د خیبربښتونخوا د پېښور خزانه تاڼې اړوند د ګوهي قادراباد په سیمه کې د خپلې خوښې واده غوښتنې له امله یوې کورنۍ خپله ۱۶ کلنه لور او ۲۲ کلن ځوان وژلي دي. د پېښور پولیسو ویلي، چې تر پېښې وروسته د هلک کورنۍ له وسلو سره یادې سیمې ته ورغلې وه.
پولیس وايي، په یاده سیمه کې یو هلک او نجلۍ غوښتل په مینه واده وکړي چې پېښه تر وژنې او تاوتریخوالي رسېدلې. پولیسو زیاته کړې، دغه ۲۲ کلن ځوان محمود نومېده او غوښتل یې په مینه واده وکړي چې د نجلۍ کورنۍ ته یې غوښتنه هم لېږلې.
د پولیسو په خبره؛ د نجلۍ کورنۍ د نوموړي غوښتنه رد کړې او د نجلۍ پلار او وړونو یاد ۲۲ کلن محمود په زور له ځان سره بېولی او په شکنجو یې وژلی. پولیسو زیاته کړې، چې د هلک تر وژنې وروسته نجلۍ هم په خپل کور کې وژل شوې ده.
ځایي امنیتي ادارې وایي، چې د هلک تر وژنې وروسته د هغه خپلوان له وسلو سره یادې سیمې ته ورغلي، تاوتریخوالی رامنځته شوی او ان د نجلۍ د ښخولو اجازه هم نه ورکول کېده.
د دوی په وینا؛ پولیس سملاسي سیمې ته رسېدلي او له دواړه خواوو سره یې تر خبرو وروسته د نجلۍ د ښخولو اجازه ورکړې ده. پولیسو ویلي، چې د نجلۍ پلار په ګډون پر یوشمېر کسانو عریضه شوې او دامهال د دوی پلټنې پيل شوې دي.
د خيبرپښتونخوا په سويلي ولسوالۍ ټانک کې نامعلومو کسانو يو دولتي ښوونځی او يو روغتيايي مرکز پر چاودېدونکو توکو الوزولي دي.
د پاکستان ډان ورځپاڼې له سیمه ییزو سرچینو له قوله خبر ورکړی، چې دغه پېښه د ټانک ولسوالۍ په چیسان کیچ سیمه کې رامنځه شوې ده.
بريد کې د هلکانو دولتي ښوونځی او ورسره څنګ ته روغتيايي مرکز په نښه کړل شوي دي.
د خبر له مخې، سیمه ییزو سرچینو تایید کړې چې په دې پېښه کې چا ته مرګ ژوبله نه ده اوښتې ځکه چې د چاودنو پر مهال ودانۍ خالي وې. ويل شوي، پوليسو د پېښې په اړه یې پلټنې پیل کړې دي.
په ټولنيزو رسنیو هم د يادو ودانيو ويډيوګانې او انځورونه خپاره کړل شوي چې په نړېدلې حالت کې دي.
له دې وړاندې هم په تېرو څو مياشتو کې په بنو، سويلي او شمالي وزيرستان کې دولتي ښوونځي او پلونه په چاودېدونکو توکو الوزول شوي دي.
د پېښور سترې محکمې مشر قاضي د یوه افغان وګړي د پاکستانۍ مېرمنې د عریضې له اورېدو وروسته د هغه د سمدستي خوشې کېدو امر صادر کړی دی.
دغه حکم د پېښور عالي محکمې د مشر قاضي عتیق شاه په مشرۍ د څو کسیزې څانګې له خوا صادر شوی. عریضه د یوې پاکستانۍ مېرمنې له خوا د خپل افغان خاوند د نیول کېدو پر ضد وړاندې شوې وه.
