د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاند ټامي پیکوټ د اسراییل او لبنان د سیاسي او امنیتي پلاوي ترمنځ د مستقیمو خبرو اترو څلورم پړاو ته په اشارې وویل، چې خبرې اترې د پرمختګ او پراخ تړون لپاره روانې دي. د نوموړي په خبره؛ د دغه خبرو اترو بل پړاو به د چهارشنبې په ورځ ترسره شي.
هغه وویل: «موږ د تېرو شلو کلونو له ناکامیو واټن اخلو او د یوې پراخې هوکړې په لور روان یو، چې موخه یې د لبنان حاکمیت بېرته راګرځول او د اسراییل امنیت ډاډمنول دي». پیکوټ ټینګار وکړ، چې «امریکا د دغه تاریخي خبرو اترو د اسانتیا لپاره په بشپړه توګه ژمنه پاتې کېږي».
د امریکا مرکزي قومندانۍ (سينټکام) ويلي، امریکایي ځواکونو د جون پر دويمه په منځني ختیځ کې د ايران د بریدونو په غبرګون کې، څو بالستیک توغندي او ډرون الوتکې په بریالیتوب سره له منځه وړي او د قشم په ټاپو کې یې د ځان په دفاع کې بریدونه ترسره کړي.
سينټکام په اېکس خواله رسنۍ په خپله پاڼه وويل، ايران د سیمې د ګاونډیو هېوادونو په لور څو بالستیک توغندي وتوغول؛ خو ټول د خپلو ټاکل شویو موخو په ویشتلو کې پاتې راغلل.
د سينټکام له مخې، دوه توغندي چې د کویت په لور توغول شوي، او درې نور توغندي چې د بحرین په لور توغول شوي وو، سمدستي د امریکا او بحرین د هوایي دفاعي ځواکونو لخوا په لاره کې ونیول شول.
همداراز د امریکا د مرکزي قوماندانۍ زياته کړه، ځواکونو درې یو لوري ته تلونکي بریدګر ډرون چې له ايران لخوا د ملکي بېړيو چلوونکو په لور توغول شوي وو او په قانوني توګه له سیمهییزو اوبو څخه د تېرېدو په حال کې وو، راوغورځول شو.
سينټکام وويل، امریکایي ځواکونو همدارنګه د قشم په ټاپو کې د ايران د پوځ پر یوې ځمکنۍ کنټرول خونې باندې ځان دفاعي بریدونه ترسره کړل او هېڅ امریکایي پرسونل ته زیان نه دی رسېدلی.
د سنټکام لخوا زياته شوه، ځواکونه یې د روان اوربند په جریان کې د ايران د هر ډول بې ځایه تیري په وړاندې هوښیار او دفاع ته چمتو دي.
سينټکام د سپاه پاسداران هغه ادعا هم ناسمه وبلله چې په بحرین کې د امریکا پر مرکز او په سیمه کې د امریکا پر یوې هوایي اډې یې د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو په وسیله بریدونه کړي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان د سېشنبې په ورځ اعلان وکړ چې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت کې د ایبولا ناروغۍ د خپرېدو له پیل راهیسې د دې ناروغۍ ۳۲۱ تایید شوې او ۱۱۶ شکمنې پېښې ثبت شوې دي. د دې سازمان د شمېرو له مخې، تر اوسه ۴۸ کسان له دې وبا څخه مړه شوي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان همداراز ویلي چې په یوګانډا کې تر دې دمه د ایبولا ویروس نهه مثبتې پېښې تایید شوې وې، خو د یوګانډا د روغتیا وزارت وروسته د شپږو نویو پېښو د ثبت خبر ورکړ، چې له امله یې په دغه هېواد کې د تایید شویو ناروغانو ټول شمېر ۱۵ ته رسېدلی دی.
د یوګانډا د روغتیا وزارت په اېکس ټولنیزه شبکه کې په خپره شوې خبرپاڼه کې ویلي چې نوې پېښې د هغو کسانو ترمنځ موندل شوې دي چې له ناروغانو سره یې نږدې اړیکې لرلې.
