له افغانستان نه لسګونه نجونو په لیکل شویو لیکونو کې د ملګرو ملتونو له سرمنشي انتونیو ګوترېش غوښتي، چې د نجونو پر زدهکړو د محرومیت او پر ښځو د لګېدلو محدودیتونو پر وړاندې چوپ پاتې نهشي.
په دغه لیکونو کې افغان نجونو لیکلي، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته ښځې او نجونې په افغانستان کې له زدهکړو، ازادۍ، ټولنیزو فعالیتونو او خپلو بنسټیزو حقونو محرومې شوې دي.
د یوه لیک لیکوالې ګوترېش ته په خطاب کې لیکلي: «په افغانستان کې نجونې له زدهکړو محرومې دي او د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې پرې تړل شوې دي». هغې زیاته کړې، چې د افغان ښځو هیلې، ازادي او راتلونکې د لهمنځه تلو په حال کې ده.
په بل لیک کې راغلي، چې د افغانستان خلک په ځانګړي ډول ښځې او نجونې په «ډېر سخت او اندېښمنوونکي» وضعیت کې ژوند کوي. د لیک لیکوالې ویلي، چې فقر، بېکارۍ او د لومړنیو ازادیو نشتوالي د خلکو پر ورځني ژوند ژور اغېز کړی دی.
هغې له ملګرو ملتونو غوښتي، د دغه وضعیت پر وړاندې چوپ پاتې نهشي او اجازه ورنه کړي چې له طالبانو سره اړیکې د بشري حقونو او په ځانګړي ډول د ښځو د حقونو له ټینګښت پرته عادي شي.
په یوه بل لیک کې راغلي: «موږ په افغانستان کې د داسې یوې ډلې تر واک لاندې ژوند کوو، چې ښځې یوازې د ماشوم زېږولو وسیله ګڼي او د ژوند حق نه ورکوي». د لیک لیکوالې ویلي، چې طالبانو ښځې په ځانګړي ډول له بنسټیزو بشري حقونو لکه زدهکړو، کار، ښوونځي او پوهنتون څخه بېبرخې کړې دي.
په بل لیک کې افغان نجونو لیکلي، نه غواړي د نړۍ د چوپتیا قربانیانې شي او له ملګرو ملتونو یې غوښتي چې د دوی غږ واوري. د لیک لیکوالې له ګوترېش غوښتنه کړې، چې د افغانستان په اړه په خپلو لیدنو او خبرو اترو کې د نجونو غږ هېر نهکړي.
ثنا چې یوه بله افغانه نجلۍ ده، په خپل لیک کې د ملګرو ملتونو له سرمنشي غوښتي چې له طالبانو سره په اړیکو او خبرو اترو کې د ښځو کړاوونه په پام کې ونیسي او نړۍواله ټولنه وهڅوي چې پر یادې ډلې جدي فشارونه راوړي.
هغې غوښتنه کړې، چې د افغان نجونو پرمخ د ښوونځیو او پوهنتونونو د دروازو پرانیستل باید د ملګرو ملتونو د خبرو اترو او عملي اقداماتو له لومړیتوبونو څخه وي. افغان نجونو په خپلو لیکونو کې ټینګار کړی، چې د افغان ښځو هېرول د افغانستان د کلتور او راتلونکې چوپول دي.
په دغه لیکونو کې نجونو هغو محدودیتونو ته اشاره کړې، چې طالبانو پر ښځو او نجونو لګولي دي. له زدهکړو محرومیت، د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل کېدل او پر ازادۍ، کار او ټولنیز حضور محدودیتونه د دغه ستونزو له ډلې یاد شوي دي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
