د هرات زعفران، چې د افغانستان د «سرو زرو» په نوم هم یادیږي، سږ کال د تېر کال په پرتله په نړیوالو بازارونو کې لس سلنه زیات پلورل شوي دي. د زعفرانو یو شمېر سوداګرو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغان زعفرانو لوړ کیفیت او نړیواله تقاضا د صادراتو د ډېرېدو لامل شوې ده.
د هرات په غوریان، پښتونزرغون، ګذره او انجیل ولسوالیو کې، چې دښتې د مني په رارسېدو سره د ارغواني ګلانو په رنګ پوښل کېږي، زرمینه هراتۍ د زعفرانو د حاصلاتو موسم ته په بېړه انتظار باسي. هغې د تېرو اتو کلونو په اوږدو کې د زعفرانو په سوداګرۍ کې کار کړی او وايي، د هرات اقلیم دا ځانګړتیا لري چې د نړۍ له غوره زعفرانو څخه یو تولید کړي.
د زعفرانو کښت ډېری په هغو سیمو کې ښه حاصل ورکوي چې وچ او نیمه وچ اقلیم، معتدل ژمی او محدود باران ولري.
زرمینې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «خوښه یم چې سږ کال بهرنیو بازارونو ته د زعفرانو صادرات زیات شوي دي».
د رسمي شمېرو له مخې، په هېواد کې نږدې ۱۲ زره هکټاره ځمکه د زعفرانو تر کر لاندې ده چې له دې ډلې شاوخوا ۱۰ زره او ۵۰۰ هکټاره یې یوازې په هرات کې دي.
همدې تمرکز هرات د افغانستان د زعفرانو د صنعت مرکز ګرځولی دی.
د دغه محصول له نامه سره د ښځو نوم تړلی دی. د زعفرانو د کر، راټولولو او لومړنیو پروسو په چارو کې زرګونه ښځې کار کوي. اټکل کېږي چې د زعفرانو په کرکیله او راټولولو کې شاوخوا ۴۰ سلنه کارکوونکي ښځې دي. ۲۰ سلنه نور یې له لسو کلونو پورته عمر لرونکي ماشومان او نارینه دي.
د هرات په ډېرو کلیوالو سیمو کې، د زعفرانو فصل د کورنیو لپاره د موسمي عاید یوه مهمه سرچینه ګڼل کېږي.
خو د هرات زعفران، سره له دې چې په نړیوالو بازارونو کې یې نوم پیدا کړی، لا هم د بازار د هویت له ستونزې سره مخ دي. نفیسه دانش، چې د هرات د زعفرانو اتحادیې مشره او پخپله سوداګره ده، وايي ډېر وخت د ایران سوداګر له افغان تولیدوونکو زعفران اخلي او بیا یې د ایراني محصول په نوم بازار ته وړاندې کوي.
هغې وویل: « د ایران سوداګر هم له موږ نه په نړیوالو مارکیټونو، په ځانګړي ډول د دوبۍ په بازارونو کې، زعفران پېري او د ایران د زعفرانو په نامه یې پلوري.»
له ایران نه راستانه شوي یو شمېر افغان کډوال، چې د کار او عاید له ستونزو سره لاس او ګریوان دي، هم د زعفرانو په کروندو کې بوختیږي.
صابر، چې څو کاله یې په ایران کې مزدوري کړې، په دې وروستیو کې خپل کلي ته ستون شوی او د زعفرانوپه موسم کې په کروندو کې کار کوي. هغه وايي چې د زعفرانو بازار نه یوازې بهر، بلکې د هېواد دننه هم ښه شوی.
هغه وايي، « سږ کال د هېواد دننه هم د زعفرانو بازار خورا تود دی».
د هرات د سوداګرۍ او پانګونې خونې د معلوماتو له مخې، یوازې د ۲۰۲۵ کال په وروستیو نهو میاشتو کې له ۲۲ ټنو څخه ډېر زعفران نړیوالو بازارونو ته صادر شوي چې ارزښت یې له ۳۰ میلیونو ډالرو اوښتی و.
د دغو صادراتو عمده برخه اروپايي هېوادونو، متحده ایالاتو، عربي هېوادونو او د منځنۍ اسیا بازارونو ته تللې ده. هند، هسپانیا، سعودي عربستان، متحده عربي امارات، کاناډا، بریتانیا او ترکیه هم د افغان زعفرانو له مهمو پېرودونکو شمېرل کیږي.
د افغان زعفرانو نړیوال شهرت یوازې د صادراتو په ارقامو نه کچل کېږي. دغه محصول د خپل ځانګړي رنګ، بوی او کیفیت له امله څو ځله د نړۍ د غوره زعفرانو لقب ګټلی او د بلجیم د نړیوال خوند اخیستنې انسټېټیوټ لس ځله د نړۍ تر ټولو باکیفیته زعفران بللی دی.
خو د بریا تر څنګ ننګونې هم شته. د زعفرانو صادروونکي وايي چې اقلیمي بدلون، نړیوال رقابتي بازار، د معیاري بستهبندۍ کمښت او د بازارموندنې محدود امکانات لا هم د دغه صنعت د ودې پر وړاندې مهم خنډونه دي.
سره له دې، د زرمینې په څېر د زعفرانو د سوداګرۍ فعالان باور لري چې که د پروسس، بستهبندۍ او نړیوالې بازارموندنې په برخه کې لا ډېره پانګونه وشي، د هرات زعفران کولای شي د افغانستان د صادراتو او اقتصادي ودې په راتلونکي کې لا مهم رول ولوبوي.