د عریضه کوونکې وکیلې، ثنا ګلزار محکمې ته وویل چې عریضه کوونکې شبینې له یوه افغان وګړي ګل محمد سره واده کړی او دوه لوڼې لري. د هغې په وینا، د پېښور پولیسو څه موده وړاندې ګل محمد د بهرنیانو د قانون د ۱۴مې مادې له مخې د قانوني اسنادو د نشتوالي په تور نیولی و.
وکيلې محکمې ته وویل، چې ګل محمد د خپلې کورنۍ یوازینی سرپرست دی او د دوی یوه کمعمره لور د تلیسیمیا پر ناروغۍ اخته. هغې زیاته کړه چې په کور کې یې بل کوم نارینه نشته او د ګل محمد له نیول کېدو وروسته د ماشومې روغتیايي وضعیت نور هم خراب شوی دی.
د اورېدنې پر مهال بي بي شبینې له خپلې ناروغې لور سره محکمې ته حاضره شوې وه. هغې محکمې ته وویل چې د مېړه له نیول کېدو وروسته یې د کورنۍ ټول مسؤلیتونه پر هغې پاتې شوي او د لور روغتیايي وضعيت یې ورځ تر بلې خرابېږي.
هغې زیاته کړه چې لور یې دوامدارې درملنې او روغتون ته د منظم تګ اړتیا لري، خو د مالي ستونزو له امله له سختو مشکلاتو سره مخ دي. نوموړې له محکمې وغوښتل چې که مېړه یې خوشې نه شي، ښايي خپله لور له لاسه ورکړي.
د دلایلو له اورېدو وروسته مشر قاضي د افغان وګړي ګل محمد د سمدستي خوشې کېدو امر صادر کړ.
د خيبرپښتونخوا په سویلي ولسوالۍ لکي مروت کې د پوليسو د امن کمېټه وايي، که د پښتونخوا په ټولو سيمو کې د پوليسو امن کمېټې جوړې شي، او د خپلو سیمو خلک یې ملاتړ وکړي، نو په هره سیمه کې به امنيت پر ځای شي.
د لکي مروت د پوليسو د امن کمېټې مشر خالد خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته وويل، په لکي مروت او شاوخوا پرتو ولسواليو کې د کلونو راهېسې د ناامنۍ او ترهګرۍ لړۍ روانه وه، او زیاتره پکې پوليس په نښه کېدل.
هغه وويل، «کله چې د وسله والو لخوا د پوليسو سرتېرو وژنې زياتې شوې او د هغو د کورنيو غړي هم په نښه کېدل پيل شو، په ۲۰۲۴م کال کې موږ اړ شو، د خپل امن لپاره مو اعتراض او بيا پرلت وکړو او د پوليس امن کمېټي مو جوړه کړه، چې نور به د وسله والو پرضد په خپله ودرېږو او عمليات به کوو».
د لکي مروت پوليسو له خوا د لاريون او پرلت پر وخت ځينې پوليس سرتيري له دندو څخه لرې کړل شوي او هغه وخت ويل شوي و، چې د قانون له مخې يو ځواک نه شي کولی چې لاريون او پرلت وکړي.
خالد خان وايي، هغه سرتيري بيرته پر دندو ګمارل شوي، او اوس یې د پوليسو د لوړ پوړو چارواکو او د سیمې د خلکو ملاتړ ترلاسه کړی.
هغه زیاته کړه، «زموږ د په امن په کمېټه کې د پوليس ۲۵۰۰ پورې سرتيري، چې پر دندو دي، شامل دي او په بېلابيلو سیمو کې مو ولسي امن لښکرې جوړې کړي دي،
چې چېرته هم د وسله والو د شتون خبر ترلاسه کوو، هلته په ګډه عمليات کوو».
همداراز نوموړي وويل، «تراوسه پورې مو د وسله والو پرضد د ۱۵۰ نه تر ۲۰۰ پورې عمليات کړي او د ۲۰۰ نه زيات وسله وال مو وژلي دي».
