پيکس انسټیټیوټ: پاکستان کې د مې په میاشت کې بريدونه، مرګ ژوبلې او تښتونې خورا زیاتې شوي

خواجه اصف دغه څرګندونې وروسته له هغې وکړې چې داسې راپورونه خپاره شول چې ګواکې د طالبانو مشر هبت‌الله اخندزاده له ټي‌ټي‌پي غوښتي چې په پاکستان کې خپل بریدونه ودروي.

د پاکستان د دفاع وزیر وویل: «دا دریځ یوازې په رسنیو کې مطرح شوی او په عملي ډګر کې یې هېڅ بدلون نه دی راوستی.» هغه زیاته کړه چې له ټي‌ټي‌پي څخه د طالبانو ملاتړ لا هم پر خپل ځای پاتې دی.

نوموړي همداراز ټینګار کړی چې د وسله‌والو ډلو په اړه د طالبانو د ادارې پر متضادو څرګندونو باور کول «ډېر خطرناک کار» دی او تر اوسه په عملي ډول هېڅ نوی اقدام نه تر سترګو کېږي.

د پاکستان پوځ ته نږدې ورځپاڼې اېکسپرېس ټریبیون د دوشنبې په ورځ راپور ورکړی چې طالبانو په غیر رسمي ډول اسلام‌اباد ته خبر ورکړی چې هبت‌الله اخندزاده ټي‌ټي‌پي ته خبرداری ورکړی څو په پاکستان کې خپل بریدونه ودروي. خو د راپور له مخې، پاکستان دغه پیغام ناکافي بللی او ویلي یې دي چې یوازې خبرداری بسنه نه کوي، بلکې عملي اقدامات اړین دي.

ورځپاڼه لیکي چې دا پیغام د طالبانو د هغو هڅو یوه برخه ده چې غواړي اسلام‌اباد قانع کړي څو باور وکړي چې دوی د تحریک طالبان پاکستان او نورو وسله‌والو ډلو د مهارولو لپاره اقدام کوي.

د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترینګلې شوې دي او د دواړو لورو ترمنځ نښتو او تاوتریخوالي مرګ‌ژوبله هم اړولې ده. د سیمې یو شمېر هېوادونو، لکه سعودي عربستان، ترکیې، قطر او چین هڅه کړې چې د دواړو لورو ترمنځ د خبرو اترو زمینه برابره کړي، خو تر اوسه دغو هڅو د پام وړ پایله نه ده لرلې.

پاکستان له طالبانو غواړي چې په لیکلي ډول ډاډ ورکړي چې د ټي‌ټي‌پي ملاتړ نه کوي او د دې ډلې غړي به له افغانستان وباسي. خو طالبان بیا ټینګار کوي چې د افغانستان په خاوره کې هېڅ بهرنۍ وسله‌واله ډله فعالیت نه لري او د افغانستان خاوره به د نورو هېوادونو پر ضد نه کارول کېږي.

دغه غورځنګ په یوه خپور کړي پیغام کې ویلي، محمود خان اڅکزي د خپلې سیمې د خلکو د ستونزو او احساساتو وړاندې کولو پر مهال چې کوم دریځ غوره کړی، هغه پر استدلال، حقایقو او ځمکنیو واقعیتونو ولاړ و. له بده مرغه جبر، تسلط او د مخالفو غږونو د ځپلو عناصر دا نه شي زغملی چې کوم ولسي استازی د دولتي تګلارو په اړه پر انتقادي او حقایقو ولاړې خبرې وکړي.

غورځنګ د اڅکزي پرضد ثبت شوې قضیه بې بنسټه او پر سیاسي غچ اخیستنې ولاړه بللې ده. همداراز په بيان کې زیاته کړل شوې، «موږ دا اقدام د ډیموکراټیکو ارزښتونو او د اساسي حقونو سخته سرغړونه ګڼو. د سیاسي مشرانو او ولسي استازو پر وړاندې د دوسیو او فشارونو په وسیله د رښتیا غږ نه شي چوپ کېدای. داسې اقدامات د دولتي ادارو د وقار د لوړولو پر ځای د ولس او ادارو ترمنځ واټن نور هم زیاتوي».

ياد غورځنګ غوښتنه کړې، چې د محمود خان اڅکزي پر ضد ثبت شوې بې بنسټه قضيه دې دې سمدستي بېرته واخیستل شي او سیاسي اختلاف ته د جرم رنګ ورکولو لاره دې پرېښودل شي.

د يادونې وړ ده، چې د بلوچستان ایالت په چمن ولسوالۍ کې د پښتونخوا ملي عوامي ګوند او د پاکستان د ملي اسمبلۍ د اپوزیسیون د مشر محمود خان اڅکزي پر ضدد پولیسو په یوه حوزه کې قضیه ثبت شوې ده.

