قطر هوکړې ته د رسېدو لپاره تهران ته د ۱۲ مېلیارد ډالرو وړاندیز په اړه راپورونه رد کړل

نوموړي د دوشنبې په ورځ (د غبرګولي ۴مه) پر ایکس خواله رسنۍ کې د طالبانو د «زوجینو د تفریق اصولنامې» ته په اشارې ویلي چې «د ماشومانو ودونه تل او په هر ځای کې د بشري اساسي حقونو ښکاره سرغړونه ده».

فالکونر ټینګار کړی چې نجونې باید خوندي وساتل شي، نه دا چې د تاوتریخوالي او زیان منلو ته اړ کړل شي.

دا اصولنامه چې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخندزاده له خوا توشیح شوې، تازه د طالبانو د عدلیې وزارت له لوري خپره شوې ده. په دې سند کې د ماشومانو د ‌ودونو موضوع په ضمني ډول منل شوې او د طلاق په حق کې د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ توپیرونه هم شامل دي.

د دې اصولنامې خپرېدو د بشري حقونو او ښځو د حقونو د فعالانو او نړیوالو بنسټونو پراخ غبرګونونه راپارولي دي.

د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت (یوناما) ویلي چې دغه اصولنامه په قانوني او عملي توګه د ښځو پر وړاندې تبعیض نور هم بنسټیز کوي او له طالبانو یې غوښتي چې د نړیوالو بشري حقونو ژمنو ته ژمن پاتې شي.

خو طالبان وایي چې دا اصولنامه د اسلامي شریعت پر بنسټ چمتو شوې او پر نړیوالو نیوکو ارزښت نه ورکوي.

سینټکام د دوشنبې په ورځ په خپره کړې اعلامیه کې ویلي، دغه بریدونه د «دفاعي اقداماتو» په چوکاټ کې ترسره شوي دي.

د امریکا مرکزي قوماندانۍ ویلي، د دغو بریدونو موخه د هغو ګواښونو مخنیوی و چې د دوی په وینا د ایراني ځواکونو له لوري امریکایي سرتېرو ته متوجه وو.

د سمندري ځواکونو کپتان ټیم هاوکینز، ویلي: «د امریکا مرکزي قومانداني د روان اوربند پر مهال له زغم څخه د کار اخیستنې ترڅنګ د خپلو ځواکونو دفاع ته دوام ورکوي.»

تر اوسه ایراني چارواکو د دغو بریدونو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.

د راپور له مخې، د دوشنبې په ماښام د بندرعباس ختیځ، سیریک، جاسک او د فارس خلیج شاوخوا سیمو کې د څو چاودنو غږونه اورېدل شوي دي. تر اوسه ایراني چارواکو د دغو چاودنو د سرچینې په اړه روښانه وضاحت نه دی ورکړی او خپاره شوي روایتونه هم ضد نقیض بلل شوي دي.

حال‌وش ویلي، د لومړنیو راپورونو له مخې د بندرعباس په ختیځ کې لږ تر لږه د درېیو چاودنو غږونه ثبت شوي، په داسې حال کې چې د هرمزګان ولایت د مرستیال والي دفتر ویلي، د دغو غږونو د سرچینې په اړه څېړنې روانې دي.

په راپور کې دا هم راغلي چې د سپاه پاسداران اړوند فارس خبري اژانس ادعا کړې، چې د سې‌شنبې په سهار د ایران وسله‌والو ځواکونو د فارس خلیج په سیمه کې یوه «بې‌پیلوټه الوتکه» له منځه وړې ده.

همدارنګه، ځینو غیر رسمي سرچینو د لارک ټاپو سوېل ته د څو ایراني بېړیو د هدف ګرځېدو او د سپاه د غړو د وژل کېدو ادعاوې هم کړې دي. د راپور له مخې، د دغو ادعاوو په اړه تر اوسه کومې خپلواکې سرچینې تایید نه دی کړی او ایراني چارواکو هم رسمي جزیات نه دي خپاره کړي.

دا راپورونه داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو ورځو کې د ایران په جنوبي اوبو کې د پوځي فعالیتونو او احتمالي نښتو په اړه بېلابېل او ځینې وخت متضاد معلومات هم خپاره شوي دي.

دغه بنسټ د ایکس‌ خواله رسنۍ په یوه پیغام کې د «میموریل ډې» یا د قربانیانو د یادونې ورځې په مناسبت لیکلي چې دا ورځ د جګړې د درنو قربانیو او د هغو کسانو د یاد لپاره ده چې د جګړې بار یې پر خپلو اوږو اخیستی و.

افغان ایواک ویلي، چې د امریکا د جګړې پر مهال په افغانستان کې ۲۴۶۱ امریکایي سرتېري او تر ۶۹ زرو زیات افغان همکار ځواکونه وژل شوي دي، او دوی په ګډه خدمت کړی، جګړه یې کړې او قرباني شوي دي.

افغان ایواک زیاته کړې چې دا شمېرې د جګړې د بشپړ انساني تاوان انځور نه شي وړاندې کولی، خو دا یادونه کوي چې د جګړې وروسته هم د پوځیانو، د هغوی د کورنیو او د افغان متحدینو دردونه دوام لري.

دوی ټینګار کړی چې باید د وژل شویو یاد وساتل شي او د هغو کسانو درناوی وشي چې د جګړې په بهیر کې یې قرباني ورکړې ده.

نبیل په ایکس ‌خواله رسنۍ کې لیکلي چې دا اقدام به د اصولو پر بنسټ نه، بلکې د جیوپولیټیک معاملاتو او د «تحمیل شوې واقعیت» د منلو له مخې ترسره شي.

د هغه په وینا، د داسې حکومت په رسمیت پېژندل چې ښځې یې له ټولنیز ژوند څخه لرې کړې، ازادۍ یې محدودې کړې او افغانستان یې انزوا ته کش کړی، نه ثبات رامنځته کوي او نه مشروعیت، بلکې د سیمې کړکېچ به لا ژوروي.

نبیل ټینګار کړی چې دا ډول احتمالي پرېکړې به د افغانستان خلک د سیمه‌ییزو سیاسي لوبو لا زیات قرباني کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو او ایران اړیکې د سیمه‌ییز سیاست له مهمو او پېچلو موضوعاتو څخه ګڼل کېږي. دغه اړیکې د وخت په تېرېدو سره له سختو شخړو څخه تر عملي او احتیاطي تعامل پورې رسېدلې دي، خو د طالبانو په لومړۍ واکمنۍ (۱۹۹۶–۲۰۰۱) کې اړیکې سختې خرابې شوې. هغه مهال د طالبانو او ایران ترمنځ د مذهبي، سیاسي او امنیتي اختلافاتو له امله نږدې جګړې ته حالت رسېدلی و. ایران د طالبانو پر ضد د شمالي ټلوالې ملاتړ هم کاوه.

اوس مهال د ایران او طالبانو اړیکې نه بشپړ دښمنانه دي او نه هم رسمي دوستانه؛ بلکې یو ډول «احتیاطي تعامل» دی. دواړه لوري د خپلو ګټو له مخې اړیکې ساتي، خو بې‌باوري لا هم موجوده ده.