قزاقستان او ایران غواړي د دوه اړخیزې سوداګرۍ کچه درې میلیارده ډالرو ته لوړه کړي

یونېسف د لبنان د عامې روغتیا وزارت د شمېرو په حواله ویلي، چې په تېرو اوو ورځو کې په ټولیز ډول ۷۷ ماشومان وژل شوي یا ټپیان شوي دي. د دغې ادارې د معلوماتو له مخې، د اپرېل پر ۱۶مه د اوربند له پیل راهیسې تر اوسه پورې ۵۵ ماشومان وژل شوي او ۲۱۲ نور ټپیان شوي دي. د یونیسف ویاند ریکارډو پیرس له ښکېلو غاړو وغوښتل چې اوربند ته بشپړ درناوی وکړي. نوموړي وویل: «د نړیوالو بشري قوانینو له مخې، باید د ماشومانو او ملکي زېربناوو ساتنه وشي».

بل لور ته، د ملګرو ملتونو د روغتیا نړیوال سازمان هم نن د جمعې په ورځ خبرداری ورکړی چې د پوځي فعالیتونو د پراخېدو ګواښ د لبنان د خلکو لپاره د روغتیا په برخه کې سختې اندېښنې راپارولې دي. د دغه سازمان په وینا، د اوربند له پیل راهیسې په لبنان کې پر روغتیايي مرکزونو د ۲۷ بریدونو راپورونه ورکړل شوي، چې له امله یې ۲۵ تنه مړه او ۴۲ نور ټپیان شوي دي. روغتیا نړیوال سازمان زیاته کړې، چې په دغو بریدونو کې په ټولیزه توګه ۱۶ روغتونونه او ۱۳ د لومړنیو روغتیایي خدمتونو مرکزونه هم زیانمن شوي دي.

بونډیبوګیو په نوم د ایبولا نادر ډول خپرېدل په کانګو کې دوام لري او د دې ناروغۍ ځینې پېښې په ګاونډي هېواد یوګانډا کې هم ثبت شوې دي.

د روغتیا نړیوال سازمان د معلوماتو له مخې، په کانګو کې تر اوسه د ایبولا ۱۲۵ مثبتې پېښې تایید شوې دي چې ۱۷ تنه پکې مړه شوي دي. دغه پېښې د ایتوري، شمالي کیوو او جنوبي کیوو ولایتونو کې ثبت شوې دي. په یوګانډا کې هم اووه مثبتې پېښې ثبت شوې دي چې درې یې له کانګو څخه انتقال شوې وې او یوه مړینه یې هم لرلې ده. د روغتیا نړۍوال سازمان وایي، تر اوسه د ټولنې دننه د ناروغۍ د پراخ انتقال کومه نښه نه ده لیدل شوې.

روغتیا نړیوال سازمان د مې میاشتې په لومړیو کې ویلي وو چې د کانګو په ختیځ کې د ایبولا دا خپرېدنه ښايي شاوخوا دوه میاشتې مخکې پیل شوې وي. د بونډیبوګیو ډول لپاره تر اوسه واکسین نه شته او د روغتیا نړیوال سازمان دا وضعیت د نړیوالې اندېښنې وړ روغتیايي بېړنی حالت اعلان کړی دی.

کارپوهان اندېښنه لري چې ناروغي د اوږدې مودې لپاره له کشف پرته په یوه ګڼ مېشته سیمه کې خپره شوې، چې له امله یې د ناروغانو د تماسونو موندل او جلا کول ستونزمن شوي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان د روغتیايي بېړنیو پروګرامونو د «لوړ ګواښ لرونکو ناروغیو» د ډلې غړې انايیس لیګانډ ویلي، د تایید شوو ناروغانو ترمنځ د مړینې کچه د ۳۰ او ۵۰ سلنې ترمنځ اټکل شوې ده.

هغې وویل: «دا ډېره لوړه کچه ده. مانا یې دا ده چې له هرو لسو اخته کسانو څخه تر پنځو پورې ښايي خپل ژوند له لاسه ورکړي».

