نړۍوال بانک: د افغانستان اقتصاد د محدوده ودې سربېره لاهم له جدي ننګونو سره مخ دی

د طالبانو د ویاند مرستیال حمدالله فطرت په خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي چې له دغو کورنیو څخه ۷۷۲کورنۍ، چې یو زر او ۴۷۹کسان پکې شامل دي، د تورخم له لارې هېواد ته داخلې شوې دي.

د خبرپاڼې له مخې، ۹نورې کورنۍ د سپین بولدک، ۴۷کورنۍ د نیمروز او ۴۰کورنۍ د هرات د اسلام‌ کلاله لارې افغانستان ته راستانه شوې دي.

په داسې حال کې چې هره ورځ د کډوالو د بېرته ستنېدو بهیر دوام لري، ګڼې هغه کورنۍ چې له ګاونډیو هېوادونو په جبري ډول ایستل کېږي، له جدي ستونزو او ننګونو سره مخ دي.

راپورونه ښيي چې ډېری دغه کورنۍ له چمتووالي او حتا د اړینو اسنادو له لرلو پرته افغانستان ته راګرځول کېږي او د راتګ په لومړیو ورځو کې د سرپناه نشتوالي، د خوراکي توکو کمښت او د ژوند د لومړنیو لګښتونو له ستونزو سره مخ وي.

له بلې خوا، په هېواد کې روان اقتصادي بحران د دغو کورنیو ستونزې نورې هم زیاتې کړې دي. پراخه بې‌کاري، د کار د فرصتونو کمښت، د خوراکي توکو د بیو لوړوالی او د خلکو د پېرلو توان کمېدل هغه عوامل دي چې د راستنو شویو کورنیو وضعیت یې لا ستونزمن کړی دی.

صلاح الدین رباني په خپله اعلامیه کې څرګنده کړې چې دغو سختو شرایطو له هېوادوالو څخه د خوشاله ژوند درلودلو او په ښه توګه د مذهبي مناسبتونو د نمانځلو فرصتونه اخیستي دي. خو نوموړي زیاته کړې چې د ټولو ستونزو سره سره، د افغانستان متدین او سخاوتمند خلک هڅه کوي چې خپل مذهبي او دیني مناسبتونه په غوره توګه ونمانځي او تود هرکلی یې وکړي.

د بهرنیو چارو پخواني وزیر په دې پیغام کې یو ځل بیا د لوی اختر مبارکي ورکړې او ټینګار یې کړی چې دغه ګوند ژمن دی ترڅو په هېواد کې د خلکو د ارادې پر بنسټ د سیاسي حاکمیت د بیا رامنځته کولو لپاره هڅې وکړي. هغه ویلي چې د هېواد له دغه بحراني حالت څخه د تېرېدو لپاره به خپلو هلو ځلو ته دوام ورکړي.

د صلاح الدین رباني د دغه غبرګون سره هم‌مهاله، د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني هم د لوی اختر په مناسبت په خپل یو پیغام کې خبرداری ورکړی چې هېواد د ژوند او نابودۍ په دوه لارې کې قرار لري.

دې پخواني پوځي جنرال همدا راز ویلي، سږنی لوی اختر هم داسې مهال پر افغانانو راځي چې له خلک د لوږې، فقر، بې‌کارۍ او د طالبانو له لوري له سختو ظلمونو سره مخ دي.

هغه د لوی اختر په مناسبت یوه پېغام کې زیاته کړې چې طالبان په تېرو پنځو کلونو کې ونه‌توانېدل، څو د افغانستان دننه یو سیاسي او امنیتي نظم رامنځټه کړي. نوموړي وویل: «اوس دا ډېره واضح ده چې طالبان نه د افغانستان د حکومتدارۍ ظرفیت لري او نه هم له افغانانو سره مینه لري».

د جمهوري نظام دا پخوانی پوځي جنرال ادعا لري چې طالبانو د افغانستان کانونه شرکتونو او بهرنیانو ته په قراردادونو ته ورکړي او ترې ترلاسه کېدونکي عواید د طالبانو د نظام پر قوي کېدو لګول کېږي. سمېع سادات زیاتوي: «د بدخشان او تخار ولایت څخه چې کومه طلا راټولېږي. د ورځ۱۵۰ تر ۲۰۰ کیلو پورې افغانستان څخه ازبکستان، تاجکستان او نورو هېوادونو ته صادرېږي.

د هغه په خبره، یوه کیلو سره زر په نړیوال مارکېټ کې تر ۱۵۰زره امریکایي ډالرو پورې پلورل کېږي چې هره ورځ له همدې طریقه طالبان هره ورځ یو مېلیون ډالره ترلاسه کوي چې په کلنۍ توګه ۷میلیونه ډالره کېږي. د دغه پخواني جنرال په وینا، که همدغه پیسې پر افغانانو په عادلانه توګه وویشل شي، نو‌ په یو کال کې به افغانستان څخه فقر ورک شي.

نوموړی وایي، طالبان د همدې کانونو پر پیسو شخصي پانګونې کوي، بانکي اکاونټونو ته یې اچوي، کورونه او موټرونه پرې اخلي. سمېع سادات همدا راز ادعا کوي چې د افغانستان د کانونو پیسې په کور دننه د ملا هبت الله له لوري په یو شمېر نړیوالو ترهګرو هم لګول کېږي، څو هغوی قوي شي.

د دغه جومات جوړېدل داسې مهال ترسره کېږي، چې د طالبانو مشر د دیني مدرسو د ښوونکو د معاشونو د لوړولو او د اختر د نغدي مرستو امر هم کړی دی.