د خالد خان په خبره، دوی ته تر ټولو غټ ګواښ د تحریک طالبان پاکستان ډلې څخه دی، خو دوی یې په ډاګيزه ډول مخې ته ودرېدلي او ادعا کوي چې په لکي مروت کې اوس وسله وال نه کوم ځای لري او نه کومه داسې سیمه شته چې د وسله والو په ولکه کې وي.
په دې وروستيو کې د لکي مروت پوليسو د امن کمېټې يوه ويډيو په ټولنیزو رسنیو خپره شوې، چې پکې دوی خلکو ته وايي، د وسله والو جنازې دې نه کوي.
خالد خان وايي، دوی څوک په جبري توګه نه دي منع کړي، خو يوازې په علماوو یې غږ کړی دی.
په لکي مروت کې ځينې خلک د پوليس امن کمېټې ملاتړ او ځينې پرې پوښتنې راولاړوي چې دوی په خلکو ځینې د خپلې خوښې خبرې مني، او اندېښنه لري چې هسې نه، دا د امن کمېټي هر څه په خپل لاس کې واخلي.
د لکي مروت څخه د ايالتي اسمبلۍ غړي جوهر محمد خان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وويل، دغه پوليس وايي چې دوی مجبوره شوي او دغه کمېټه يې جوړه کړې ده، خو « په قانون کې داسې کمېټې ناقونونه دي».
هغه دا مني چې په سیمه کې د پوليسو وژنې کېدې، او دا پوليس سرتيري هم د چا خپلوان دي، «خو د دوی د ځينو خبرو سره خلک موافق نه دي لکه د وسله والو کورونه سوځول او د هغوی خپلوانو ته تاوان اړول» په دې خلک نیوکې کوي.
هغه زياته کړه، «د ترهګرۍ او ناامنۍ پرضد عمليات کول د پوځ کار دی خو پوليسو د مجبورۍ له امله دا کار پيل کړی دی».
خالد خان وويل، دوی وسلو، ډرون او ځينې موټرو ته اړتيا لري چې د وسله والو پرضد غښتلي عمليات وکړی خو د ايالتي حکومت لخوا ورته ډېره پاملرنه نه کیږي.
بل لور ته جوهر محمد خان وايي، باوجود د دې چې د ايالت په مرکزي حکومت ډېرې روپۍ پاتې دي، خو بيا یې هم حکومت پوليسو ته ټول هغه څه برابروي، چې پوليس یې غواړي.
د بامیانو د بودا مجسمو د نړولو ۲۴مې کلیزې په مناسبت «له بودا سره شپه» په نوم څوارلسم کلتوري پروګرام د سويډن په پلازمېنه سټاکهولم کې ترسره شو. دغه پروګرام د طالبانو له لوري د بامیانو د بودا مجسمو د ویجاړلو د یاد ساتلو او د فرهنګي میراثونو د ارزښت په اړه د پوهاوي لپاره جوړ شوی و.
سږنی پروګرام د «جګړې پر مهال د فرهنګي میراثونو ویجاړۍ؛ ورانکاري، جنګي جرم او که نسلوژنه؟» تر سرلیک لاندې د سټاکهولم د فرهنګ او تیاتر ماڼۍ په کوربهتوب جوړ شوی و، چې په کې یو شمېر څېړونکو، فرهنګي فعالانو او کارپوهانو ګډون کړی و.
د پروګرام یوې تنظیموونکې زهرا حسیني ویلي، «له بودا سره شپه» پروګرام ۱۴کاله وړاندې په بامیانو کې پیل شوی و او اوس د افغانستان د تاریخي او فرهنګي میراثونو په اړه د بحث او د بودا مجسمو د ویجاړوونکو د محاکمې لپاره پر یوه نړیواله بحثي پلاتفورم بدل شوی دی.
