په دایکنډي کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست خبر ورکړی، چې دغه ریاست د روان کال په ترڅ کې په یاد ولایت کې ۱۳ تاریخي ځایونه کشف او ثبت کړي دي. د یاد ریاست مسوولینو دغه څرګندونې د کلني راپور په خپرولو سره کړې دي.
ان یو شمېر غیر پښتنو منتقدانو هم دغه کار تبعیض او فرهنګي حذف وګاڼه. ځايي ورځپاڼې (جد وجهد) دا پېښه د بابري جومات او په بامیان کې د بودا مجسمو له ړنګولو سره ورته وګڼله. شېرشاه سوري څوک و؟ او ولې یې پينځه پېړۍ روسته هم درناوی کیږي؟
اړتیا ده، چې په معاصرې دورې کې د شېرشاه سوري تاریخي مقام، سیاسي فکر، اداري اصلاحات او د هغه د میراث معاصر ارزښت وڅېړل شي او دا روښانه شي چې ولې پنځه پېړۍ وروسته هم نوموړی د درناوي او منازعې موضوع ده.
۱. تاریخي شالید
شېرشاه سوري چې اصلي نوم یې فرید خان و په ۱۴۸۶م کال کې د هند د سهسرام (بیهار) په سیمه کې وزېږېد. د هغه کورنۍ ریښې د افغانستان د سلیمان غرونو له سیمو سره تړلې بلل کېږي. نوموړي په ځوانۍ کې د زړورتیا له امله د “شېرخان” لقب ترلاسه کړ او وروسته یې د مغولي واکمنۍ پر وړاندې د سیاسي او پوځي مبارزې له لارې د سوري دولت بنسټ کېښود.
د شېرشاه نیکه ابراهیم خان د افغانستان له ژغرې څخه چې د سلیمان د غرونو په لمن کې پرته ده، د اسونو د سوداګرۍ لپاره هیند ته ولاړ او هلته پاتې شو. فریدخان په ځوانۍ کې له ځايي واکمن سلطان محمد سره ملګری او د ښکار په یوه سفر کې یې سلطان محمد خان له یوه زمري وژغوره، تر دې پېښې روسته په شېرخان مشهور شو.
شېرخان د افغاني واکمنۍ جوړولو فکر درلود، ځکه خو یې له ټولې پښتونخوا څخه خپل عزیزان وروغوښتل، منصبونه و زمکې یې ورکړې او د افغانانو یو ځواکمن لښکر یې جوړ کړ په پیل کې د بېهار واکمن شو او ژر یې د ټول هیندوستان پر تخت تکیه ولګوله.
شېرشاه سوري د تورې، تدبیر، پوهې، نیاو او ځوانمردۍ په صفاتو مشهور دی، په هیندوستان کې یې د سلطان عادل په نامه پېژني او تاریخي روایتونه کاږي، چې دا لقب خلکو ورکړی و. هغه له بنګال څخه تر پېښور او بیا کابل پورې د جرنیلی سړک جوړولو، د اوبخور سیستمونو رغولو د پوستي سیستم راپیلولو او د ښاري خدماتو د پراختیا په بنسټي کارونو هم مشهور دی.
خو د افغانانو ترمنځ یې ډېر شهرت پر افغاني هویت ولاړ د افغانانو د واکمنۍ د جوړولو فکر دی. خوشحال خان خټک له مغولو سره په مبارزه کې هغه خپل الګو ګاڼه:
وَ مغول وَ ته به هسې کار ښکاره کړم
چې راضي راڅخه روح د فرید خان شي
ستر احمدشاه بابا هم د خپلې امپراتورۍ د جوړولو هڅه د شېرشاه سوري د دورې بیا احیا ګڼله او په خپله تر ټولو مشهوره ویاړنه کې فرمايي:
د فرید او د حمید دور به بیا شي
چې زه وکاندم په هر لوري تاختونه
د شېرشاه ستراتيژيک فکر دا و، چې پښتانه له خپلو غرنیو مېنو او کمزمکوسیمو څخه د هندوستان هوارو زرخیزه زمکو او ښارونو ته بوځي او هلته دومره اقتصادي متره ورپیدا کړي، چې د ملي و سیاسي شعور ترڅنګ یې د خپلواکې واکمنۍ ټینګولو لپاره د ګټې وټې بنسټ هم جوړ وي.
