ایراني چارواکو ویلي، چې د دغه هېواد په سمنان ولایت کې د یوې ټرافیکي پېښې له امله شپږ افغانان مړه او درې نور ټپیان شوي دي. دغه پېښه د پنجشنبې په ماښام (د غبرګولي ۱۴مه) رامنځته شوه او د یادې پېښې ټپیان روغتیایي مرکزونو ته لېږدول شوي دي.
د ایران د سیمهییزو رسنیو په وینا؛ په دغه پیښه کې د پژو ۴۰۵ ډوله موټر چې افغان مساپر یې لېږدول، د ایوانکي-شریفاباد لویې لارې په ۱۳ کیلومترۍ کې له یوې لارۍ سره ټکر شو.
د سمنان ولایت د سرې میاشتې ټولنې اجرایوي مشر منلې، چې د یادې پېښې ټول قربانیان افغانان وو. د پېښې لامل لاهم تر څېړنې لاندې دی.
په ۱۴۰۰کال کې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته ګاونډیو هېوادونو او په ځانګړې توګه ایران ته د افغانانو د کډوالۍ نوې څپه پیل شوه. سختو اقتصادي ستونزو، پراخې بېکارۍ، ټولنیزو محدودیتونو او امنیتي اندېښنو زرګونه افغانان دې ته اړ اېستل چې ایران ته کډه شي.
د نجونو د زدهکړو او د تعلیم د حق افغان فعال مطیعالله ویسا د ۲۰۲۶ کال د «ازادۍ جایزې» ګټونکی اعلان شوی او د فرانسې په کان ښار کې د ځانګړو مراسمو پر مهال ورته د دغې جایزې مډال سپارل شوی دی.
د جایزې تنظیموونکو ویلي چې ویسا ته دا ویاړ د پوهنې د حق، د نجونو د زدهکړو او ټولو ته د تعلیم د لاسرسي لپاره د هغه د دوامدارو هڅو له امله ورکړل شوی دی.
د معلوماتو له مخې، «ازادۍ جایزه» هر کال د نړۍ د ځوانانو لهخوا هغه شخصیت، بنسټ یا خوځښت ته ورکول کېږي چې د ازادۍ، بشري حقونو او انساني ارزښتونو د ودې لپاره یې اغېزمن فعالیتونه ترسره کړي وي.
مطیعالله ویسا د جایزې له ترلاسه کولو وروسته د زدهکړو پر اهمیت ټینګار کړی او ویلي یې دي چې د تعلیم حق باید له هېڅ ماشوم، په ځانګړي ډول له نجونو، څخه وانخیستل شي.
ویسا د «پنپت» بنسټ له بنسټاېښودونکو څخه دی، چې د نجونو د زدهکړو، عامه پوهاوي او بشري حقونو په برخو کې فعالیت کوي. دغه بنسټ په افغانستان کې د زدهکړو د فرصتونو د پراخولو لپاره بېلابېل پروګرامونه پر مخ وړي.
مطیعالله ویسا په وروستیو کلونو کې د نجونو د زدهکړو د ملاتړ له امله د نړیوالو بنسټونو او د بشري حقونو د فعالانو پام هم ځان ته اړولی دی. هغه د طالبانو لهخوا د ۲۱۵ ورځو لپاره زنداني شوی و، خو تر خوشې کېدو وروسته یې هم د زدهکړو د حق د دفاع غږ ژوندی ساتلی دی.
د یو شمېر دولتي پوهنتونونو زدهکړیالانو د پنجشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو ادارې په وروستیو میاشتو کې د دوی بدلاعاشه نه ده ورکړې. د دوی په وینا، دې وضعیت د کور کرایې، خوړو برابرولو او د ورځنیو لګښتونو د پوره کولو په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ کړي دي.
بدل اعاشه هغه مالي مرسته ده چې مستحقو زدهکړیالانو ته ورکول کېږي څو د هغوی د خوراک، استوګنې او ورځني ژوند د لګښتونو یوه برخه پرې پوره شي. په افغانستان کې دا مرسته عموماً هغو زدهکړیالانو ته ورکول کېږي چې د زدهکړو لپاره له لرې پرتو ولایتونو او ولسوالیو څخه دولتي پوهنتونونو ته ځي، په دولتي لیلیو کې ورته ځای نه پیدا کېږي او اړ کېږي چې په کرایي کورونو یا شخصي لیلیو کې ژوند وکړي.
په بامیان کې اووه میاشتنی ځنډ
د بامیان پوهنتون یو شمېر زدهکړیالان وایي چې اووه میاشتې کېږي د اعاشې بدل یې نه دی ترلاسه کړی.