نوموړې زیاته کړه چې دا شمېرې لا لومړنۍ دي او نورو څېړنو ته اړتیا لري، خو ژر روغتیايي پاملرنه کولی شي د مړینې کچه راټیټه کړي.

د روغتیا نړیوال سازمان همداراز اعلان کړی چې د ایبولا لومړنی رغېدلی ناروغ له روغتیايي مرکز څخه تر دوو منفي ازموینو وروسته رخصت شوی دی. سازمان هیله څرګنده کړې چې نور ناروغان هم روغ شي او پر وخت درملنې ته د لاسرسي پر اهمیت یې ټینګار کړی دی.

دغه سازمان ویلي چې د لابراتواري ازموینو ظرفیت پراخېږي او تمه لري چې د مشکوکو پېښو د نمونو پاتې ازموینې به په راتلونکو ورځو کې بشپړې شي.

سازمان خبرداری ورکړی چې ښايي د مشکوکو پېښو شمېر لا زیات شي، خو دا د څارنې او ناروغۍ د موندنې د بهیر د اغېزمنتیا نښه بلل کېږي.

د رومانیا د بېړنیو حالاتو د رسېدو ادارې ویلي چې پر یوه ودان د ډرون لګېدو له امله اورلګېدنه رامنځته شوې او لږ تر لږه دوه تنه ټپیان شوي دي. د دغې ادارې په وینا، له پېښې او اورلګېدنې وروسته شاوخوا ۷۰ کسان له یادې ودانۍ څخه په خوندي ډول ایستل شوي دي.

له یادې پېښې وروسته د ناټو ویاندې الیسون هارت ویلي، د دغه سازمان عمومي منشي مارک روټه د بې‌پيلوټه الوتکې له لګېدو وروسته د رومانیا له چارواکو سره د دغې پېښې په اړه خبرې اترې کړې دي. د چارواکو په وینا، دغه پېښه نن د جمعې په ورځ د غبرګولي په ۸مه، د اوکراین او مالدووا سره د رومانیا د ختیځېې پولې په اوږدو کې په ګالاتي ښار کې رامنځته شوې ده. د روسیې چارواکو تر اوسه پورې په رسمي ډول په‌دې اړه څه نه دي ویلي.

په ورته مهال د رومانیا ولسمشر نیکوشور دان د دغې پېښې په غبرګون کې د دغه هېواد د دفاع د عالي شورا بېړنۍ غونډه وربللې او د دغه ډرون لګېدل یې د اوکراین او روسیې د جګړې له پیل راهیسې تر ټولو جدي پېښه بللې ده.

د راپور له مخې؛ سي‌اېن‌اېن د ایران په ۱۸ د ځمکې لاندې توغندیزو اډو کې ۶۹ تونلونه ارزولي دي. انځورونه ښيي، چې د اوربند له پیل راهیسې لږترلږه ۵۰ تړل شوې دروازې بېرته پرانیستل شوې دي او ګڼې نورې دروازې هم د رغېدو په حال کې دي.

سي‌اېن‌اېن د ایران په لوېدیځ کې یوې بېلګې ته په اشارې لیکلي، چې د کرمان‌شاه په باختران سیمه کې د ځمکې لاندې تاسیسات څو اوونۍ وړاندې تر برید لاندې راغلي وو او د هغو ټولې څلور دروازې ویجاړې شوې وې. خو تازه انځورونه ښيي، چې اوس دوه دروازې په بشپړه توګه بېرته خلاصې شوې ښکاري او هغه سړکونه هم رغول شوي چې د توغندیو د لېږد لپاره کارېږي.

د راپور له مخې؛ ایران د دغه اډې د دوو نورو دروازو د پاکولو چارې هم روانې کړې دي او د هغو لسګونه کندو د بیا رغولو هڅه کوي، چې د امریکايي مهماتو د لګېدو له امله رامنځته شوې وې.

سي‌اېن‌اېن ویلي، د رامنځته شویو کندو پراخوالی ښيي چې یوازې د دوو تونلونو د بندولو لپاره ډېر دروند پوځي ځواک کارول شوی و؛ خو ایران اوس د دغه لارو د بېرته پرانیستلو لپاره تر ډېره د بار وړونکو موټرو او بلدوزرونو کار اخلي.

