صحرا کریمي: په افغانستان کې د «فکري موضوعاتو د له منځه وړلو سیسټماټیکه پروژه» روانه ده
د جمهوري نظام پر مهال د افغان فلم رییسې صحرا کریمي ویلي چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه یوازې ټولنیز بندیزونه نه دي، بلکې د هغې په وینا د «فکري او انساني موضوعاتو د له منځه وړلو یوه سیسټماټیکه پروژه» ده چې د انسان د ذهن، لید او غبرګون ظرفیتونه کمزوري کوي.
صحرا کریمي په خپله اېکس پاڼه کې په یوه تحلیلي لیکنه کې د فلسفي مفاهیمو له مخې د افغانستان د روان وضعیت ارزونه کړې او ویلي یې دي چې د انسان هر ذهني حالت د یو څه پر لور متوجه وي، خو کله چې دا «موضوع» ترې واخیستل شي، د ذهن معنا هم بدلوي.
هغې لیکلي چې افغانستان په وروستیو لسیزو کې یوازې له جګړې او بېوزلۍ سره نه دی مخ، بلکې د هغې په وینا د «ذهني موضوعاتو د له منځه وړلو له یوې منظمه پروژې» سره هم مخ شوی دی.
کریمي زیاته کړې: «د طالبانو تر واک لاندې، دا پروسه تر بشپړېدو نږدې شوې ده. کله چې له نجونو زدهکړه واخیستل شي، یوازې د زدهکړې حق له منځه نه ځي، بلکې د فکر کولو موضوع هم ورسره له منځه ځي.»
هغې ویلي چې د افغان ښځو لیدل او د هغوی د ځان درک کول په ټولنه کې د اوږدې مودې لپاره د ایډیولوژیک، دودیز او پلارسالارانه چوکاټ له لارې محدود شوی دی او دا وضعیت د هغې په وینا د «انساني درک د تحریف» لامل ګرځي.
کریمي همدارنګه ویلي چې د افغانستان د وضعیت حل یوازې په جګړې یا بېوزلۍ کې نه دی، بلکې د «فکري موضوعاتو بیا رغونه» ده او په دې برخه کې یې د هنر او سینما رول مهم بللی دی.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
