پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د ایت‌الله محمد اسحاق فیاض مړینه ستره علمي ضایعه بللی

دغه سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي چې ماشومان تر ټولو زیانمنه ډله ده، او له پنځه کلونو کم عمره ماشومان د خوړو له لارې د انتقالېدونکو ناروغیو نږدې درېیمه برخه پېښې زغمي، سره له دې چې د نړۍ یوازې ۹ سلنه نفوس جوړوي.

راپور زیاتوي، چې دا ناروغۍ په ځانګړي ډول د نس ناستې په څېر حالتونو کې د ماشومانو لپاره ډېرې مرګونې تمامېدای شي، په داسې حال کې چې په بېلابېلو هېوادونو، په ځانګړي ډول کم‌عاید سیمو کې، د روغتیايي خدماتو محدودیت دا ستونزه لا پسې جدي کړې ده.

د راپور له مخې، د خوړو له لارې رامنځته کېدونکې ناروغۍ نه یوازې د مکروبونو او ویروسونو له امله خپرېږي، بلکې په خوړو کې موجود کیمیاوي مواد لکه زهرجن فلزي عنصر او مېتیل‌مرکري هم د ماشومانو د دماغي ودې، اعصابو او اوږدمهالو ناروغیو خطر زیاتوي.

د روغتیا نړیوال سازمان عمومي مشر ډاکټر تدروس ادهانوم ګیبریسوس ویلي: «د خوړو خوندیتوب یوازې یو تخنیکي موضوع نه ده، بلکې د هرې ورځې د ژوند برخه ده. ناامنه خوراک د عامې روغتیا یوه جدي ستونزه ده چې تر اوسه یې بشپړ انځور نه و څرګند.»

هغه زیاته کړې: «دا نوي شمېرې هېوادونو ته دا امکان ورکوي چې وپوهېږي د ناروغیو اصلي بار چیرته ډېر دی او خپلې پالیسۍ د هغې پر بنسټ جوړې کړي.»

د راپور له مخې، په ۲۰۲۱ کال کې د خوړو له لارې رامنځته کېدونکو ناروغیو تر ټولو لویه برخه د مکروبي عواملو لکه باکتریاوو او ویروسونو له امله وه، چې شاوخوا ۸۶۰ میلیونه پېښې یې جوړولې. خو د مړینو لویه برخه بیا د کیمیاوي زهرجنو موادو له امله ثبت شوې، چې د ټولو مړینو نږدې ۷۳ سلنه جوړوي.

دغه سازمان وایي چې یوازې نیمه فلزي ماده او زهرجن کمیاوي عنصر د یو کال په ترڅ کې د یو میلیون څخه ډېرو مړینو سبب شوي، چې د زړه ناروغیو او سرطانونو خطر څو چنده لوړوي.

په راپور کې همداراز راغلي چې په ۲۰۲۱ کال کې د ناامنه خوراک له امله نړۍ ته شاوخوا ۳۱۰ میلیارده ډالر اقتصادي زیان اوښتی، چې د ژوند د لګښتونو له توپیرونو سره سم دا اندازه تر ۶۴۷ میلیارده ډالرو هم رسېږي.

د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی چې د خوړو د خوندیتوب لپاره باید حکومتونه د اوبو او حفظ‌الصحې سیستمونه ښه کړي، د خوړو د تولید او پروسس معیارونه سخت کړي او خلکو ته روغتیايي خدمات پراخ کړي.

دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د اقلیم بدلون، نړیوالې سوداګرۍ او ټولنیزې نابرابرۍ له امله د ناامنه خوراک ستونزه لا هم په زیاتېدو ده، او افغانستان په ځانګړي ډول له هغو هېوادونو څخه دی چې د دې ستونزې له جدي اغېزو سره مخ دی.

د روغتیا نړیوال سازمان ویلي چې د دې ستونزې د کمولو لپاره باید د «یو روغتیا» (One Health) تګلاره عملي شي، څو د انسان، حیوان او چاپېریال روغتیا په ګډه خوندي شي.

