ملګري ملتونه: د پړانګانو نفوس په نړۍ کې د بیا زیاتېدو په حال کې دی

د راپور له مخې، د ایراني توندلارو یوه اغېزناکه ډله هڅه کوي له امریکا سره روانې خبرې اترې ګډې وډې کړي، په داسې حال کې چې دواړه لوري احتمالي هوکړې ته تر بل هر وخت نږدې شوي دي.

راپور زیاتوي چې په پارلمان، دولتي رسنیو او د ملي امنیت په عالي شورا کې ځینې توندلاري څېرې، د ایران د رهبر له ملاتړ سره سره، د غونډو، رسنیزو کمپاینونو او سیاسي فشارونو له لارې واشنګټن ته د امتیاز ورکولو مخالفت کوي.

د دې ورځپاڼې په وینا، د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان په دې وروستیو کې پر دولتي ټلوېزیون نیوکه کړې چې مذاکرات ناکام انځوروي او سیاسي اختلافات لا ژوروي، په داسې حال کې چې د ایران د مذاکره کوونکي پلاوي له خوا له امریکا سره خبرې اترې لا هم روانې دي.

راپور د شنونکو او چارواکو له قوله لیکي چې توندلاری بهیر د لږکیو استازیتوب کوي، خو بیا هم د ایران د سیاسي جوړښت په ځینو برخو اود پلویانو ترمنځ نفوذ لري.

نیویارک ټایمز همداراز د توندلارو څېرو او د مذاکره کوونکي پلاوي د غړو ترمنځ د واشنګټن سره د خبرو اترو په اړه د اختلافاتو او کړکېچ خبر ورکړی دی.

د چارواکو په وینا، دغه پېښه نن شنبه، د غبرګولي ۹مه، د سهار شاوخوا پنځه بجې رامنځته شوې ده. په پېښه کې ۲۹ تنه نور ټپیان هم دي.

ټپیان د درملنې لپاره د ننګرهار سیمه‌ییز روغتون ته لېږدول شوي دي.

د ټپیانو د روغتیايي وضعیت په اړه تر اوسه نور جزییات نه دي خپاره شوي.

علي‌خېل په خپلې ایکس‌پاڼه کې د «د ګاونډیانو او سیمې په سیاستونو کې افغانستان» تر سرلیک لاندې لیکلي چې په ۲۰۰۱ کال کې پر افغانستان د امریکا له برید وروسته د سیمې ډېری هېوادونو، لکه روسیې، چین، ایران او پاکستان، د بېلابېلو دلایلو له مخې د امریکا د حضور ملاتړ کړی و یا یې لږ تر لږه ښکاره مخالفت نه کاوه.

هغه ویلي، خو د وخت په تېرېدو سره دغو هېوادونو د امریکا پوځي حضور د خپلو ملي ګټو او امنیت لپاره ګواښ وباله او دا احساس یې کاوه چې د افغانستان د مسلې او سیمه‌ییزو تعاملاتو په اړه له پامه غورځول شوي دي.

علي‌خېل لیکلي: «له همدې امله روسیې، چین او ایران له طالبانو سره د اړیکو جوړولو لاره خپله کړه، څو په هره ممکنه وسیله امریکا له افغانستانه وباسي.»

نوموړي د پاکستان د تګلارې په اړه هم ویلي چې اسلام‌اباد له یوې خوا د جمهوري نظام د سقوط پلوی و، خو له بلې خوا یې نه غوښتل طالبان مطلق او بشپړ واک ترلاسه کړي.

د هغه په وینا، د جمهوري نظام پر مهال، په ځانګړي ډول هغه وخت چې بهرني ځواکونه د وتلو په اړه غور کاوه، د افغانستان حکومت د روانو تحولاتو روښانه تحلیل نه درلود او ونه توانېد چې د سولې او د هېواد د وضعیت په اړه دننه او له سیمه‌ییزو هېوادونو سره اجماع رامنځته کړي.

پخوانی افغان سفیر زیاتوي چې په تېرو پنځو کلونو کې روسیې، چین، ایران، هند او د منځنۍ اسیا هېوادونو له طالبانو سره د تعامل سیاست غوره کړی، څو د افغانستان او سیمې د راتلونکو تحولاتو په اړه خپل نفوذ او موقعیت وساتي.

