د طالبانو د کورنیو چارو وزارت وایي، چې د نشهیي توکو پر ضد د مبارزې ځواکونو یې په غور او روزګان ولایتونو کې د نشهیي توکو د تولید څو کارخونې کشف او لهمنځه وړې دي. د یاد وزارت په وینا؛ یوازې په غور ولایت کې د نشهیي توکو له څو تولیدي مرکزونو ۱۶۰۰ کیلوګرامه «ومان» کشف شوي دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې ځواکونو یې په روزګان ولایت کې هم ۱۸۰۰ کیلوګرامه «ومان» موندلي او لهمنځه یې وړي دي.
د طالبانو استخباراتي او امنیتي ادارې له اوږدې مودې راهیسې د خبریالانو، فعالانو او د خواله رسنیو د کاروونکو پر فعالیتونو محدودیتونه لګوي؛ خو اوس د خلکو له نیوکو سره د مقابلې لړۍ نورو ملکي ادارو ته هم غځېدلې ده.
د کندهار پر ښوونیز بهیر له نیوکو وروسته د طالبانو یادې ادارې د خواله رسنیو یوشمېر کاروونکي ګواښلي او د چوپ پاتې کېدو غوښتنه یې ترې کړې ده. په کندهار کې د طالبانو پوهنې ادارې تر هغه وروسته یوشمېر د خواله رسنیو کارکوونکو او خبریالانو ته د څار او ورڅخه د پوښتنو خبرداری ورکړی، چې د ښوونځيو د ازموینو پر مهالوېش یې نیوکې کړې وې.
له اختر وروسته په داسې مهال چې ګڼ شمېر زدهکوونکي لا په سفرونو او رخصتیو بوخت وو، په ښوونځیو کې ازموینې پیل شوې. دغه پرېکړه د یوشمېر زدهکوونکو د کورنیو او د خواله رسنیو د فعالانو له نیوکو سره مخ شوه.
نیوکه کوونکو ویلي، چې ډېری زدهکوونکي د ازموینو له بهیر څخه پاتې شوي او په ټولګیو کې یوازې د ګوتو په شمېر زدهکوونکي حاضر وو. خو د دغه نیوکو پر وړاندې د پوهنې ریاست د وضاحت او ځواب ویلو پر ځای د نیوکه کوونکو د پوښتنې او څار خبرداری ورکړی دی.
د طالبانو د یادې ادارې یوه ویاند په خپلو څرګندونو کې ویلي، هغه کسان به تر پوښتنو لاندې راشي چې په دې اړه یې نیوکې کړې دي. د یاد ریاست دغه دریځ د خلکو له پراخو نیوکو سره مخ شوی دی.
نیوکه کوونکي وایي، چې ښوونیز بنسټونه باید د زدهکوونکو د ستونزو د حل او د خلکو د اندېښنو د اورېدو مرکزونه وي؛ نه دا چې د نیوکو پر وړاندې د اخطار او ګواښ ژبه وکاروي.
د خواله رسنیو یوشمېر کاروونکي پوښتنه کوي، که د ازموینو د وخت ټاکل سمه پرېکړه وه؛ نو ولې د هغې د دفاع لپاره منطقي دلایل نه وړاندې کېږي او پر ځای یې د نیوکه کوونکو د پوښتنې خبره مطرح کېږي؟
د کندهار یو اوسېدونکی نثار احمد په دې اړه وایي: «د پوهنې ریاست اصلي دنده د زدهکړو د کیفیت لوړول او د زدهکوونکو ستونزو ته رسېدنه ده؛ نه د هغو کسانو څارل چې د پوهنې د بهیر په اړه خپل نظر څرګندوي».
خلک وایي، د نیوکه کوونکو د ځپلو هڅې نه یوازې ستونزې نه حلوي؛ بلکې د خلکو او ادارو ترمنځ د باور واټن نور هم زیاتوي. د خواله رسنیو یو کاروونکی عبدالله په دې اړه وایي: «د خلکو د غږ د خاموشه کولو هڅې د ستونزو د حل پر ځای د لا ډېرو نارضایتیو لامل ګرځي، ولې باید نیوکه ونه شي؟»
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د بیان ازادۍ او د رسنیو د فعالیتونو په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي. په تېرو نږدې پنځو کلونو کې لسګونه خبریالان، د خواله رسنیو فعالان او مدني شخصیتونه د نیوکو او معلوماتو خپرولو له امله له فشارونو، احضارونو او محدودیتونو سره مخ شوي دي.
د بشري حقونو فعالان او د رسنیو ملاتړي بنسټونو په وار وار ویلي، چې د دولتي ادارو او چارواکو له لوري د نیوکه کوونکو پر وړاندې سخت دریځ د خلکو د نظر څرګندولو حق محدودوي.
