افغانستان کې د خصوصي روغتونونو ادعاوې او نیوکې؛ د خدمتونو پراختیا که تجارتي چلند؟

ملګرو ملتونو ویلي چې مارخور (Capra falconeri) د افغانستان د غرنیو سیمو په ګډون د منځنۍ او سویلي اسیا په څو هېوادونو کې موندل کېږي او د سیمه‌ییز ایکوسیستم د توازن په ساتنه کې مهم رول لري.

د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، افغانستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی چې مارخور پکې طبیعي ډول ژوند کوي، خو د نورو سیمو په څېر دلته هم د استوګنځایونو کمېدو، غیرقانوني ښکار او اقلیمي بدلون له امله د دې نادر ژوي بقا له ننګونو سره مخ ده.

مارخور په ۲۰۱۴ کال کې د طبیعت د ساتنې نړیوالې اتحادیې (IUCN) په لېست کې د «نږدې ګواښمن» ژوو په توګه ثبت شوی او د خطرناکو وحشي ژوو د نړیوالې سوداګرۍ کنوانسیون (CITES) په لومړي ضمیمه کې هم شامل دی.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د مارخور ساتنه نه یوازې د ایکولوژۍ له نظره مهمه ده، بلکې د سیمې هېوادونو کې د پایدار ګرځندوی او سیمه‌ییز اقتصاد د ودې لپاره هم فرصتونه رامنځته کولی شي.

دغه سازمان له غړو هېوادونو او اړوندو ادارو غوښتي چې د مارخور د ساتنې لپاره نړیواله او سیمه‌ییزه همکاري پیاوړې کړي، څو دا نادر غرنی ژوی او د هغه طبیعي چاپېریال خوندي پاتې شي.

د لوګر ولایت لپاره د طالبانو امنیه قومندانۍ د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د هبت‌الله د فرمان له‌مخې له هر «مستحق» سوالګر سره ۳۰ زره افغانۍ مرسته شوې ده.

د دغې قومندانۍ د نشه‌یي توکو پر وړاندې د مبارزې مدیر عبدالله نور خادم وویل: «دغه مرسته د بې‌وزلو او اړمنو خلکو د ملاتړ، د سوالګرۍ کچې د راکمولو او د هغوی لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو په موخه ترسره شوې ده».

په خبرپاڼه کې نور جزییات نه‌دي ورکړل شوي، خو طالبانو د یوې طرحې له‌مخې په هېواد کې د سوالګرو د ټولو بهیر پیل کړی وو او ژمنه یې کړې وه، چې د سوالګرو له چاڼ کولو وروسته به له «مستحقو» سوالګرو سره په دوامداره توګه مرستې وکړي.

د «حال‌وش» په نوم د ایران د بشري حقونو سازمان د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، ۲۳ کلنه کلثوم رخشاني د زاهدان د شېراباد سیمې اوسېدونکې ده. د حال‌وش د راپور له مخې، هغه له خپلو دوو ماشومانو سره چې یو یې یو نیم کلن او بل یې څلور کلن دی، شړل شوې ده او د هغې یو ماشوم په دواړو پښو معلول دی او په لاره نه‌شي تللی.

د حال‌وش د بشري حقونو سازمان زیاته کړې، چې د ایران امنیتي ځواکونو د دې ښځې پر کور د چاپې وهلو پر مهال د هغې دوه نور نږدې کسان هم نیولي، خو تر اوسه یې د برخلیک په اړه معلومات نه‌شته.

د بشري حقونو دغه سازمان د بې‌تذکرې بلوڅو، په ځانګړې توګه د ښځو، ماشومانو او تنکیو ځوانانو شړل، د دوی د هویت او حقوقي وضعیت له خپلواکې ارزونې پرته، د نړیوالو اصولو نقض او «په جبر سره د لادرکه کولو» ښکاره بېلګه بللې ده.

د لوګر ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د عامې روغتیا وزارت د متخصصینو د ګرځنده ټیم له‌خوا په ازره ولسوالۍ کې د سترګو د ناروغانو د وړیا درملنې او جراحۍ درې ورځنی ځانګړی کمپاین پایته ورسېد.

د خبرپاڼې له‌مخې، د دغه کمپاین په لړ کې ۱۸۰۷ تنه د سترګو ناروغان په دقیق ډول معاینه شول چې د اړتیا له مخې یو شمېر ناروغانو ته لازم درمل، طبیعي عینکې او روغتیایي مشورې ورکړل شوې.

خبرپاڼه کاږي، په یاد کمپاین کې د ۱۰۸ تنو هغو ناروغانو جراحي عملیات په بریا سره ترسره شول چې د سترګو پردې «کترکت» ستونزه یې درلوده او له ښې پایلې سره رخصت شول.

په خبرپاڼه کې راغلي: «د ډاکټرانو سپارښتنو ته د نه پاملرنې او یا هم د سیمې د لرېوالي له امله د څلورو ناروغانو عملیات بې پایلې شوي، چې د لادقیقو معایناتو او ځانګړي مراقبت لپاره د کابل نور روغتون ته لېږدول شوي او هلته بستر دي.

د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي ادارې ویاند محمد یوسف حماد د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲مه) ویلي، په تېرو ۴۸ ساعتونو کې په ۱۷ ولایتونو کې د تالندې برېښنا، توپانونو، ږلۍ، ډبرو ښوېیدو، بارانونو او سېلابونو له امله ۲۸ کسان مړه او ۱۰ نور ټپيان شوي دي.

حماد زیاتوي، په دې پېښو کې ۱۷۶ کورونه او ۱۰۰ هټۍ په بشپړ ډول، ۵۳۴ کورونه او ۲۰ هټۍ په نیمه ډول او ۱۰ کیلومتره سړکونه ویجاړ شوي او همداراز ۲۸ څاروي تلف شوي او د ۱۹۵۶ جریبه کرنیزو ځمکو او ۸۱۰ جریبه باغونو حاصلات هم له‌منځه تللي دي.

د نوموړي په وینا، په یادو پېښو کې ۷۶ سولرونه او ۱۸ موټر زیانمن شوي، ۱۰۰ کورنۍ بې‌ځایه شوي او په ټوله کې ۹۸۹ کورنۍ زیانمنې شوې دي.

د یادونې وړ ده، چې د روان هجري- لمریز کال د وري له شپږمې تر اوسه په ټول هېواد کې د دغه ډول طبیعي پېښو له امله د مړه شویو کسانو شمېر ۲۸۵ او د ټپیانو شمېر ۳۵۴ ته او همداراز د ویجاړو شویو کورونو شمېر ۱۸۸۴ ته او په ټوله کې د زیانمنو کورنیو شمېر ۱۸ زره او ۳۲۸ ته ورسېد.