هغه ویلي چې د سیمې د هېوادونو په دریځ کې یو ګډ ټکی دا دی چې ټول د امنیتي مسایلو په اړه د امریکا هر ډول احتمالي فعالیت ته په حساسیت ګوري.

علي‌خېل په خپل تحلیل کې پاکستان د ګاونډیو هېوادونو ترمنځ استثنايي بللی او ویلي یې دي چې اسلام‌اباد د خپلې اوږدمهالې تګلارې له لارې ښايي د افغانستان په تړاو د نویو سناریوګانو لپاره زمینه برابره کړي.

هغه همداراز ویلي چې له افغانستانه د امریکايي ځواکونو تر وتلو وروسته د سیمې سیاسي واقعیتونه بدل شوي، لوېدیځ په نورو نړیوالو کړکېچونو بوخت شوی او افغانستان نور د نړیوالو لومړیتوب نه ګڼل کېږي.

نوموړي ټینګار کړی چې له ګاونډیو او سیمه‌ییزو هېوادونو سره د نږدې اړیکو ساتل، اقتصادمحوره سیاست تعقیبول او له جیوپولیټیکو سیالیو څخه ډډه کول د افغانستان د اقتصادي ودې او تلپاتې ثبات لپاره اساسي شرط او د تېرو څو لسیزو مهم درس دی.

د اسنادو د څېړنې د قضیې په اړه ویل شوي چې دا پلټنه د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۳ کلونو ترمنځ د هغو عملیاتو پر مهال د شاوخوا ۸۰ افغانانو د وژل کېدو د ادعاوو په تړاو روانه ده، چې په ۲۰۲۳ کال کې د اوږدو قانوني شخړو او رسنیزو افشاګریو وروسته پیل شوې ده.
د اسنادو له مخې، د ځانګړو ځواکونو لوړپوړو چارواکو څو ځله هغه راپورونه له پامه غورځولي چې پکې ویل شوي وو بې‌وسلې افغانان د عملیاتو پر مهال وژل شوي دي. په ځینو پېښو کې د ترلاسه شویو وسلو شمېر د وژل شویو کسانو له شمېر څخه کم ښودل شوی دی.

په خپرو شويو اسنادو کې د یوې پېښې یادونه هم شوې چې په ۲۰۱۱ کال کې پکې یو ۱۵ کلن هلک وژل شوی و. د راپور له مخې، دا موضوع د ځواکونو د حقوقي سلاکارانو تر کچې رسېدلې وه.

د اسنادو په اړه ویل شوي چې د ملکي افغانانو د احتمالي ناقانونه وژنو راپورونه د کلونو لپاره یوازې اوازې بلل کېدې او د پلټنې لپاره پوځي پولیسو ته نه سپارل کېدل.
شنونکي وايي، د دې اسنادو خپرېدل ښيي چې د برېتانیا دفاع وزارت د ځانګړو ځواکونو د عملیاتو د پټ ساتلو او د هغوی د نوم د خوندي کولو هڅې کړې دي، خو لا هم د قربانیانو کورنۍ د عدالت غوښتنه کوي.

د یادې قوماندانۍ د خبرپاڼې له مخې، دغه عملیات د مې په ۲۹مه د امریکا د سویلي سیمې د قوماندان، جنرال فرانسیس اېل ډونووان، په لارښوونه د «سویلي نېزې» په نوم ترسره شوي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي چې استخباراتي معلوماتو ښودله چې یاده بېړۍ د ختیځ ارام سمندر په هغو لارو روانه وه چې د نشه‌یي توکو د قاچاق لپاره پېژندل کېږي او په فعاله توګه د قاچاقي فعالیتونو برخه وه.

د امریکا د سویلي سیمې قوماندانۍ ویلي: «د عملیاتو پر مهال درې نارینه ووژل شول چې د نشه‌یي توکو د قاچاق له شبکو سره یې تړاو درلود، او هېڅ امریکايي پوځي ته زیان ونه رسېد.»

خبرپاڼه زیاتوي چې د امریکا پوځ د نشه‌یي توکو د قاچاقي کارټلونو او جرمي شبکو پر ضد خپلو عملیاتو ته دوام ورکوي او د دغو ډلو د فعالیتونو د محدودولو لپاره خپلې هڅې نه دروي.

امریکايي چارواکو د برید د دقیق ځای، د وژل شویو کسانو د هویت او د عملیاتو د نورو جزیاتو په اړه نور معلومات نه دي خپاره کړي.