هغې د افغانستان اوسني وضعیت ته په اشارې سره ویلي، چې په هېواد کې د فرهنګي فضا له کمزوري کېدو وروسته، د ناملموس فرهنګي میراثونو لکه شعر، موسیقۍ او دودونو اهمیت نور هم زیات شوی او په سټاکهولم کې د دغه پروګرام دوام د همدې فرهنګي مقاومت یوه برخه ده.
په دې غونډه کې د سټاکهولم پوهنتون د نړیوالو حقوقو استاد ډاکټر مارک کلامبرګ د «فرهنګي نسلوژنې» د حقوقي مفهوم په اړه خبرې وکړې او ویې ویل، نړیوال قوانین لا هم په دې برخه کې جدي تشې لري.
هغه وویل، د نړیوالو قوانینو یوه لویه نیمګړتیا دا ده چې د بامیانو د بودا په څېر د فرهنګي میراثونو ویجاړول د «نسلوژنې» په چوکاټ کې نه راځي، ځکه د فرهنګي نسلوژنې مفهوم د نسلوژنې په نړیوال کنوانسیون کې شامل نه دی. خو نوموړي زیاته کړه چې دا ډول کړنې د روم د اساسنامې له مخې جنګي جرم ګڼل کېدای شي او نړیواله جزایي محکمه یې څېړلی شي.
همداراز د سټاکهولم پوهنتون بل استاد او څېړونکي عیسی بلومي د نړیوالو بنسټونو پر چلند نیوکه وکړه او ویې ویل چې د فرهنګي میراثونو په اړه د لوېدیځو هېوادونو چلند کله ناکله استعماري بڼه لري.
د پروګرام دویمه برخه «د بقا سندرې» تر عنوان لاندې موسیقۍ ته ځانګړې شوې وه، چې افغان هنرمندې الهه سرور له دوو سامي–سويډنۍ او اوکرایني هنرمندانو سره ګډې سندرې وړاندې کړې.
د یادونې ده، چې «بودا سره شپه» پروګرام پخوا په بامیانو کې ترسره کېده، خو د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته له هېواده بهر او تر ډېره په سويډن کې جوړېږي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د کړکېچ او د سوداګریزو لارو د پرلهپسې تړل کېدو له امله د پښتونخوا په بازارونو کې د وچو مېوو بیې په بې ساري ډول لوړې شوې دي. سوداګر وايي، د عرضې کمښت او د اختر له رانږدې کېدو سره د تقاضا زیاتوالي نرخونو لا لوړ کړي دي.
دغه سوداګرو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي، چې په پاکستان کې د وچو مېوو لویه برخه د افغانستان له بېلابېلو سیمو څخه د تورخم، چمن، خرلاڅې، انګور اډه او غلام خان له لارې واردېږي، خو د بندیزونو او سختو تلاشیو له امله د توکو لېږد ډېر کم شوی دی.
د پېښور د قصهخوانۍ او نورو سوداګریزو مارکیټونو د وچو مېوو کاروباریان وایي چې د عرضې کمښت له امله په بازار کې کمی رامنځته شوی او د لوی اختر له رانږدې کېدو سره د تقاضا زیاتوالي وضعیت لا پسې خراب کړی دی.
د وچې مېوې یوه پلورونکي قاري داود افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وويل، چې د سرحدي کړکېچ او سوداګريزو فعاليتونو د کمښت له امله په بازارونو کې د اخیستونکی شمېر د پام وړ کم شوی دی، له يوې خوا بې روزګارۍ او اقتصادي ستونزو د خلکو د پېرلو توان اغېزمن کړی او له بلې خوا د وچو مېوو بيې په بې ساري ډول لوړې شوې دي.
هغه زیاته کړه، «پخوا به د اخترونو او نورو مناسبتونو پر مهال نږدې ۹۰سلنه خلکود وچو مېوو د اخيستو توان درلود خو د اوسنیو لوړو بیو له امله دا کچه شاوخوا ۴۰سلنې ته راټيټه شوې ده، د غوزانو، بادامو، پستې، مميزو او نورو وچو مېوو په بيه کې پرلهپسې لوړوالي عام خلک له میوو پېرلو څخه عاجز کړي دي.»