د باختر خبري اژانس د راپور له مخې، د جامع جومات اصلي ودانۍ په دوو پوړونو کې جوړه شوې او نږدې د دوو زرو لمونځ کوونکو د ځایولو وړتیا لري.

که څه هم د طالبانو اداره د ښوونځیو د ښوونکو د معاشونو په ورکړه کې له ستونزو سره مخ ده، خو د جوماتونو پر جوړولو ډېرې لوړې پیسې لګوي. دغې ډلې د جوماتونو او جهادي مدرسو پراختیا خپلو لومړیتوبونو کې شامله کړې ده.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد اعلان کړی، چې د هبت الله اخندزاده په امر به د افغانستان پر لویو لارو هر ۷۰ کیلومتره واټن کې یو جومات جوړېږي.

د طالبانو ادارې تر اوسه د دولتي مامورینو د معاشونو د منظمې ورکړې پنځه کلنه ستونزه نه ده حل کړې. یو شمېر ښوونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په تېرو درېیو میاشتو کې یې معاشونه نه دي ترلاسه کړي او د طالبانو اداره د هغوی د حقوقو د ورکړې توان نه لري.

په ورته وخت کې نړیوال بانک په خپل تازه راپور کې د بې‌وزلۍ او خوراکي ناامنۍ د زیاتېدو په اړه خبرداری ورکړی دی.

اټکلونه ښيي، چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه به شاوخوا ۱۴ میلیونه کسان له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ وي او ښايي دا شمېر په راتلونکي ژمي کې ۱۷.۴میلیونو کسانو ته ورسېږي، چې د افغانستان د ټول نفوس نږدې ۴۰ سلنه جوړوي.

زده کړيالانو له پاکستان او طالبانو له چارواکو غوښتنه کړې، «بايد محصيلين د خپلو سياسي موخو لپاره ونه کاروي».

د اسلام اباد په اسلامي نړيوال پوهنتون کې د نړیوالو اړیکو زده کړیال او افغان محصيليونو د اتحاديې مشر صديق شريعتي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وويل، په پاکستان کې د زرګونو په شمېره کې افغان محصيلين زده کړې کوي، په دوی کې يو ډول په بورسونو او بل ډول یې بیا په شخصي لګښتونو زده کړې کوي.

هغه وويل، د بورسیه لرونکي کسان ډېرې ستونزې نه لري خو هغه، چې په شخصي لګښتونو زده کړو لپاره راغلي، «هغوی تر ټولو غټې، د ويزو د نه نوې کېدو له ستونزې سره مخ دي»، ډېری محصيليونو د يو کال څخه تر ۱۸ مياشتو پورې مودې راهيسې ويزې نوې کولو ته عريضې کړي خو لا هم په تمه ناست دي، ويزې یې نه دي نوې شوي.

د زده کړيالانو د ويزو د نه نوې کېدو له کبله دوی ته د ورپېښو ستونزو په اړه هغه وويل، دوی نه شي کولی چې بهر لاړ شي، دوی نه شي کولی چې ډاکټر ته مراجعه وکړي، د دوی د بانک اکاونټونه تړل کيږي، په لېليو او پوهنتونونو کې د نورو ورته ستونزو سره مخ کيږي «دوی په لېليو کې د سياسي بنديانو په څېر ژوند کوي».

همداراز صدیقي زياته کړه، محصيلين وروسته له هغې د دغې ستونزې سره مخامخ کېدل پيل شو، د کله نه چې پاکستان د افغان کډوالو پرضد خپله پاليسي جوړه کړې ده، چې «تر ټولو زيات ترې افغان محصيلين اغېزمن شوي دي».

د افغان محصيليونو د ستونزو د حل په اړه د چارواکو سره اړيکو په اړه هغه وويل، «د ويزو د ستونزې د حل د موخې په خاطر باندې مو د پاکستان دولتي چارواکو، کورنيو چارو وزارت او نورو چارواکو سره ليده کاته کړي دي، فقط دوی راسره وعدې کړي او تر دې دمه مو هېڅ نتيجه لاسته نه ده راوړې».

د طالب چارواکو سره د دغه ستونزې شريکولو په اړه یې وويل، «په اسلام اباد کې مو د طالبانو سفارت ته په کراتو کراتو مراجعه کړې، د هغوی لخوا راته تل د هڅو ویل شوي، خو تر دې دمه د هغوی هڅه هم لا نه ده بريالۍ شوې».

د ده په خبره، «د افغانستان د بهرنيو چارو وزارت رييس ته مو دا ستونزه وړاندې کړې، هغې هم تر دې دمه کومه پايله ور نه کړه».

«زموږ غوښتنه له پاکستاني او افغاني چارواکو څخه دا ده چې، لطفاً افغان محصيلين د خپلو سياسي موخو په کار مه ګرځوئ» او د دوی ستونزه حل کړئ، تر څو هر محصيل وکړی شي په ازادانه فضا کې خپلو زده کړو ته ادامه ورکړي.

هغه وويل، تر دې دمه د ټول پاکستان څخه تر ۱۵۰ پورې محصيلين نيول شوي او افغانستان ته لېږل شوي دي، د ډېرو سمسټرې نيمګړې ودرول شوي دي، «دې هر څه افغان محصيلين د ذهني خپګان سره مخ کړي دي».

صدیق شريعتي وويل،زده کړيالان د دواړو هېوادونو د چارواکو څخه د محصيلينو د ستونزې د هواري هيله لري.