د تېر جمهوري نظام پر مهال د دفاع وزارت د پالیسۍ او ستراتیژۍ مرستیال تمیم عاصي وایي، چې په وروستیو میاشتو کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د وژنو نامعلومې او جنجالي پېښې زیاتې شوې دي.
تمیم عاصي د ایکس خواله رسنۍ په یوه پیغام کې ویلي چې ډېری قربانیانې مسلکي او کارکوونکې ښځې دي او د دې پېښو شمېر په څرګند ډول زیات شوی دی.
هغه ادعا کړې چې د ماشوم ودونو د قانوني کېدو په اړه وروستیو پرېکړو ځینو کسانو ته دا زمینه برابره کړې چې له خپلو مېرمنو سره تاوتریخوالی وکړي او د کمعمره نجونو د ودونو لپاره فشار زیات کړي.
عاصي ویلي: «ډېری دا پېښې نه ثبتېږي او کورنۍ یې د عزت او نورو ټولنیزو لاملونو له امله په خاموشۍ سره دفن کوي.»
هغه ټینګار کړی چې دغه پېښې باید په بشپړ ډول وڅېړل شي، مستندې شي او عاملان یې عدالت ته راکش کړل شي.
عاصي زیاته کړې چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي لپاره د شفافو تحقیقاتو، راپور ورکولو او د مسوولو کسانو د محاکمې اړتیا ډېره جدي شوې ده.
د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د ایتالله العظمي محمد اسحاق فیاض مړینه یوه ستره ضایعه بللې او د هغه کورنۍ او پلویانو ته یې د خواخوږۍ پیغام وړاندې کړی دی. هغه زیاته کړې، ارواښاد فیاض، چې د افغانستان له اصلي زامنو څخه و، کلونه یې په عراق کې د دیني علومو په تدریس تېر کړل.
محمد اشرف غني په خپل ایکس پیغام کې ویلي، چې ایتالله فیاض د اسلامي نړۍ له نامتو عالمانو څخه و، چې د علم، تدریس او فکري خدمت اوږد تاریخ یې درلود.
هغه ویلي: «د ایتالله فیاض مړینه د اسلامي نړۍ او علمي ټولنې لپاره دردونکې ده. هغه خپل ژوند د دیني علومو زدهکړې او تدریس ته وقف کړی و او د اسلامي فکر په پراختیا کې یې مهم رول ادا کړی دی.»
غني زیاته کړې چې مرحوم فیاض، چې د افغانستان له اصلي زامنو څخه و، کلونه یې په عراق کې د دیني علومو په تدریس او څېړنه کې تېر کړل او د شیعه مذهب له مهمو مراجعو څخه و.
په ورته وخت کې، د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې ازادۍ جبهې هم د ایتالله فیاض مړینه یوه لویه علمي ضایعه بللې او د هغه د فکر او علمي میراث ستاینه یې کړې ده.
دغه جبهې ویلي چې ایتالله فیاض د اعتدال، علمي استقلال او د افراطګرۍ پر ضد د فکري دریځ له امله ځانګړی ځای درلود او د هغه علمي میراث به د سیمې په فکري تاریخ کې پاتې وي.
ایتالله محمد اسحاق فیاض د معاصر شیعه نړۍ له مشهورو مذهبي مراجعو څخه و، چې د اسلامي فقهې او دیني علومو په برخه کې یې پراخ اغېز پرې ایښی دی.
د روغتیا نړیوال سازمان (ډبلیو ایچ او) وایي، چې ناامنه خوراکي توکي هر کال په نړۍ کې د شاوخوا ۸۶۶ میلیونه ناروغیو او نږدې ۱،۵ میلیونه مړینو لامل ګرځي. افغانستان هم یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د دې ستونزې له جدي اغېزو سره مخ دی.
دغه سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي چې ماشومان تر ټولو زیانمنه ډله ده، او له پنځه کلونو کم عمره ماشومان د خوړو له لارې د انتقالېدونکو ناروغیو نږدې درېیمه برخه پېښې زغمي، سره له دې چې د نړۍ یوازې ۹ سلنه نفوس جوړوي.
راپور زیاتوي، چې دا ناروغۍ په ځانګړي ډول د نس ناستې په څېر حالتونو کې د ماشومانو لپاره ډېرې مرګونې تمامېدای شي، په داسې حال کې چې په بېلابېلو هېوادونو، په ځانګړي ډول کمعاید سیمو کې، د روغتیايي خدماتو محدودیت دا ستونزه لا پسې جدي کړې ده.
د راپور له مخې، د خوړو له لارې رامنځته کېدونکې ناروغۍ نه یوازې د مکروبونو او ویروسونو له امله خپرېږي، بلکې په خوړو کې موجود کیمیاوي مواد لکه زهرجن فلزي عنصر او مېتیلمرکري هم د ماشومانو د دماغي ودې، اعصابو او اوږدمهالو ناروغیو خطر زیاتوي.