لاریونوالو د افغانستان د ښځو په ملاتړ د شعارونو په ورکولو او د بنېرونو په لېږدولو سره وویل چې له طالبانو سره هر ډول رسمي خبرې اترې د داسې یوې ډلې مشروعیت ته لاره هواروي چې د دوی په وینا په افغانستان کې د بشري حقونو د پراخو سرغړونو او د ښځو د سیستماتیک ځپلو مسؤله ده.

په دې غونډه کې ګډونوالو د یوې پرېکړه‌لیک په لوستلو سره وویل چې طالبانو په نږدې څلورو کلونو کې افغانستان د ښځو او نجونو لپاره په «لوی زندان» بدل کړی او میلیونونه ښځې یې له زده‌کړو، کار، د تګ راتګ له ازادۍ او په ټولنیز او سیاسي ژوند کې له ګډون څخه بې‌برخې کړې دي.

په پرېکړه‌لیک کې د ماشومو نجونو او ښځو د جبري ودونو په اړه هم اندېښنه څرګنده شوې او ویل شوي چې دا ډول پالیسۍ د نجونو کرامت، امنیت او راتلونکی له لا ډېرو ګواښونو سره مخ کوي.

معترضانو ټینګار وکړ چې اروپایي بنسټونو ته د طالبانو بلنه ورکول د دې ډلې د قربانیانو سپکاوی او د افغانستان د میلیونونو ښځو د کړاوونو له پامه غورځول دي. د هغوی په وینا، له طالبانو سره هر ډول خبرې اترې چې له حساب‌ورکونې او عدالت پرته ترسره کېږي، د ښځو پر ضد د ځپنې عادي کېدو او د جنسیتي اپارتاید د مشروعیت لامل ګرځي.

د پرېکړه‌لیک په یوه برخه کې راغلي: «طالبان د سولې شریکان نه دي؛ هغوی د جنسیتي اپارتاید، د ښځو د منظم ځپلو او د بشري حقونو د پراخو سرغړونو عاملان دي. د طالبانو ځای په اروپایي پارلمان کې نه دی، بلکې د نړیوالو محکمو او عدالت پر وړاندې دی».

ګډونوالو همداراز له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې له طالبانو سره د تعامل پر ځای د هغوی له قربانیانو ملاتړ وکړي، د دې ډلې د حساب‌ورکولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي او په افغانستان کې د جنسیتي اپارتاید د پای ته رسولو لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي.

له دغه سفارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه مراسم د اذربایجان سفارت له لوري جوړ شوي وو او د مصر یو شمېر حکومتي چارواکو او په دغه هېواد کې مېشتو بهرنیو ډیپلوماټانو هم په کې ګډون کړی و.

د خبرپاڼې له مخې، مولوي عبدالمقیم قرار د اذربایجان سفیر ډاکټر الخان بولوخوف ته د خپل هېواد د خپلواکۍ ورځې مبارکي ورکړه او ورسره یې د افغانستان او اذربایجان ترمنځ د اړیکو د پراختیا او پیاوړتیا په اړه هم خبرې وکړې.

سفارت د دغو خبرو د جزییاتو په اړه نور معلومات نه دي ورکړي، خو ویلي یې دي چې د دواړو لورو ترمنځ د اړیکو د لا پیاوړتیا پر اهمیت ټینګار شوی دی.

د راپور له مخې، ټاکل شوې وه تېره اوونۍ یوه الوتکه چې افغان ایستل شوي کډوال یې لېږدول، له جرمني څخه کابل ته ولاړه شي، خو طالبانو د الوتنې له ترسره کېدو لږ مخکې د هغې جواز لغوه کړ. ډیپلوماتیکو سرچینو اېن‌ډي‌ار ته ویلي چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د دې پرېکړې لامل په جرمني کې د خپلو ډیپلوماتانو کموالی بللی دی.