د شېرشاهي زمانې په تاریخي روایاتو کې لولو، چې د هلمند تر لمنو پوری پښتانه د شیرشاه لیدو او جرګو ته ورتلل . په دغو خلکو کی شیخ بایزید سرواڼي هم شامل و چی د پښتنو یو منلی روحاني و فرهنګي شخصیت او دشیرشاهي تاریخ لیکوال دی. کله چی بایزیدسرواڼي د شېرشاه حضور ته ورسېد، نو شیرشاه سوري مخی ته ورغی او په پښتو یې ورته وویل:
ای شیخه ! راسه چی سره غېږ په غېږ سو!
شېرشاه غوښتل د پښتنو تیت پرک ټبرونه، خېلونه او تپې په یوه ملي محور سره راټول کړي، یو ځل یې پښتنو مشرانو ته په جدیت وویل:
زما په دربار کې د قبیلو ذکر مهکوئ، ما ته ټول پښتانه یو دي!
د هغه په اړه دا هم مشهوره ده، چې یوځل یې د پښتنو یوې جرګېته وویل:
پښتنو!
قبیلویت پرېږدئ! قومیت جوړ کړئ!
تاریخ لیکونکي د شېرشاه د تدبیر او پیاوړتیا یو راز پر افغاني جرګو او لویو جرګو د هغه ټینګ باور ښيي.
ښايي د هغه همدا بنسټي او ملي تدبیر، پوهه، قدرت او فکر به وي، چې نن د افغانانو لپاره د ملي اقتدار په یوه تاریخي سېمبول او د افغانانو د دوښمنو لپاره د سترګو اغزی ګڼل کیږي، چې پینځه پېړۍ روسته یې هم د مجسمې د لیدلو زغم نهلري. هغه هم د رهتاس د تاریخي کلا په ښار کې چې همده جوړه کړې وه او یونیسکو د ځانګړې معمارۍ د یوه تاریخي میراث په حیث ثبت کړې ده.
هغه په ۱۵۴۰م کال کې د همایون له ماتې وروسته په ډیلي کې واک ته ورسېد او د سوري امپراتورۍ بنسټ یې کېښود، چې له بنګاله تر کابل پورې یې پراخ قلمرو درلود.
۲. اداري او بنسټیز اصلاحات
شېرشاه سوري یوازې یو فاتح نه و؛ بلکې د ادارې، اقتصاد او زیربناوو په برخه کې یې ژور بدلونونه راوستل:
د هغه اداري اصلاحاتو حتا پر مغولي واکمن اکبر هم اغېز وکړ.
۳. سیاسي فکر او ملي لید
د تاریخي روایتونو له مخې، شېرشاه هڅه کوله پښتانه له قبیلوي وېش څخه یو سیاسي او ملي محور ته راټول کړي. هغه د جرګو او مشورو دود ته ارزښت ورکاوه او ویل کېږي چې د قومي یووالي پر اهمیت یې ټینګار کاوه.
د پښتو ادبیاتو او سیاسي فکر په تاریخ کې نوموړی د ملي اقتدار سمبول ګڼل شوی. خوشحال خان خټک هغه د مغولو پر وړاندې د مقاومت الهام باله، او احمد شاه دراني د خپلې امپراتورۍ جوړونه د هغه د دورې بیا احیا ګڼله.