د هغوی په وینا، ډېری زدهکړیالان د هېواد له لرې پرتو سیمو څخه د سخت اقتصادي وضعیت له امله بامیان ته د زدهکړو لپاره راغلي او په کرایي خونو کې ژوند کوي. دوی وایي چې د اعاشې بدل نه ورکول د ژوند لګښتونه او د زدهکړو دوام ورته ستونزمن کړی او پر درسي بهیر یې هم منفي اغېز کړی دی.
په جوزجان کې دوه سمسټرونه بې له بدل اعاشې
د جوزجان پوهنتون زدهکړیالان هم وایي چې له دوو سمسټرونو راهیسې د دوی د اعاشې بدل نه دی ورکړل شوی.
د دوی په وینا، دې وضعیت لامل شوی چې ګڼ شمېر زدهکړیالان د شخصي لیلیو کرایه او د برېښنا لګښتونه ورنه کړای شي. ځینو زدهکړیالانو ویلي چې د لګښتونو د نه ورکولو له امله د شخصي لیلیو له ځینو مالکانو سره له نامناسب چلند سره مخ شوي دي.
هغوی دا ادعا هم کوي چې د لګښتونو د نه ورکړې له امله د ځینو لیلیو برېښنا پرې شوې ده.
د البیروني پوهنتون محصلان پنځه میاشتې انتظار باسي
د البیروني پوهنتون یو شمېر زدهکړیالان هم وایي چې شاوخوا پنځه میاشتې کېږي د اعاشې بدل یې نه دی ترلاسه کړی.
د دوی په وینا، هغه زدهکړیالان چې په دولتي لیلیو کې ځای نه لري او اړ دي په شخصي لیلیو کې واوسي، تر نورو ډېر تر اقتصادي فشار لاندې دي. دوی وایي چې د ورځني ژوند لګښتونه او د استوګنې د مصارفو یوه برخه یې له همدې پیسو څخه پوره کېده، خو د دغې مرستې ځنډ د خوړو برابرول او د کرایې ورکول ورته ستونزمن کړي دي.
«نه هم بدل اعاشه او نه هم لیله»
د کندوز پوهنتون یوه زدهکړیال افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالبانو په تېرو شپږو میاشتو کې د دې پوهنتون د محصلانو د اعاشې بدل نه دی ورکړی.
هغه زیاته کړې چې په دې موده کې ډېرو زدهکړیالانو ته د لیلیې اسانتیا هم نه ده برابره شوې او په شخصي لیلیو کې د استوګنې لګښتونه په بېساري ډول لوړ شوي دي. د نوموړي په وینا، د پخواني حکومت پر مهال د بدل اعاشه هره میاشت په منظم ډول ورکول کېده.
د تخار محصلان: چوپتیا ته ګواښل شوي یو
د تخار پوهنتون یو شمېر زدهکړیالان، چې له بېلابېلو ولایتونو او ولسوالیو څخه دغه پوهنتون ته تللي، وایي چې په تېرو شپږو میاشتو کې یې د بدل اعاشېنه دی ترلاسه کړی.
د دوی په وینا، وروستی ځل دا مرسته د تېر کال د تلې میاشتې لپاره ورکړل شوې وه. زدهکړیالان وایي چې د مالي ستونزو له امله د کور کرایې ورکولو او د خوړو برابرولو په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دي.
دوی همداراز ادعا کوي چې په تخار کې د طالبانو مسئولانو نه یوازې د دې ستونزې د حل لپاره د دوی غوښتنو ته ځواب نه دی ویلی، بلکې ځینې معترض زدهکړیالان یې چوپ پاتې کېدو ته هم ګواښلي دي.
افغانستان انټرنشنل موندلې چې د ننګرهار، پکتیا، لغمان، کونړ او خوست ولایتونو د زدهکړیالانو بدل اعاشې هم نه دی ورکړل شوی.
بدل اعاشه؛ لږه خو حیاتي مرسته
د لوړو زدهکړو وزارت د مقرراتو له مخې، حکومت مکلف دی هغو زدهکړیالانو ته چې د کانکور له لارې د خپل استوګنځي له سیمې لرې دولتي پوهنتونونو ته بریالي کېږي، یا لیلیه برابره کړي او یا هم د بدل اعاشې په نوم مالي مرسته ورکړي.
د دغو مقرراتو له مخې، مستحق زدهکړیالان باید هره میاشت ۱۸۰۰ افغانۍ او په هر سمسټر کې ۷۲۰۰ افغانۍ ترلاسه کړي.
زدهکړیالان وایي چې دا اندازه پیسې له پخوا هم د ژوند لګښتونو ته بسنه نه کوله، خو اوس له میاشتو راهیسې همدا لږه مرسته هم نه ده ورکړل شوې. د دوی په وینا، ګڼ شمېر زدهکړیالان د خوړو، د استوګنې د کرایې او نورو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره له سختو ستونزو سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل د دې موضوع په اړه د وضاحت ترلاسه کولو لپاره د طالبانو له مسئولانو سره اړیکه نیولې، خو تر اوسه یې کوم ځواب نه دی ترلاسه کړی.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ دفتر (یوناما) ویلي، چې په افغانستان کې د اوبو مخ پر زیاتېدونکی کړکېچ د خلکو پر ژوند پراخې منفي اغېزې کړې دي او ښځې او ماشومان تر نورو ډېر له دې ستونزې زیان ویني.