طالبانو استدلال کړی چې له جرمني څخه د افغان وګړو د منظم ایستلو په بهیر کې د همکارۍ لپاره په دغه هېواد کې لا ډېرو کارکوونکو او استازو ته اړتیا لري. دا مهال یوازې دوه طالب استازي په جرمني کې رسمي اعتبارلیکونه لري.

د افغانستان یو شمېر پخوانیو ډیپلوماتانو اېن‌ډي‌ار سره خبرو کې وایي چې د جرمني حکومت په دې موضوع کې د طالبانو له فشار سره مخ دی. د جرمني د بهرنیو چارو او کورنیو چارو وزارتونو تر اوسه د دې رسنۍ پوښتنو ته ځواب نه دی ویلی، خو راپور یې هم نه دی رد کړی.

اېن‌ډي‌ار همدارنګه د طالبانو په اړه د جرمني د بهرنیو چارو او کورنیو چارو وزارتونو ترمنځ د نظر اختلاف ته اشاره کړې ده. د راپور له مخې، د جرمني د بهرنیو چارو وزارت غواړي چې د طالبانو پر وړاندې سخت دریځ غوره شي، خو د جرمني د کورنیو چارو وزیر الیکسانډر ډوربینټ اندېښنه لري چې پر طالبانو د فشار زیاتېدل به د افغان کډوالو د ایستلو بهیر له ستونزو سره مخ کړي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت ویاند یادې رسنۍ ته ویلي چې حکومت افغانستان ته د منظمې بېرته ستنولو د زمینې برابرولو لپاره د اړوندو ادارو ترمنځ نږدې او د باور وړ همغږي لري. هغه په ورته وخت کې د حکومت دننه د احتمالي اختلافونو په اړه له څرګندونو ډډه کړې ده.

طالبانو له ۲۰۲۴ کال راهیسې په جرمني کې د افغانستان د پخواني حکومت د ټاکل شویو ډیپلوماتانو د لرې کولو بهیر پیل کړی او هڅه یې کړې چې د افغانستان پر ډیپلوماتیکو استازولیو بشپړ کنټرول ترلاسه کړي. د افغانستان سفارت په برلېن او د افغانستان کونسلګرۍ په بون کې اوس د طالبانو د استازو له‌خوا اداره کېږي.

راپور زیاتوي چې طالبان د افغان کډوالو د ایستلو موضوع د یوې سیاسي او ډیپلوماتیکې وسیلې په توګه کاروي، څو په جرمني کې خپل ډیپلوماتیک دریځ پیاوړی کړي او د افغانستان پر استازولیو خپل نفوذ نور هم پراخ کړي.

یاد پروګرام په ایکس خپاره شوي پیغام کې ویلي چې دغه سفر د بامیانو د سیمه‌ییزو نوښتونو او پرمختیايي فعالیتونو د ارزونې په موخه ترسره شوی و.

د یو اېن ډي پي په وینا، د سفر پر مهال هغه پروژې او فعالیتونه وڅېړل شول چې د خلکو د ژوند د ښه والي، اقتصادي فرصتونو د رامنځته کولو، د روغتیايي خدماتو د پراختیا، د خوراکي خوندیتوب د پیاوړتیا او د فرهنګي ارزښتونو د ساتنې لپاره پلي کېږي.

دغه سازمان ویلي چې بامیان د افغانستان د بیارغونې، ټولنیزې ځان‌بسیاینې او ټول‌شموله پرمختګ په برخه کې مهم رول لوبوي او د سیمې تجربې ښيي چې د ټولنو د ملاتړ او پراختیايي پانګونې له لارې د خلکو د ژوند شرایط ښه کېدای شي.

د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام زیاته کړې چې په بامیانو کې روانې هڅې د دې ولایت د مقاومت، بیا رغونې او دوامدار پرمختګ وړتیاوې په ډاګه کوي او د افغانستان د پراختیايي بهیر لپاره یوه مهمه بېلګه ګڼل کېږي.