د بازار د معلوماتو له مخې د بېلابېلو وچو مېوو بیې په تېرو څو میاشتو کې په څرګند ډول لوړې شوې دي. پسته چې مخکې په ۳۲۰۰کلدارې کیلو پلورل کېده اوس ۳۶۰۰روپیو ته رسېدلې، د کابلۍ مېوې بیه له ۱۰۰۰څخه ۱۵۰۰روپیو ته لوړه شوې ده.
همدارنګه د بادامو بیه له ۱۸۰۰څخه ۲۱۰۰کلدارو ته، د غوزانو بیه له ۸۰۰څخه ۱۳۰۰روپیو ته او چلغوزي چې مخکې په ۶۰۰۰کلدارې کیلو پلورل کېدل اوس نږدې ۸۳۰۰روپیو ته رسېدلي دي.
سوداګر وايي چې د بیو دغه چټک زیاتوالی د عامو خلکو د پېرلو توان کم کړی او وچې مېوې، چې مخکې هم قیمته ګڼل کېدې، اوس لا ډېر د عامو کورنیو له وسه وتلې ده.
د پېښور د مشهور بورډ بازار (کوچني کابل) د وچو مېوو سوداګر حاجي رحمت ګل افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وايي، «سږ کال سوداګریز حالات د تېرو کلونو په پرتله له سخت سړښت او رکود سره مخ دي، د پاکستان او افغانستان ترمنځ کړکېچ د وارداتو ستونزې او د ټرانسپورټ د لګښتونو زیاتوالی د وچو مېوو پر سوداګرۍ ژور منفي اغېز کړی دی».
هغه زیاتوي، «پخوا به د اخترونو او ودونو په موسمونو کې بازارونه له اخیستونکی ډک وو خو اوس د لوړو بیو او اقتصادي بېباورۍ له امله خلک یوازې د اړتیا تر کچې پېرودنه کوي، وچې مېوې ورو ورو د عامه خلکو له وسه وځي او د اخیستلو توان یې ورځ تر بلې کمېږي.»
حاجي رحمت ګل وويل:«د کاروبار د کمښت له امله نه يوازې سوداګر زيانمن شوي بلکې مزدور قشر هم اغېزمن شوی دی، ځکه چې د بازارونو د رونق په کمېدو سره د ورځني مزدورۍ پر بنسټ کارکوونکو عوايد هم راکم شوي دي، پخوا به خلکو د خوښۍ په مناسبتونو کې وچې مېوې د ډالۍ په توګه هم اخيستې خو اوس ډېری کورنۍ يوازې د لومړنيو خوراکي توکو پېرلو ته اړ شوې دي.»
هغه له حکومت څخه غوښتنه وکړه چې د سرحدي سوداګرۍ د بيا فعالېدو لپاره عملي ګامونه پورته کړي او د سوداګرۍ د ودې لپاره ځانګړې اسانتياوې برابرې کړي ترڅو ځايي کاروبارونه بېرته پياوړي شي او خلکو ته هم توکي په مناسبو بيو برابر شي
خلکو له اړوندو چارواکو غوښتي چې د پاک - افغان سوداګریزو لارو د بیا پرانیستلو او د وارداتو د اسانتیا لپاره بېړني ګامونه پورته کړي څو په بازار کې د نرخونو ثبات رامنځته شي
اقتصادي کارپوهان وايي چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو فعالیتونو ځنډ نه یوازې پر سوداګرو بلکې پر عامو مصرفوونکو هم مستقیم اغېز لري او که وضعیت ژر عادي نه شي، نو د نورو وارداتي توکو بیې به هم لا لوړې شي