د روغتیا نړیوال سازمان عمومي مشر ډاکټر تدروس ادهانوم ګیبریسوس ویلي: «د خوړو خوندیتوب یوازې یو تخنیکي موضوع نه ده، بلکې د هرې ورځې د ژوند برخه ده. ناامنه خوراک د عامې روغتیا یوه جدي ستونزه ده چې تر اوسه یې بشپړ انځور نه و څرګند.»
هغه زیاته کړې: «دا نوي شمېرې هېوادونو ته دا امکان ورکوي چې وپوهېږي د ناروغیو اصلي بار چیرته ډېر دی او خپلې پالیسۍ د هغې پر بنسټ جوړې کړي.»
د راپور له مخې، په ۲۰۲۱ کال کې د خوړو له لارې رامنځته کېدونکو ناروغیو تر ټولو لویه برخه د مکروبي عواملو لکه باکتریاوو او ویروسونو له امله وه، چې شاوخوا ۸۶۰ میلیونه پېښې یې جوړولې. خو د مړینو لویه برخه بیا د کیمیاوي زهرجنو موادو له امله ثبت شوې، چې د ټولو مړینو نږدې ۷۳ سلنه جوړوي.
دغه سازمان وایي چې یوازې نیمه فلزي ماده او زهرجن کمیاوي عنصر د یو کال په ترڅ کې د یو میلیون څخه ډېرو مړینو سبب شوي، چې د زړه ناروغیو او سرطانونو خطر څو چنده لوړوي.
په راپور کې همداراز راغلي چې په ۲۰۲۱ کال کې د ناامنه خوراک له امله نړۍ ته شاوخوا ۳۱۰ میلیارده ډالر اقتصادي زیان اوښتی، چې د ژوند د لګښتونو له توپیرونو سره سم دا اندازه تر ۶۴۷ میلیارده ډالرو هم رسېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی چې د خوړو د خوندیتوب لپاره باید حکومتونه د اوبو او حفظالصحې سیستمونه ښه کړي، د خوړو د تولید او پروسس معیارونه سخت کړي او خلکو ته روغتیايي خدمات پراخ کړي.
دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د اقلیم بدلون، نړیوالې سوداګرۍ او ټولنیزې نابرابرۍ له امله د ناامنه خوراک ستونزه لا هم په زیاتېدو ده، او افغانستان په ځانګړي ډول له هغو هېوادونو څخه دی چې د دې ستونزې له جدي اغېزو سره مخ دی.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي چې د دې ستونزې د کمولو لپاره باید د «یو روغتیا» (One Health) تګلاره عملي شي، څو د انسان، حیوان او چاپېریال روغتیا په ګډه خوندي شي.
یو شمېر افغان او هسپانوي فعالانو او ښاریانو د پنجشنبې په ورځ د هسپانیا د پلازمېنې مادرید په ښار کې د اروپایي پارلمان د دفتر مخې ته لاریون وکړ. دغو معترضانو له طالبانو سره د اروپایي بنسټونو د هر ډول رسمي بلنې، کوربتوب او تعامل پر وړاندې خپل مخالفت څرګند کړ.
لاریونوالو د افغانستان د ښځو په ملاتړ د شعارونو په ورکولو او د بنېرونو په لېږدولو سره وویل چې له طالبانو سره هر ډول رسمي خبرې اترې د داسې یوې ډلې مشروعیت ته لاره هواروي چې د دوی په وینا په افغانستان کې د بشري حقونو د پراخو سرغړونو او د ښځو د سیستماتیک ځپلو مسؤله ده.
په دې غونډه کې ګډونوالو د یوې پرېکړهلیک په لوستلو سره وویل چې طالبانو په نږدې څلورو کلونو کې افغانستان د ښځو او نجونو لپاره په «لوی زندان» بدل کړی او میلیونونه ښځې یې له زدهکړو، کار، د تګ راتګ له ازادۍ او په ټولنیز او سیاسي ژوند کې له ګډون څخه بېبرخې کړې دي.
په پرېکړهلیک کې د ماشومو نجونو او ښځو د جبري ودونو په اړه هم اندېښنه څرګنده شوې او ویل شوي چې دا ډول پالیسۍ د نجونو کرامت، امنیت او راتلونکی له لا ډېرو ګواښونو سره مخ کوي.
معترضانو ټینګار وکړ چې اروپایي بنسټونو ته د طالبانو بلنه ورکول د دې ډلې د قربانیانو سپکاوی او د افغانستان د میلیونونو ښځو د کړاوونو له پامه غورځول دي. د هغوی په وینا، له طالبانو سره هر ډول خبرې اترې چې له حسابورکونې او عدالت پرته ترسره کېږي، د ښځو پر ضد د ځپنې عادي کېدو او د جنسیتي اپارتاید د مشروعیت لامل ګرځي.
د پرېکړهلیک په یوه برخه کې راغلي: «طالبان د سولې شریکان نه دي؛ هغوی د جنسیتي اپارتاید، د ښځو د منظم ځپلو او د بشري حقونو د پراخو سرغړونو عاملان دي. د طالبانو ځای په اروپایي پارلمان کې نه دی، بلکې د نړیوالو محکمو او عدالت پر وړاندې دی».
