د نجونو د محرومیت تر سیوري؛ طالبانو په درېیو ولایتونو کې د ښونیزو پروژو د تطبیق خبر ورکړی

د ملګرو ملتونو د افغانستان څانګې، په خپل تازه بیان کې ویلي چې دا پلان د ۲۰۲۶ کال د «د افغان راستنېدونکو د غبرګون پلان» تر عنوان لاندې پیل شوی، چې هدف یې له ایران او پاکستان څخه د راستنېدونکو افغانانو لپاره بېړني او د ژوند ژغورونکي خدمات برابرول دي.

د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، یوازې په ۲۰۲۶ کال کې د اپرېل او ډسمبر ترمنځ شاوخوا ۱،۷ میلیونه کسان له ایران او ۱،۱ میلیونه له پاکستان څخه افغانستان ته د راستنېدو اټکل کېږي. دغه اداره زیاتوي چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې نږدې ۵،۹ میلیونه افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي دي، چې دا د افغانستان د نفوس د پام وړ بدلون ښکارندويي کوي.

په اعلان شوي پلان کې ویل شوي چې ۵۲۹ میلیونه ډالر به د سرحدي بېړنیو خدماتو، روغتیايي مرستو، خوراکي توکو، ټرانسپورټ او د بیا مېشتېدو د ملاتړ لپاره ولګول شي، څو راستنېدونکي له لومړنیو اړتیاوو تر اوږدمهاله ادغام پورې مرسته ترلاسه کړي.

د ملګرو ملتونو مرستندویه ادارې خبرداری ورکړی چې د راستنېدونکو دا پراخ بهیر که په منظم ډول مدیریت نه شي، نو په افغانستان کې به پر بې‌وزلۍ، د کورونو کمښت، د کار نشتوالي او ټولنیزو فشارونو نورې منفي اغېزې زیاتې کړي.

په بیان کې له نړیوالو مرسته کوونکو هېوادونو غوښتنه شوې چې دغه پلان په بشپړ ډول تمویل کړي، څو د بشري بحران د پراخېدو، د داخلي بې‌ځایه کېدو او د ټولنیزو شخړو د زیاتېدو مخه ونیول شي.

د لوی اختر په مناسبت په خپاره شوي تفصیلي پیغام کې، د طالبانو مشر د هېواد مسلمانانو او د نړۍ ټولو مسلمانانو ته مبارکي ویلې او ویلي یې دي چې د انسان د ژوند اصلي موخه د الله تعالی عبادت او د شریعت پلي کول دي او په وینا یې مسلمانان باید دې هدف ته ځانګړې پاملرنه وکړي.

د پیغام له مخې، نوموړي ادعا کړې چې د طالبانو په حاکمیت کې د خلکو شرعي حقوق تامین شوي، د ده په وینا «پر چا ظلم نه کېږي»، او د عدالت د ټینګښت لپاره محکمې او د امربالمعروف ادارې فعالې دي.

خو د دغو ادعاوو په اړه له وړاندې څخه د بشري حقونو د فعالانو او نړیوالو ادارو له لوري بېلابېل انتقادونه مطرح شوي، چې وایي په افغانستان کې د قضايي نظام خپلواکي محدوده ده او د امربالمعروف ادارې د فعالیتونو په اړه د عامو خلکو د ازادیو او فردي حقونو د محدودېدو اندېښنې موجودې دي.

منتقدین زیاتوي چې د «عدالت» او «شرعي حقوقو» په اړه د چارواکو د څرګندونو او د ځمکې پر مخ د عملي وضعیت ترمنځ واټن شته، او د ښځو، رسنیو او مدني فعالانو د وضعیت په اړه هم پرلپسې نیوکې راپورته شوي دي.

ملا هبت الله همداراز له دیني عالمانو او د امربالمعروف ادارې له مسئولینو غوښتي چې خلکو ته د دیني مسایلو په زده کړه، د لمانځه په اهمیت او د اسلامي ارزښتونو په پیاوړتیا کې لا زیاتې هڅې وکړي.

د طالبانو مشر په خپل پیغام کې د یتیمانو، کونډو، معلولینو او بې‌وزلو د ملاتړ پر اهمیت هم ټینګار کړی او له شتمنو افغانانو یې غوښتي چې د هغوی لاسنیوی وکړي.

هغه همداراز ویلي چې د طالبانو حکومت له نړۍ سره، په ځانګړي ډول له اسلامي هېوادونو سره، د شریعت په چوکاټ کې سیاسي او اقتصادي اړیکې غواړي.

هبت الله په پیغام کې له دولتي مسولینو غوښتنه شوې چې د خلکو خدمت ته لومړیتوب ورکړي، د اداري چټکتیا لپاره هڅې وکړي او له ظلم څخه ځان وساتي، په داسې حال کې چې د ده په وینا «ظالم پای کې له ماتې سره مخ کېږي».

خو د دغو څرګندونو په اړه یو شمېر انتقادي نظرونه وایي چې په افغانستان کې د عامه خدماتو د وړاندې کولو، اداري ځنډونو او د شکایتونو د څېړنې په برخه کې لا هم ستونزې شته. منتقدین ادعا کوي چې د حساب ورکونې میکانیزمونه کافي پیاوړي نه دي او خلک د ورځنیو اداري خدماتو په ترلاسه کولو کې له خنډونو سره مخ دي.