یوناما د پنجشنبې په ورځ، د غبرګولي په ۱۴مه، په خواله رسنیو کې د یوه راپور په خپرولو سره ویلي چې د اوبو د برابرولو او راټولولو مسؤلیت په ټولنه کې په مساوي ډول نه دی وېشل شوی.
د راپور له مخې، د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال د نړیوال اوبو راپور ښيي چې ښځې او نجونې د اوبو د راټولولو تر ټولو لوی بار پر اوږو وړي او د اوبو د کمښت له امله له ګڼو ورځنیو ستونزو سره مخ کېږي.
یوناما ټینګار کړی چې د اوبو روان کړکېچ نه یوازې د خلکو پر معیشت او روغتیا اغېز کړی، بلکې د ښځو او ماشومانو لپاره یې ځانګړې ستونزې هم رامنځته کړې دي.
د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، د اوبو کمښت او د اوبو سرچینو ته محدود لاسرسی په افغانستان کې شته جنسیتي نابرابرۍ لا پسې زیاتې کړې دي، ځکه ښځې او نجونې د اوبو د ترلاسه کولو لپاره ډېر وخت او انرژي مصرفوي.
یوناما د اوبو د ستونزې د حل لپاره د اغېزمنو او دوامدارو اقداماتو پر اړتیا ټینګار کړی او ویلي یې دي چې د اوبو سرچینو ته عادلانه لاسرسی د خلکو د ژوند د ښهوالي او ټولنیز ثبات لپاره مهم ارزښت لري.
د شانګهای د همکارۍ سازمان د سرمنشي مرستیال احمد سعید مرادزاده ویلي، چې افغانستان د دغه سازمان په نقشه کې نږدې په مرکز کې ځای لري. نوموړي په سینټ پیټرزبورګ کې د نړیوالې اقتصادي غونډې پر مهال له سپوتنیک خبري اژانس سره په مرکه کې د افغانستان جیوپولیټیک موقعیت مهم بللی دی.
مرادزاده په دغه مرکه کې د شانګهای د همکارۍ سازمان او افغانستان ترمنځ د تماسونو د میکانیزم پر وضعیت هم رڼا واچوله. دغه میکانیزم او هوکړه لیک د افغانستان له پخواني جمهوري حکومت سره لاسلیک شوی و چې اوس د نویو بدلونونو په رڼا کې د هغې پر برخلیک او کاري وضعیت بحثونه کېږي.
د شانګهای د همکارۍ سازمان دغه جګپوړي چارواکي زیاته کړې، چې د افغانستان جغرافیایي موقعیت د سیمې د ثبات او اقتصادي نښلون لپاره خورا مهم دی. د ده په وینا، د همدې جغرافیايي ارزښت له امله د دغه سازمان په نقشه کې د افغانستان موقعیت مرکزي او ستراتیژیک دی.
د دغه سازمان او د افغانستان د پخواني حکومت ترمنځ د تماسونو د میکانیزم د برخلیک په اړه خبرې اترې په داسې حال کې روانې دي، چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د سیمې هېوادونه د دغه هېواد د سیاسي او اقتصادي راتلونکي په اړه بېلابېل لیدلوري لري.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د دفاع وزارت د پالیسۍ او ستراتیژۍ مرستیال تمیم عاصي وایي، چې په وروستیو میاشتو کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د وژنو نامعلومې او جنجالي پېښې زیاتې شوې دي.
تمیم عاصي د ایکس خواله رسنۍ په یوه پیغام کې ویلي چې ډېری قربانیانې مسلکي او کارکوونکې ښځې دي او د دې پېښو شمېر په څرګند ډول زیات شوی دی.
هغه ادعا کړې چې د ماشوم ودونو د قانوني کېدو په اړه وروستیو پرېکړو ځینو کسانو ته دا زمینه برابره کړې چې له خپلو مېرمنو سره تاوتریخوالی وکړي او د کمعمره نجونو د ودونو لپاره فشار زیات کړي.
عاصي ویلي: «ډېری دا پېښې نه ثبتېږي او کورنۍ یې د عزت او نورو ټولنیزو لاملونو له امله په خاموشۍ سره دفن کوي.»
هغه ټینګار کړی چې دغه پېښې باید په بشپړ ډول وڅېړل شي، مستندې شي او عاملان یې عدالت ته راکش کړل شي.
عاصي زیاته کړې چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي لپاره د شفافو تحقیقاتو، راپور ورکولو او د مسوولو کسانو د محاکمې اړتیا ډېره جدي شوې ده.