د روغتیا نړیوال سازمان د جمعې په ورځ ویلي وو چې په کانګو کې د ایبولا د «بونډیبوګیو» ډول ۹۰۶ شکمنې پېښې تر څېړنې لاندې دي، چې په هغو کې د ۲۲۳ شکمنو مړینو راپورونه هم شامل وو.
وروسته له هغې، د افریقا د ناروغیو د مخنیوي او کنټرول مرکزونه مشر په هغه یادښت کې چې د یکشنبې په ورځ د فایننشل ټایمز ورځپاڼې خپور کړی و، وویل چې له ۱۱۰۰ څخه زیاتې شکمنې پېښې تر ارزونې لاندې دي.
خو د روغتیا نړیوال سازمان ویاند ویلي چې د لا زیاتو څېړنو او ارزونو وروسته د شکمنو پېښو شمېر د پام وړ راکم شوی دی.
د هغه په وینا، ګڼ شمېر هغه پېښې چې شکمنې بلل کېدې، د لابراتواري ازموینو او طبي ارزونو وروسته له نوملړه ایستل شوې دي، ځکه څرګنده شوې چې ناروغان په نورو ناروغیو اخته وو یا یې یوازې محدودې نښې لرلې.
هغه زیاته کړه چې د شکمنو پېښو شمېر ښايي د روانو ازموینو او څېړنو له دوام سره بیا هم بدلون ومومي.
د بشري حقونو ۸۳ افغان او نړیوالو بنسټونو په یوه پرانیستي لیک کې له اروپايي ټولنې غوښتي چې د طالبانو له استازو سره له هر ډول ډیپلوماټیک تعامل څخه ډډه وکړي. دغو بنسټونو خبرداری ورکړی چې دا ډول اړیکې او تعاملات ښايي د طالبانو د عادي کېدو او مشروعیت ورکولو لامل شي.
د بشري حقونو نړیوال فدراسیون روانه اوونۍ اعلان وکړ چې د ۸۲ نورو سازمانونو په ملتیا یې دا لیک د طالبانو د یوه پلاوي د احتمالي سفر پر ضد خپور کړی، چې ټاکل شوې ده روانه میاشت بروکسل ته ولاړ شي.
د لیک لاسلیک کوونکو ټینګار کړی چې طالبان د افغانستان د خلکو استازیتوب نه کوي او هېڅ ډول ولسواکه مشروعیت نه لري. د هغوی په وینا، د طالبانو واکمني نه د ټاکنو له لارې رامنځته شوې او نه هم د یوه ټولشموله او د اساسي قانون پر بنسټ د سیاسي بهیر له لارې.
دغو بنسټونو همداراز یادونه کړې چې د طالبانو دوه لوړپوړي مشران د د جرمونو نړیوالې محکمې لهخوا د «بشریت ضد جرم» په توګه د جنسیتي ځورونې په تور د نیولو له غوښتنې سره مخ دي. همدارنګه، د دې ډلې یو شمېر چارواکي لا هم د نړیوالو بندیزونو، په ځانګړې توګه د اروپايي ټولنې د بندیزونو، تر اغېز لاندې دي.
په لیک کې راغلي چې د اروپا په خاوره کې له طالبانو سره هر ډول سیاسي یا ډیپلوماټیک تعامل کولای شي مهمې حقوقي او سیاسي پایلې ولري او د دغې ډلې د ضمني رسمیت پېژندنې په توګه تعبیر شي.
د لیک لاسلیک کوونکو د افغانستان د بشري حقونو وضعیت ته په اشارې ویلي چې طالبانو واک ته له بېرته رسېدو راهیسې داسې تګلارې پلې کړې دي چې له امله یې ښځې او نجونې په سیستماتیک ډول له ټولنیز ژوند څخه ایستل شوې دي.
د دوی په وینا، د نجونو پر زده کړو بندیز، د ښځو پر کار او تګ راتګ پراخ محدودیتونه او له مدني او سیاسي ډګرونو څخه د هغوی لرې کول هغه اقدامات دي چې د ملګرو ملتونو کارپوهانو، د جرمونو نړیوالې محکمې او یو شمېر حقوقپوهانو له لوري د «جنسیتي ځورونې» او «بشریت ضد جرم» احتمالي بېلګې بلل شوې دي.