ګډونوالو همداراز له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې له طالبانو سره د تعامل پر ځای د هغوی له قربانیانو ملاتړ وکړي، د دې ډلې د حسابورکولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي او په افغانستان کې د جنسیتي اپارتاید د پای ته رسولو لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي.
په مصر کې د طالبانو سفارت وايي، چې طالب سفیر مولوي عبدالمقیم قرار په قاهره کې د اذربایجان د خپلواکۍ ورځې په مناسبت جوړو شویو مراسمو کې ګډون کړی او د اذربایجان له سفیر سره یې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د پیاوړتیا په اړه خبرې کړې دي.
له دغه سفارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه مراسم د اذربایجان سفارت له لوري جوړ شوي وو او د مصر یو شمېر حکومتي چارواکو او په دغه هېواد کې مېشتو بهرنیو ډیپلوماټانو هم په کې ګډون کړی و.
د خبرپاڼې له مخې، مولوي عبدالمقیم قرار د اذربایجان سفیر ډاکټر الخان بولوخوف ته د خپل هېواد د خپلواکۍ ورځې مبارکي ورکړه او ورسره یې د افغانستان او اذربایجان ترمنځ د اړیکو د پراختیا او پیاوړتیا په اړه هم خبرې وکړې.
سفارت د دغو خبرو د جزییاتو په اړه نور معلومات نه دي ورکړي، خو ویلي یې دي چې د دواړو لورو ترمنځ د اړیکو د لا پیاوړتیا پر اهمیت ټینګار شوی دی.
طالبانو هغه الوتنه لغوه کړې چې ټاکل شوې وه، له جرمني څخه ایستل شوي افغان کډوال کابل ته ولېږدوي. د جرمني «اېنډيار» په نوم خبري اژانس د رسمي سرچینو له قوله راپور ورکړی چې دا اقدام په جرمني کې د طالبانو د ډیپلوماتیک حضور د پراخولو لپاره د دغې ډلې د هڅو یوه برخه ده.
د راپور له مخې، ټاکل شوې وه تېره اوونۍ یوه الوتکه چې افغان ایستل شوي کډوال یې لېږدول، له جرمني څخه کابل ته ولاړه شي، خو طالبانو د الوتنې له ترسره کېدو لږ مخکې د هغې جواز لغوه کړ. ډیپلوماتیکو سرچینو اېنډيار ته ویلي چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د دې پرېکړې لامل په جرمني کې د خپلو ډیپلوماتانو کموالی بللی دی.
طالبانو استدلال کړی چې له جرمني څخه د افغان وګړو د منظم ایستلو په بهیر کې د همکارۍ لپاره په دغه هېواد کې لا ډېرو کارکوونکو او استازو ته اړتیا لري. دا مهال یوازې دوه طالب استازي په جرمني کې رسمي اعتبارلیکونه لري.
د افغانستان یو شمېر پخوانیو ډیپلوماتانو اېنډيار سره خبرو کې وایي چې د جرمني حکومت په دې موضوع کې د طالبانو له فشار سره مخ دی. د جرمني د بهرنیو چارو او کورنیو چارو وزارتونو تر اوسه د دې رسنۍ پوښتنو ته ځواب نه دی ویلی، خو راپور یې هم نه دی رد کړی.
اېنډيار همدارنګه د طالبانو په اړه د جرمني د بهرنیو چارو او کورنیو چارو وزارتونو ترمنځ د نظر اختلاف ته اشاره کړې ده. د راپور له مخې، د جرمني د بهرنیو چارو وزارت غواړي چې د طالبانو پر وړاندې سخت دریځ غوره شي، خو د جرمني د کورنیو چارو وزیر الیکسانډر ډوربینټ اندېښنه لري چې پر طالبانو د فشار زیاتېدل به د افغان کډوالو د ایستلو بهیر له ستونزو سره مخ کړي.
د جرمني د کورنیو چارو وزارت ویاند یادې رسنۍ ته ویلي چې حکومت افغانستان ته د منظمې بېرته ستنولو د زمینې برابرولو لپاره د اړوندو ادارو ترمنځ نږدې او د باور وړ همغږي لري. هغه په ورته وخت کې د حکومت دننه د احتمالي اختلافونو په اړه له څرګندونو ډډه کړې ده.
طالبانو له ۲۰۲۴ کال راهیسې په جرمني کې د افغانستان د پخواني حکومت د ټاکل شویو ډیپلوماتانو د لرې کولو بهیر پیل کړی او هڅه یې کړې چې د افغانستان پر ډیپلوماتیکو استازولیو بشپړ کنټرول ترلاسه کړي. د افغانستان سفارت په برلېن او د افغانستان کونسلګرۍ په بون کې اوس د طالبانو د استازو لهخوا اداره کېږي.
راپور زیاتوي چې طالبان د افغان کډوالو د ایستلو موضوع د یوې سیاسي او ډیپلوماتیکې وسیلې په توګه کاروي، څو په جرمني کې خپل ډیپلوماتیک دریځ پیاوړی کړي او د افغانستان پر استازولیو خپل نفوذ نور هم پراخ کړي.