د کندهار د پوهنې ریاست وروستی دریځ هم له همدې امله د خلکو او د خواله رسنیو د کاروونکو له نیوکو سره مخ شوی؛ ځکه د هغوی په باور ښوونیز بنسټونه باید د خلکو اندېښنو ته ځواب ووایي، نه دا چې د نیوکه کوونکو د څار او پوښتنې خبره وکړي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همږۍ دفتر (اوچا) خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د بشري مرستو لپاره د تمویل کچه کمه شوې او که ژر تر ژره اضافي مالي ملاتړ برابر نهشي؛ نو مېلیونونه کسان به له جدي ستونزو سره مخ شي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶کال د بشري مرستو د پلان لپاره ټولټال ۱.۷۱ مېلیارد ډالرو ته اړتیا ده؛ خو تر مئ میاشتې پورې یوازې شاوخوا ۲۶۹ مېلیونه ډالر چې د اړتیاوو نږدې ۱۶ سلنه جوړوي، ترلاسه شوي دي.
ملګرو ملتونو ویلي، د تمویل دغه تشه د دې لامل شوې چې د افغانستان زیانمنونکې ډلې چې له وړاندې له سختو اقتصادي او بشري شرایطو سره مخ دي؛ د ژوند ژغورونکو مرستو له ترلاسه کولو بېبرخې پاتې شي.
دغه اداره ټینګار کوي، که نړۍواله ټولنه په بېړنۍ توګه د مرستو کچه لوړه نهکړي؛ نو د افغانستان مېلیونونه وګړي به له بشري ناورین سره مخ شي. تر دې وړاندې اوچا ویلي و، چې د افغانستان د بشري مرستو صندوق په ۲۰۲۵کال کې ۷۳،۴ مېلیون ډالره ۱۱۹ پروژو ته ځانګړي کړي دي.
اوچا ټینګار کړی، چې د افغانستان لپاره په ۲۰۲۶کال کې هم بشري اړتیاوې لوړې پاتې کېږي او د ژوند ژغورونکو مرستو د دوام لپاره پر وخت او انعطافمنونکو مالي مرستو ته جدي اړتیا ده.
د ایران پوهنې وزارت ویلي، چې په تېر ښوونیز کال کې شاوخوا ۳۶۰زره افغان کډوال زدهکوونکي د دغه هېواد په ښوونځیو کې پر زدهکړو بوخت وو. د یاد وزارت په وینا؛ ایران دغه زدهکوونکو ته له تبعیض پرته د زدهکړو زمینه برابره کړې ده.
د ایران د پوهنې وزارت د نړۍوالو چارو او بهرنیو ښوونځیو د مرکز ریس محمد سلیمي دغه شمېرې د ناروې د کډوالو شورا (NRC) له سرمنشي یان اېګلنډ سره په لیدنه کې شریکې کړې دي.
نوموړي ویلي، ایران دغه زدهکوونکو ته له تبعیض پرته د زدهکړو زمینه برابره کړې او په ځینو مواردو کې یې ان د هویت اسنادو له غوښتنې پرته هم ښوونځیو ته د هغوی د لاسرسي امکان برابر کړی دی.
د نوموړي په وینا؛ د دومره شمېر کډوالو زدهکوونکو زدهکړې ایران ته د پام وړ لګښتونه او ننګونې هم رامنځته کړې دي. سلیمي د دغه زدهکوونکو د ښوونیزو ستونزو یادونه هم کړې او ویلی یې دي، چې ډېری یې د کډوالۍ او بېځایه کېدو د تجربو له امله د زدهکړو په بهیر کې له زیاتو ستونزو سره مخ دي.
دغه ایراني چارواکي هیله څرګنده کړې، چې د ناروې د کډوالو شورا او نور نړۍوال بنسټونه به د دغه ماشومانو د ښوونیزو اړتیاوو په پوره کولو کې لا ډېره هڅه وکړي.
له بل پلوه د ایران د استثنایي زدهکړو ادارې مشر سالار قاسمي تر دې وړاندې ویلي و، اټکل کېږي شاوخوا ۸۰زره نوي افغان زدهکوونکي د دغه هېواد په ښوونځیو کې شامل شي.
ایراني رسنیو د ښاغلي قاسمي په حواله خبر ورکړی ړ، چې د استثنایي زدهکړو ادارې د ۳۴زره نوو زدهکوونکو د روغتیا ارزونه کړې او له دې وروسته به دغه افغان زدهکوونکي د نوي ښوونیز کال لپاره په ایران کې نوم لیکنه وکړي.
د جرمني پولیسو اعلان کړی، یو افغان چې د زاکسن ایالت د کمنیتس په ښار کې د خپلې پخوانۍ مېرمنې د وژنې په تور تورن دی، له تېښتې وروسته په چک جمهوریت کې نیول شوی او ټاکل شوې جرمني ته وسپارل شي.