لاسلیک کوونکو همداراز د خپلسرو نیونو، جبري ورکېدو، له محکمې پرته وژنو، شکنجو او د بشري حقونو د فعالانو، خبریالانو او د پخواني حکومت د چارواکو پر وړاندې د فشارونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
دوی له اروپايي ټولنې غوښتي چې د طالبانو سره د رسمي اړیکو له نه نیولو سربېره، افغانستان ته د افغان کډوالو هر ډول جبري ستنول هم ودروي. د دوی په خبره، د افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، جبري بېرته ستنول د نړیوالو قوانینو د «جبري نه ستنولو» له اصل سره په ټکر کې دي او هغوی د خپلو بنسټیزو حقونو د جدي نقض له ګواښ سره مخ کوي.
په دې لیک کې له اروپايي ټولنې غوښتنه شوې چې په افغانستان کې د بشري حقونو د جدي سرغړونو او احتمالي نړیوالو جرمونو، په ځانګړې توګه د جنسیتي ځورونې د عاملانو د حسابورکونې لپاره د نړیوالو هڅو ملاتړ وکړي او د جرمونو نړیوالې محکمې له څېړنو سره اغېزمنه همکاري ولري.
د لیک په پای کې خبرداری ورکړل شوی چې د دغو غوښتنو له پامه غورځول به د معافیت فرهنګ پیاوړی کړي، د بشري حقونو په دفاع کې به د اروپايي ټولنې اعتبار کمزوری کړي او په افغانستان کې به د بشري حقونو قربانیان یوازې پرېږدي.
اروپايي کمېسیون تایید کړې چې د سویډن له چارواکو سره په همکارۍ د راتلونکي اوړي په بهیر کې په بروکسل کې د طالبانو له یوه پلاوي سره د تخنیکي غونډو د کوربتوب لپاره چمتووالی نیسي، خو د سفر کره نېټه لا نه ده وروستۍ شوې.
که دا لیدنه ترسره شي، نو د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې د کابل له سقوط وروسته به دا لومړی ځل وي چې اروپايي ټولنه په رسمي ډول د طالبانو د چارواکو کوربهتوب کوي.
د اروپايي کمېسیون ویاند مارکوس لامرت رسنیو ته ویلي چې د اروپايي ټولنې د کډوالۍ ادارې او د سویډن د عدلیې وزارت طالبانو ته یو لیک استولی څو په بروکسل کې د دې تخنیکي غونډې لپاره د هغوی چمتووالی وارزوي.
د سکای نیوز عربي څانګې د راپور له مخې، لبناني سرچینو ویلي چې د لبنان او اسراییل استازي تر اوسه نه دي توانېدلي چې د اوربند د ټینګښت په اړه مهمو او پرېکړهکوونکو ټکو ته ورسېږي.
د راپور پر بنسټ، د دواړو لورو ترمنځ روانې خبرې لا هم بېپایلې پاتې دي او د اوربند د عملي کېدو لپاره پر اساسي مسایلو اختلافات دوام لري.
سرچینو زیاته کړې چې اسراییلي پلاوی ټینګار کوي، که هر ډول هغه ګواښ تشخیص شي چې له حزبالله سره تړاو ولري، نو اسراییل باید د پوځي اقدام د ترسره کولو ازادي ولري.
د راپور له مخې، د اسراییل دغه دریځ د خبرو اترو له مهمو اختلافاتي موضوعاتو څخه ګڼل کېږي، ځکه لبناني لوری د داسې شرایطو په اړه اندېښنې لري چې ښايي د اوربند له پلي کېدو وروسته هم د پوځي عملیاتو دوام ته لاره هواره کړي.
دا په داسې حال کې ده چې نړیوالې او سیمهییزې هڅې روانې دي څو د لبنان او اسراییل ترمنځ د تاوتریخوالي د کمېدو او د بشپړ اوربند د رامنځته کېدو لپاره زمینه برابره شي، خو تر اوسه کومه وروستۍ او مشخصه هوکړه نه ده اعلان شوې.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د سېشنبې په ورځ وویل، چې په اوسنیو شرایطو کې هېڅ افغان کډوال ته امریکا ته د ننوتلو اجازه نه ورکول کېږي.