محمود خان اڅکزي د مې په ۲۹مه د چمن په غونډه کې ویلي وو چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې لګول شوی اغزن تار د امریکا په غوښتنه نصب شوی او دوی به یې لرې کړي. نوموړي دا خبرداری هم ورکړی و چې که افغانستان ټوټه شي، نو پاکستان او ایران به هم له ورته برخلیک سره مخ شي.

اڅکزي په خپله وینا کې زیاته کړې وه چې د نړۍ په ګڼو هېوادونو کې میلیونونه کسان دوه‌ګونی تابعیت لري، نو پښتانه هم کولای شي د افغانستان تذکرې ترلاسه کړي او په ویاړ یې ښکاره کړي.

په پاکستان کې د مېوو او سبزیجاتو د اتحاديې سرپرست وحيد احمد افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په شريکه کړې ويډيو کې وويل، «سږ کال د پاکستان څخه د امونو د صادراتو موخه ۸۰زره ټنه ټاکل شوی، او له دې صادراتو عاید له ۷۵څخه تر ۸۰ میلیونه ډالرو پورې ترلاسه کېدو احتمال دی، خو د صادراتو د دې هدف د ترلاسه کولو لپاره بیا هم د حکومت او اړونده چارواکو کلک ملاتړ خورا مهم دی».

هغه زیاته کړه، سږ کال د امونو صادرات ۳۰زره ټنه راکم کړل شوي، د پاکستان څخه به افغانستان، ايران او د منځني ختيځ هېوادونو ته ۸۰ سلنه امونه صادرېدل او پاتې ۲۰ سلنه به نورې نړۍ ته تلل.

«د افغانستان سره لارې په بشپړ ډول تړلې پرتې دي، په ايران او منځني ختيځ کې جګړه ده».

هغه زیاته کړه، تېر کال د ۱۰۱زره ټنو صادراتو څخه ۱۱۰ میلیونه ډالره بهرنۍ اسعار ترلاسه شوي وو.

نوموړي د صادراتو پر وړاندې د نورو ننګونو په اړه وويل، «له پاکستان څخه خلیجي هېوادونو ته د سمندر له لارې د بار وړلو لګښت چې تېر کال له ۱۲۰۰څخه تر ۱۴۰۰ډالرو پورې وو، سږکال له ۶څخه تر ۷ زرو ډالرو پورې رسېدلی دی، په داسې حال کې چې هوايي بار وړل چې تېر فصل له ۷۰څخه تر ۹۰سينټس يو کیلو و، سږکال تر ۲ډالرو پورې لوړ شوی دی».

همداراز وحيد احمد وويل، د نړیوال بار وړلو د لګښتونو د بې ساري زیاتوالي ترڅنګ په سیمه ییزه کچه د پټرولیم محصولاتو د بیو لوړېدو له باغونو څخه تر بسته بندۍ خونو او بندرونو پورې د لېږد رالېږد لګښت هم د پام وړ زیات کړی دی.

هغه د تېر کال په پرتله د روپۍ ارزښت ښه کېدل هم د صادرونکو لپاره يوه ننګونه وبلله، «ځکه له یوې خوا لګښتونه لوړېږي او له بلې خوا د تبادلې د نرخ په ښه کېدو سره صادراتي عاید کمېږي».

د امونو د توليد په وړاندې د نورو ننګونو په يادولو سره هغه وويل، «د کرنې د نورو برخو په څېر د امونو حاصلات هم د ناروغیو په وړاندې د کمزوري مقاومت او د اقلیمي بدلون د منفي اغېزو په څېر له جدي ننګونو سره مخ دي، چې له امله یې په تېرو پنځو کلونو کې د امونو تولید په پرله پسې ډول کمېږي».

هغه پر حکومت نيوکه وکړه، چې په دولتي کچه ددې ننګونو لپاره کومه حل لاره نه ده موندل شوې، او سږکال هم د امونو تولید د ۱.۹ میلیونه ټنه اوسط تولید څخه ۲۰ سلنه د کمېدو وېره شته.

وحید احمد پر حکومت غږ وکړ، چې د امونو د کیفیت ښه کولو ته پاملرنه وکړي. د لوړ کیفیت لرونکي ام د تولید په صورت کې له پاکستان څخه د امونو د صادراتو کچه تر ۳۵۰ میلیونه ډالرو پورې د لوړولو وړتیا شته، خو د دې لپاره د کروندګرو استازو ټولنو ته پکار ده چې دودیز فکر پرېږدي او کروندګرو ته پوهاوی او لارښوونه وکړي او ورسره په دولتي کچه هم د څېړنې او پراختیا په وده ورکولو سره د امونو د ډوبېدونکي سوداګرۍ مخه ونیول شي.

نوموړي د دوشنبې په ورځ، د غبرګولي په ۱۱مه، په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې دا لیدنه یې د اروپايي ټولنې د بهرني اقدام د ادارې د اسیا او ارام سمندر د څانګې له اجرایوي مدیر اریک کورزویل او د افغانستان لپاره د اروپايي ټولنې له ځانګړي استازي ژیل برتران سره ترسره کړې ده.