پولیسو د یکشنبې په ورځ، د غبرګولي په ۱۰مه، ویلي چې په دې پېښه کې یوه ۳۸ کلنه افغانه ښځه وژل شوې او یوه بله ۲۰ کلنه ښځه سخته ټپي شوې ده.
د راپورونو له مخې، پېښه د ځايي وخت له مخې د سهار شاوخوا ۴:۲۵ بجې د کمنیتس ښار په یوه اپارتمان کې رامنځته شوې ده. د بېړنیو مرستو کارکوونکي د مرستې له غوښتنې وروسته سیمې ته ورغلي او هلته یې دوه ټپي شوې ښځې موندلې دي.
پولیس وايي، ۳۸ کلنې افغانې ښځې د ژغورنې د هڅو سربېره خپل ژوند له لاسه ورکړی، خو ۲۰ کلنه بله ښځه د سختو ټپونو له امله روغتون ته لېږدول شوې ده.
د جرمني پولیسو په وینا، شکمن کس له پېښې وروسته په موټر کې چک جمهوریت ته تښتېدلی و، خو شاوخوا یو نیم ساعت وروسته د پراګ او برنو ترمنځ پر لویه لاره د چک پولیسو له خوا پېژندل شوی او نیول شوی دی.
پلټونکي لا هم د پېښې په ځای کې د شواهدو راټولولو ته دوام ورکوي. پولیسو د پېښې سیمې ته نږدې د یوه چاقو د موندلو خبر هم ورکړی چې ښايي د وژنې په پېښه کې کارول شوی وي.
شکمن دا مهال د چک جمهوریت د پولیسو په توقیف کې دی او تمه ده چې د تحقیقاتو د قاضي مخې ته د حاضرېدو لپاره جرمني ته ولېږدول شي.
پولیسو تر اوسه د دې پېښې د انګېزې په اړه جزییات نه دي خپاره کړي، خو ویلي یې دي چې جنايي څېړنې روانې دي.
د پاکستان د دفاع وزیر خواجه محمد اصف ویلي، چې د طالبانو له لوري د پاکستاني طالبانو تحریک (ټيټيپي) ملاتړ لا هم دوام لري او د دې ډلې د بریدونو د درولو په اړه د طالبانو پر «متضادو پیغامونو» باور نه شي کېدای.
خواجه اصف دغه څرګندونې وروسته له هغې وکړې چې داسې راپورونه خپاره شول چې ګواکې د طالبانو مشر هبتالله اخندزاده له ټيټيپي غوښتي چې په پاکستان کې خپل بریدونه ودروي.
د پاکستان د دفاع وزیر وویل: «دا دریځ یوازې په رسنیو کې مطرح شوی او په عملي ډګر کې یې هېڅ بدلون نه دی راوستی.» هغه زیاته کړه چې له ټيټيپي څخه د طالبانو ملاتړ لا هم پر خپل ځای پاتې دی.
نوموړي همداراز ټینګار کړی چې د وسلهوالو ډلو په اړه د طالبانو د ادارې پر متضادو څرګندونو باور کول «ډېر خطرناک کار» دی او تر اوسه په عملي ډول هېڅ نوی اقدام نه تر سترګو کېږي.
د پاکستان پوځ ته نږدې ورځپاڼې اېکسپرېس ټریبیون د دوشنبې په ورځ راپور ورکړی چې طالبانو په غیر رسمي ډول اسلاماباد ته خبر ورکړی چې هبتالله اخندزاده ټيټيپي ته خبرداری ورکړی څو په پاکستان کې خپل بریدونه ودروي. خو د راپور له مخې، پاکستان دغه پیغام ناکافي بللی او ویلي یې دي چې یوازې خبرداری بسنه نه کوي، بلکې عملي اقدامات اړین دي.
ورځپاڼه لیکي چې دا پیغام د طالبانو د هغو هڅو یوه برخه ده چې غواړي اسلاماباد قانع کړي څو باور وکړي چې دوی د تحریک طالبان پاکستان او نورو وسلهوالو ډلو د مهارولو لپاره اقدام کوي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترینګلې شوې دي او د دواړو لورو ترمنځ نښتو او تاوتریخوالي مرګژوبله هم اړولې ده. د سیمې یو شمېر هېوادونو، لکه سعودي عربستان، ترکیې، قطر او چین هڅه کړې چې د دواړو لورو ترمنځ د خبرو اترو زمینه برابره کړي، خو تر اوسه دغو هڅو د پام وړ پایله نه ده لرلې.
پاکستان له طالبانو غواړي چې په لیکلي ډول ډاډ ورکړي چې د ټيټيپي ملاتړ نه کوي او د دې ډلې غړي به له افغانستان وباسي. خو طالبان بیا ټینګار کوي چې د افغانستان په خاوره کې هېڅ بهرنۍ وسلهواله ډله فعالیت نه لري او د افغانستان خاوره به د نورو هېوادونو پر ضد نه کارول کېږي.