هغه د امریکا د سنا د بهرنیو اړیکو کمېټې په غونډه کې د کریس کونز د پوښتنې په ځواب کې، چې په قطر کې د السیلیه کمپ د افغان کډوالو د برخلیک په اړه یې کړې وه، وویل چې دغه کډوال به په نورو خوندي هېوادونو کې مېشت کړل شي.
کریس کونز په دې غونډه کې وویل چې شاوخوا ۱۱۰۰ پخواني افغان همکاران، ۴۰۰ ماشومان او د امریکايي پوځیانو د کورنیو ۱۵۰غړي لا هم په قطر کې له نامعلوم برخلیک سره مخ دي.
هغه خبرداری ورکړ چې دغه کسان ښايي بېرته افغانستان ته واستول شي یا هم د د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت په څېر هغو هېوادونو ته ولېږدول شي چې د ایبولا ویروس له پراخېدو سره مخ دي.
دغه ډیموکراټ سناتور د امریکا د بهرنیو چارو له وزیره وغوښتل چې د دغو کسانو، په ځانګړي ډول د امریکايي پوځیانو د کورنیو غړو، امریکا ته د لېږد لپاره له کانګرس سره همکاري وکړي.
خو مارکو روبیو په ځواب کې وویل: «زه داسې ژمنه نه شم کولی. لومړی دا چې تېر کال پر ملي ګارډ د برید له پېښې وروسته یو اجراییوي فرمان صادر شوی دی. له همدې امله موږ اوس مهال هېڅ افغان امریکا ته نه شو داخلولی».
روبیو زیاته کړه چې امریکا له څو هېوادونو سره د دغو افغانانو د یوې برخې د منلو په اړه خبرې کړې دي، خو تر اوسه هېڅ هېواد د ټولو دغو کډوالو د منلو چمتووالی نه دی ښودلی.
هغه کریس کونز ته وویل: «زه به له تاسو سره همکاري وکړم څو د دغو کسانو لپاره مناسب ځایونه پیدا کړو. موږ غواړو چې دا کار ترسره شي».
د تېر کال په نومبر میاشت کې، وروسته له هغه چې یوه افغان کډوال په واشنګټن کې د امریکا د ملي ګارډ پر ځواکونو ډزې وکړې، د ډونالډ ټرمپ ادارې امریکا ته د افغانانو د سفر او منلو محدودیتونه لا سخت کړل
ټرمپ د یوه اجراییوي فرمان له لارې د افغانستان په ګډون د ۱۲ هېوادونو د وګړو امریکا ته ننوتل منع کړل. امریکايي رسنیو راپور ورکړی چې د ټرمپ اداره د داسې طرحې ارزونه کوي چې له مخې یې په قطر کې مېشت یو شمېر افغان کډوال د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت ته ولېږدول شي.
دغه طرحه له پراخو نیوکو سره مخ شوې ده. د امریکا له ۶۰۰ څخه زیاتو پخوانیو ملکي او پوځي چارواکو په یوه پرانیستي لیک کې له مارکو روبیو غوښتي چې کانګو ته د افغان کډوالو د لېږد له پرېکړې تېر شي.
په ورته وخت کې، کریس کونز د کډوالو په اړه د امریکا پر اوسنیو محدودوونکو تګلارو نیوکه وکړه او ویې ویل، هغه کسان چې د کډوالۍ د پروګرامونو له لارې امریکا ته داخل شوي، له تر ټولو سختو امنیتي ارزونو تېر شوي او د امریکا په پرمختګ کې یې مهم رول لوبولی دی.
هغه زیاته کړه چې له ځپنې او بېثباتۍ څخه تښتېدلي کډوال د کیوبا، وېنېزویلا، وېتنام او افغانستان په څېر هېوادونو څخه، په تېرو لسیزو کې د امریکا د پرمختګ او ودې لپاره د پام وړ ونډه لرلې ده.