ورځ په جنیوا کې د يوې ناستې پرمهال ويلي، د ماشومانو ترمنځ سخته خوارځواکي په چټکۍ سره زياتېږي او د بودجې کمښت د دې لامل شوی چې دغه اداره يوازې له هرو څلورو اړمنو ماشومانو څخه د يو ماشوم درملنه وکړي.

هغه زياته کړه، ځينې ماشومان ان کلينيکونو ته د رسېدو اسانتیاوې هم نه‌لري او يوشمېر يې د درنو واورو له امله په غرنیو او لرو پرتو سيمو کې بند پاتې دي. هغه خبرداری ورکړی: «هغه څه چې زه ترې وېريږم دا دي، چې کله د مارچ په پای يا د اپرېل په مياشت کې واورې ويلي شي؛ نو موږ به پوه شو چې په کليوالو سيمو کې د ماشومانو د مړينې شمېر ډېر لوړ و».

ایلیف زياته کړه، له ۲۰۲۳کال راهيسې له ایران او پاکستان نه د کډوالو د اېستلو لړۍ کې تراوسه له پنځو مېليونو زيات کسان بېرته افغانستان ته ستانه شوي چې دغه کار پر محدودو سرچينو نور هم فشار زيات کړی دی.

هغه وويل، ډېر بېرته ستانه شوي کسان هغو سيمو ته نږدې مېشت دي چې په وروستيو ورځو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتې په‌کې شوې دي او له همدې امله د خوړو نړۍوال پروګرام اړ شوی چې په دغه سيمو کې خپل ځينې خدمتونه وځنډوي. هغه ټينګار وکړ: «موږ اټکل کوو، چې د دغه نښتو له امله به سخته خوارځواکي نوره هم زياته شي؛ ځکه خلک له روغتيايي خدمتونو بې‌برخې کېږي».

د هغه په وینا؛ دغه حالت د لسګونه زره ماشومانو ژوند له ګواښ سره مخ کوي.

د دوی په اند، د منځنۍ اسیا سټراتېژیکې پروژې په عمل کې د جدي ننګونو سره مخ شوي او د دې پروګرامونو د ژر عملي کېدو روښانه لید نه‌شته.

اوراسیا ویب‌پاڼې لیکلي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ روانه ښکاره جګړه د منځنۍ اسیا د هېوادونو هغه هیلې چې له پاکستان سره سوداګري پراخه کړي او د سوېلي اسیا بندرونو ته لاسرسی پیدا کړي، په جدي توګه له شک سره مخامخ کړې دي. ویب‌پاڼه زیاتوي، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ روانو نښتو د منځنۍ اسیا د سیمه‌ییزې سوداګرۍ پر پلانونو د پام وړ ناوړې اغېزې کړې دي.

تر یوې اوونۍ جګړې وروسته هم د پاکستان او طالبانو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمېدو کومه نښه نه لیدل کېږي. د راپور لیکونکي ټینګار کړی، چې د پاکستان او طالبانو جګړه د منځنۍ اسیا د هېوادونو د څو میاشتو سختې ډیپلوماتیکې هڅې چې د دواړو خواوو سره د سوداګریزو اړیکو د پراختیا لپاره شوې وې، ژر له‌منځه یوړې.

د قزاقستان، ازبکستان، افغانستان او د پاکستان په څېر هېوادونو له نظره د سوېلي اسیا بندرونو ته چټک لاسرسی تر ټولو لنډه لار ګڼل کېږي. د دغو لارو د لاسرسي امکان کولی شي د دوی د صادراتو ظرفیت په څرګنده توګه لوړه کړي.

د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر راهیسې د قزاقستان، قرغزستان او ازبکستان ولسمشرانو پاکستان ته مهم سفرونه کړي، ترڅو د ۱۹۸۰مو کلونو د شوروي حضور له امله جوړه شوې تاریخي بې‌باوري شاته کړي او له پاکستان سره نږدې سوداګریزې اړیکې جوړې کړي.

د دغو سفرونو پر مهال د ټرانس‌افغان رېل پټلۍ د پروژې بنسټونه هم وڅېړل شول، چې منځنۍ اسیا له پاکستان سره په نښلولو کې ځانګړی اهمیت لري.

د قزاقستان او ازبکستان چارواکو د کراچۍ په بندر کې د ترمینلونو جوړېدو او نورو بندرونو لکه قاسم او ګوادر ته د لاسرسي په اړه هم خبرې کړې وې. دوی همدارنګه د چمن په سیمه کې د یو وچ بندر د جوړېدو امکان څېړلی چې پر ډیورنډ کرښه د ځمکنۍ سوداګرۍ یوه مهمه نقطه ده.

په لنډ مهال کې د منځنۍ اسیا هېوادونو هدف دا و، چې تر راتلونکو څو کلونو له پاکستان سره د سوداګرۍ حجم زیات کړي. همدارنګه، دوی له طالبانو سره خپل ډیپلوماتیک تعامل هم پراخ کړی. د فبرورۍ په ۱۷مه د قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان او ازبکستان ډیپلوماتانو یوه ناسته وکړه، ترڅو د طالبانو پروړاندې ګډ ډیپلوماتیک چلند او د سوداګرۍ او سیمه‌ییز اتصال د ګړندۍ کولو لارې وڅېړي.

یو ګډونوال ټینګار وکړ، چې له افغانستان سره د سوداګرۍ اړیکو ښه کول د منځنۍ اسیا لپاره «ډېر حیاتي» کار دی.

ازبکستان د دې هېوادونو په منځ کې له طالبانو سره په افغانستان کې د اقتصادي تعامل مشري کړې ده. د ډسمبر میاشتې په پای کې تاشکند د ترمذ پوله‌ چې د طالبانو د واک ته د رسېدو وروسته په ۲۰۲۱ کال کې تړل شوې وه، د مساپرو د تګ‌راتګ لپاره پرانېسته. د دوه اړخیزې سوداګرۍ حجم په ۲۰۲۵ کال کې له ۵۰ سلنې څخه زیات لوړ شو او ۱.۵ میلیارد ډالرو ته ورسېد.

د فبروري په پای کې دواړو لوریو اعلان وکړ، چې تر راتلونکو پنځو کلونو به د ګډې سوداګرۍ کچه ۵ میلیارده ډالرو ته ورسېږي، خو اوس د سوداګرۍ د چټکې پراختیا او سیمه‌ییز اتصال ډېری هیلې له شک سره مخ شوې دي.

یوه سیمه‌ییز کارپوه تیمور اتایف په یوه اذربایجانۍ ورځپاڼه کې لیکلي: «د پاکستان او افغانستان د جګړې پیل په عمل کې د دې هوکړو پلي کول ځنډولي دي». نوموړي هغو هوکړه لیکونو ته هم اشاره کړې، چې د منځنۍ اسیا د مشرانو د وروستیو سفرونو په جریان کې په اسلام‌اباد کې لاسلیک شوې وې.

د روسیې د نړۍوالو اړیکو او نړۍوال اقتصاد د موسسې کارپوه ستانیسلاو پریچین د قزاقستان یوې رسنۍ سره په خبرو کې وویل، چې د منځنۍ اسیا هېوادونه باید د سوداګرۍ په اړه خپل توقعات تعدیل کړي. د هغه په باور، هرڅومره چې دا جګړه اوږده شي، د دې هېوادونو لپاره د خړوبېدو د محدودیت څخه د خلاصولو هدف لا ډېر ځنډول کېږي.

هغه زیاته کړه: «په اوږدمهال کې امکان لري چې د پروژو د پیل په وخت کې ټاکل شوي اهدافو ته رسېدل ستونزمن وي».