د هغه په وینا، په دې کتنه کې د سیمې د سیاسي او امنیتي وضعیت په اړه د نظرونو تبادله شوې او د روانو ننګونو په اړه بحث شوی دی.

محمد صادق زیاته کړې چې په خبرو اترو کې د ترهګرۍ او اړوندو ګواښونو موضوع ته ځانګړې پاملرنه شوې، په ځانګړې توګه د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) په څېر ډلو فعالیتونو ته، چې د ده په خبره له افغان خاورې ترسره کېږي.

هغه ویلي چې دواړو لورو د دغو ګواښونو پر وړاندې د ګډ تعامل، همغږۍ او همکارۍ پر اهمیت ټینګار کړی دی.

دا په داسې حال کې ده چې پاکستان له اوږدې مودې راهیسې ادعا کوي چې تحریک طالبان پاکستان او ځینې نورې وسله‌والې ډلې له افغانستان څخه د پاکستان پر ضد فعالیت کوي.

خو طالبانو تل دا ادعاوې رد کړې او ټینګار یې کړی چې د افغانستان خاوره به د هېڅ هېواد پر ضد نه کارول کېږي.

تېره اونۍ په شاهرګ کې د ناپېژانده وسله والو پر بريد کې دغه ۵ کسان وژل شوي وو.

د پرلت لخوا په يوه بيان کې ويل شوي، «د وژل شوو کسانو کورنۍ، سیاسي ګوندونه او د ژوند له بېلابېلو برخو سره تړاو لرونکي خلک په شاهرګ کې د روانې ترهګرۍ، ناامنۍ، باج اخیستنې، غيرقانونۍ او وېرې د وضعیت او روانو پېښو مسوولیت پر ریاست، حکومت او امنیتي ادارو اچوي او غوښتنه کوي چې ریاست او ادارې دې د هرنایي ولسوالۍ په اړه خپله اوسنۍ ولس دښمنه تګلاره پرېږدي او د اساسي قانون او قانون د حاکمیت، د امنیت د تامین او د خلکو د سر او مال، سوداګرۍ او کاروبار د ساتنې مسوولیت پوره کړي».

د ملي ډيموکراټيک غورځنګ ګوند عمومي منشي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وويل، دوی په اول سر کې په هرنايي کې پرلت پيل کړو چې پکې د ټولو سياسي ګوندونو غړي ګډون لري، او دغه لړۍ به بيا کاربنديز ته او نوره هم پراخه کړي.

هغه وويل، د پرلت او لاريونونو لړۍ ته یې د «شهدای شاهرګ» غورځنګ نوم ورکړی او د دې لارې به د خپلو غوښتنو منلو لپاره سوله ييزه او ډيموکراټيکه مبارزه او هڅې کوي.

دوی غوښتنې وړاندې کړي چې، «ریاست، حکومت او استخباراتي ادارې دې په هرنایي شاهرګ کې د دولتي ادارو پر سرپرستۍ کې د فعالو وسله والو ډلو او همدارنګه د بېلابېلو نومونو لاندې د فعالو وسله والو ډلو سمدستي مخنیوی وکړي چې پر سیمه کې په ترهګرۍ، باج اخیستنې، تښتونو، په بېلابېلو لویو لارو او سړکونو د پوستو په جوړولو، د لاریو او د کانونو د ماشینونو په سوځولو او نورو ترهګریزو پېښو کې ککړ دي او پر دغو پېښو کې ککړ کسان ونیسي، افشا یې کړي او د قضایي پروسې له لارې ورته سخته سزا ورکړي».

دوی له سيمې څخه د تښتول شوو کسانو خوشي کولو د غوښتنې ترڅنګ ویلي، سیمه دې د وسله والو ډلو څخه ازاده کړل شي، د خلکو ځورولو لړۍ دې ودرول شي او هغه پوستې چې د سوداګرۍ او کاروبار پر وړاندې خنډ جوړوي، له منځه يوړل شي.

همداراز د عوامي نشنل ګوند ايالتي مشر اصغر خان اڅکزي هم ادعا کړې، چې د ځواکمنو حلقو نظرونه د پښتنو او بلوڅو سیمو پر طبیعي زیرمو راټول شوي دي، او په همدې نظر په دغه سیمو کې د ناامنۍ او بې‌ثباتۍ حالت ساتل کېږي.

هغه زیاته کړې، چې خلک باید د خپلو حقونو د ترلاسه کولو او د خپلو سیمو د پرمختګ او سوکالۍ لپاره منظمه سیاسي او سوله‌ییزه مبارزه وکړي، څو د طبیعي زیرمو پر حق کې د ځایي ولس حق ومنل شي او د تلپاتې سولې لاره هواره شي.

بلوچستان کې اکثرله پر امنيتي او ملېشه «اېف سي» ځواکونو په چيک پوستو د خلکو د ځورولو او ورسره اړونده نور تورونه هم لګي، خو ايالتي حکومت بيا تل دغه تورونه ردوي او وايي چې دغه ځواکونو د تلپاتې سولې لپاره شتون لري.