د بشري حقونو او مدني چارو ځینې څارونکي زیاتوي چې د «خدمت»، «عدالت» او «شفافیت» په اړه د رسمي څرګندونو او د ځمکې پر مخ د عملي وضعیت ترمنځ لا هم واټن موجود دی، چې دا وضعیت د عامه باور او اداري اعتبار په اړه پوښتنې راپورته کوي.

د طالبانو مشر، امنیتي مسولینو ته هم سپارښتنه کړې چې د اختر په ورځو کې د خلکو د خوندیتوب او ارامۍ لپاره ځانګړي تدابیر ونیسي.

په پای کې د طالبانو مشر له افغانانو غوښتي چې د طالبانو د نظام د ساتنې لپاره یووالی او همکاري وساتي او له راستنېدونکو کډوالو سره د مرستې او همکارۍ پر اړتیا هم ټینګار کړی دی.

ددغه وزارت د خصوصي روغتونونو د ټولنې رییس احمد عبید مجیدي، وایي چې په هېواد کې دننه خصوصي روغتونونه اوس د زړه جراحي، د پښتورګو پیوند، د اعصابو عملیات، د مفاصلو بدلول او نور پیچلي طبي خدمات ترسره کولی شي.

هغه ادعا کوي چې د دغو پرمختګونو له امله د افغان ناروغانو لپاره د درملنې په موخه بهرنیو هېوادونو ته د تګ اړتیا کمه شوې او ډېری تخصصي خدمات اوس په کور دننه وړاندې کېږي.

خو په ورته وخت کې د خصوصي روغتیايي سکټور په اړه نیوکې هم زیاتې شوې دي. یو شمېر منتقدین وایي چې خصوصي روغتونونه تر ډېره تجارتي بڼه لري او د روغتیايي خدمت پر ځای د مالي ګټې ترلاسه کولو ته لومړیتوب ورکوي.

منتقدین ادعا کوي چې ځینې خصوصي روغتونونه د عادي ناروغیو لپاره هم بې‌ځایه او ډېرې معاینې تجویزوي، چې د دوی په وینا د ناروغانو مالي بوج زیاتوي. دوی زیاتوي چې د افغانستان په اوسنیو اقتصادي شرایطو کې ډېری خلک د خصوصي روغتونونو د لوړ لګښت توان نه لري.

د دوی په وینا، خلک له یوې خوا د دولتي روغتونونو د کمزورو خدماتو له ستونزې سره مخ دي او له بلې خوا د خصوصي روغتونونو د لوړو بیو له امله اړ کېږي چې درملنه یا وځنډوي او یا یې نیمګړې پرېږدي، چې دا وضعیت د هېواد د روغتیايي سیستم د توازن په اړه پوښتنې راپورته کوي.

ملګرو ملتونو ویلي چې مارخور (Capra falconeri) د افغانستان د غرنیو سیمو په ګډون د منځنۍ او سویلي اسیا په څو هېوادونو کې موندل کېږي او د سیمه‌ییز ایکوسیستم د توازن په ساتنه کې مهم رول لري.

د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، افغانستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی چې مارخور پکې طبیعي ډول ژوند کوي، خو د نورو سیمو په څېر دلته هم د استوګنځایونو کمېدو، غیرقانوني ښکار او اقلیمي بدلون له امله د دې نادر ژوي بقا له ننګونو سره مخ ده.

مارخور په ۲۰۱۴ کال کې د طبیعت د ساتنې نړیوالې اتحادیې (IUCN) په لېست کې د «نږدې ګواښمن» ژوو په توګه ثبت شوی او د خطرناکو وحشي ژوو د نړیوالې سوداګرۍ کنوانسیون (CITES) په لومړي ضمیمه کې هم شامل دی.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د مارخور ساتنه نه یوازې د ایکولوژۍ له نظره مهمه ده، بلکې د سیمې هېوادونو کې د پایدار ګرځندوی او سیمه‌ییز اقتصاد د ودې لپاره هم فرصتونه رامنځته کولی شي.

دغه سازمان له غړو هېوادونو او اړوندو ادارو غوښتي چې د مارخور د ساتنې لپاره نړیواله او سیمه‌ییزه همکاري پیاوړې کړي، څو دا نادر غرنی ژوی او د هغه طبیعي چاپېریال خوندي پاتې شي.

د لوګر ولایت لپاره د طالبانو امنیه قومندانۍ د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د هبت‌الله د فرمان له‌مخې له هر «مستحق» سوالګر سره ۳۰ زره افغانۍ مرسته شوې ده.

د دغې قومندانۍ د نشه‌یي توکو پر وړاندې د مبارزې مدیر عبدالله نور خادم وویل: «دغه مرسته د بې‌وزلو او اړمنو خلکو د ملاتړ، د سوالګرۍ کچې د راکمولو او د هغوی لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو په موخه ترسره شوې ده».

په خبرپاڼه کې نور جزییات نه‌دي ورکړل شوي، خو طالبانو د یوې طرحې له‌مخې په هېواد کې د سوالګرو د ټولو بهیر پیل کړی وو او ژمنه یې کړې وه، چې د سوالګرو له چاڼ کولو وروسته به له «مستحقو» سوالګرو سره په دوامداره توګه مرستې وکړي.