دبهلول او دشيرشاه خبرې اورم
چې په هند کې پښتانه وو باد شاهان
شپږ،اووه پيړۍ يې هسې باد شاهي وه
چې درست خلک وو په دوی پورې حيران
يا هغه پښتانه نور وو داڅه نور شول
ياد خدای دی اوس داهسي شان فر مان
که تو فيق داتفاق پښتانه مومي
زوړ خوشال به دوباره شي په دا ځوان
۴. تاریخي حافظه او د مجسمو سیاست
د تاریخي شخصیتونو مجسمې یوازې هنري اثار نه دي؛ بلکې د هویت، واک او حافظې نښې دي. د شېرشاه سوري د مجسمې لرې کول په سیمه کې د تاریخي روایتونو د سیالۍ ښکارندويي کوي. ځینې منتقدان دا کار د فرهنګي حذف یا تبعیض په چوکاټ کې ارزوي.
په سیمه ییزو رسنیو کې دا پېښه د تاریخي میراث د نورو منازعو پېښو سره پرتله شوې، لکه د بابري جومات قضیه او په بامیانو کې د بودا د مجسمو ړنګول. دغه پرتله کول ښيي چې تاریخي سمبولونه کله ناکله د معاصر سیاست په ډګر کې د ایدیولوژیکو شخړو وسیله ګرځي.
۵. ولې پنځه پېړۍ وروسته هم درناوی کېږي؟
د شېرشاه سوري دوامدار درناوی څو بنسټیز عوامل لري:
د تاریخي حافظې له نظره، هغه د افغانانو لپاره د ملي اقتدار یو سمبول او د دولت جوړونې د بریالي ماډل استازیتوب کوي.
د شېرشاه سوري د مجسمې پر سر وروستۍ پېښه یوازې یو محلي اقدام نه دی؛ بلکې د تاریخي روایتونو، ملي هویتونو او سیاسي حافظې د سیالۍ نښه ده. شېرشاه سوري د پوځي ځواک تر څنګ د اداري اصلاحاتو، اقتصادي تنظیم او ملي یووالي له امله د سیمې په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. همدا ځانګړنې دي چې پنځه پېړۍ وروسته هم نوموړی د درناوي، الهام او ان منازعې موضوع ګرځوي.
د طالبانو د چارو ادارې لوی ریاست د شنبې په ورځ (د کب ۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، له دغې چارې یې موخه دا ده، چې ولس په اسانه توګه خبر او پر «ارزښتونو» یې پوه شي.
دغه ریاست دغه چاره د ټولنې د «اصلاح»، د ناسمو دودونو د مخنیوي او د ښاري نظم د پیاوړتیا لپاره مهم بولي او له خلکو غواړي چې په خپل ورځني ژوند کې یې رعایت کړي.
د ملا هبتالله اخوندزاده ۱۷مه ګڼه فرمان د خېښیو، ودونو، مصیبتونو او حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د ناوړه دودونو او غېر ضروري لګښتونو د مخنیوي او ۲۰مه ګڼه فرمان د ښاري طرحو، نقشو، ښاري پلانونو او ودانیزو چارو د تنظیم په په تړاو صادر شوي دي.
ډېری افغانان په نیوکو سره وايي، د طالبانو دغه ډول فرمانونه یوازې پر عامو خلکو تطبیق کېږي او پر طالبانو او اړوندو کسانو یې نهعملي کېږي.
په دغو بنرونو کې د طالبانو د مشر ملا هبتالله د یوه فرمان «واده او په اړوندو چارو کې د رعایت وړ ټکي» لیکل شوي، «په زور، ګواښ او ډزو سره نکاح نهکېږي، بلکې دا جرم دی او مجرم محاکمو ته معرفي کېږي».
په دغو یوه لګول شوي بېلبورډ کې لیکل شوي: «د واده زلمی به د واده مراسم امارتي موټر کې نهترسره کوي». حال دا چې په ډېریو ودونو کې له دولتي موټرو استفاده کېږي او ځينې داسې ویډیوګانې هم په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې، چې طالبان په دولتي موټرونو کې د خپلو کورنیو لپاره خوراکي مواد هم لېږدوي.
د طالبانو د چارو ادارې ریاست یاد فرمانونه د «ټولنې د سمون او پرمختګ» لامل ګڼي.