د یاد مرکز د ۱۵۶ مخونو اروزنه ښيي: «د سیمې هېوادونه او هغه ځواکونه چې ستراتیژیکې ګټې لري، خپلې اټومي وسلې زیاتوي. هغه هېوادونه چې اټومي وسلې نه‌لري، هم هڅه کوي د لرې واټن دودیزو بریدونو وړتیاوې پراخې کړي. دغه دواړه بهیرونه ستراتیژیک ثبات له ګواښ سره مخ کوي».

د نړۍوالو ستراتېژیکو مطالعاتو انسټیټیوټ په لندن کې یو څېړنیز مرکز دی، چې د امنیتي او دفاعي چارو په اړه څېړنې او شننې وړاندې کوي. دغه راپور د سنګاپور د «شانګریلا ډیالوګ» غونډې تر جوړېدو مخکې خپور شوی.
دغه غونډه د اسیا تر ټولو لویه کلنۍ دفاعي ناسته ګڼل کېږي او د یاد بنسټ په کوربه‌توب ترسره کېږي. په دغه نارسمي غونډه کې د دفاع وزیران، پوځي قوماندانان، استخباراتي مشران، ډیپلوماتان، شنونکي او د وسلو د صنعت استازي ګډون کوي؛ څو د امنیتي ستونزو په اړه بحث وکړي.

د رویټرز د راپور له مخې؛ تمه کېږي چې «د ایران جګړه، د تایوان شخړه او په سیمه کې د امریکا د ژمنو پر عملي کېدو شکونه» به د یادې غونډې اصلي موضوعات وي. د امریکا دفاع وزیر پېټ هېګسېت به په دغه غونډه کې ګډون وکړي؛ خو د چین د دفاع وزیر دونګ جون ګډون لاتراوسه نه‌دی تایید شوی.

چین تایوان د خپلې خاورې برخه ګڼي او څو ځلې یې ګواښ کړی، که اړتیا وي دغه ټاپو به په زور له چین سره یوځای کړي. (د غويي په ۲۴مه) د چین ولسمشر شي جېن پېنګ د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره په بیجېنګ کې د لیدنې پرمهال خبرداری ورکړ، که د تایوان مسله په سمه توګه اداره نه‌شي؛ نو د بیجېنګ او واشنګټن اړیکې ښايي «ډېر خطرناک» پړاو ته ورسېږي او ان د شخړې یا جګړې لامل شي.

هغه ټینګار وکړ، چې تایوان د بیجېنګ او واشنګټن ترمنځ په اړیکو کې تر ټولو مهمه موضوع ده. رویټرز لیکلي، چې د شي جېن پېنګ او ټرمپ لیدنې په تایوان کې دغه اندېښنې زیاتې کړې، چې امریکا به د یاد ټاپو د دفاع لپاره څومره پر خپلو ژمنو ولاړه پاتې شي.

د بشپړې جګړې د رامنځته کېدو احتمال

د نړۍوالو ستراتیژیکو مطالعاتو انسټیټیوټ په راپور کې راغلي، چې د تایوان پر سر د امریکا او چین هر ډول پوځي شخړه ښايي په پراخ کړکېچ او ان په اټومي جګړې بدله شي. د راپور له مخې؛ که دغه احتمالي جګړه رامنځته شي، نو د دواړه خواوو موخې به سره توپیر ولري؛ چین به هڅه وکړي چې امریکا او د هغې متحدین له سیمې لرې وساتي، خو واشنګټن به د تایوان د دفاعي ځواک او د هغې د «مقاومت او پایښت» پر پیاوړتیا تمرکز وکړي.

دغه څېړنیز بنسټ ټینګار کړی، ډېر لږ شواهد شته چې وښيي امریکا او چین د جګړې د اصولو او د کړکېچ پراخېدو د مخنیوي پر لارو چارو سره هوکړې ته رسېدلي دي. د دغه مرکز په وینا؛ د دواړه خواوو د قوماندې، کنټرول، مخابراتو، استخباراتو، څارنې او کشفي سیسټمونو په نښه کېدل کولای شي د جګړې د پراخېدو ګواښ نور هم زیات کړي.