ناروې اندېښنه ښوولې چې په ایران کې مېشت افغان کډوال له بد اقتصادي وضعیت سره مخ دي

د اعلامیې له مخې، په هرات کې د طالبانو له دغو اقداماتو وروسته یو شمېر اوسېدونکو د دغه غیرانساني او له سپکاوي ډک چلند په وړاندې اعتراض وکړ، خو طالبانو د زور او شکنجې په کارولو سره معترضان وڅارل، ونیول او شکنجه یې کړل. دغه نهضت ټینګار کړی چې د ښځو د عزت او خوندیتوب ساتنه د افغاني کلتور او ارزښتونو سره سم د ټولنې یوه سرې کرښه ده، خو طالبان له دغو کلتوري او دیني هنجارونو سره پردي دي.

دغه وسله‌والې ډلې او سیاسي خوځښت زیاته کړې، چې طالبان له دین څخه د یوې وسیلې په توګه کار اخلي ترڅو د ښځو په وړاندې خپل محدودیتونه، تبعیض او ځپل توجیه کړي، چې دا چاره په ټولنه کې د دیني ارزښتونو اعتبار ته زیان رسوي. د ازادۍ او عدالت غورځنګ د هرات له زړورو ښځو او معترضانو سره خپل بشپړ پیوستون اعلان کړی او ژمنه یې کړې چې د دغې ډلې له واکمنۍ څخه د هېواد د ازادۍ او عدالت لپاره به خپلې مبارزې ته دوام ورکړي.

یاد بنسټ پر بشري سازمانونو، اسلامي هېوادونو او نړیوالې ټولنې غږ وکړ چې د افغان ښځو د حقونو د دوامداره نقض او د هېواد پر داسې یو ځای د بدلېدو په وړاندې چې د ترهګرو ډلو پناه ځای ګرځېدلی او د سیمې او نړۍ امنیت ګواښي، چوپ پاتې نه شي. دوی غوښتنه کړې چې نړیواله ټولنه دې له ټولو مشروع ډیپلوماټیکو او سیاسي وسیلو څخه په استفادې د افغانانو د حقونو او ازادیو ملاتړ وکړي.

د هرات سیمه ییزې سرچینې وایي چې په دغه ښار کې د اضطراب او وېرې فضا خپره ده او د طالبانو د امر بالمعروف ادارې له خوا پر ښځو سخت بندیزونه لګول شوي دي. دا په داسې حال کې ده چې د بشري حقونو د راپورونو له مخې، طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د ښځو د حقونو د نقض لږ تر لږه ۴۱۱ پېښې ثبت کړې دي او یوازې په شپږو میاشتو کې یې لږ تر لږه ۶۶۲ کسان په عام محضر کې په درو وهلي دي.

د کونړ ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ ویاند فرید دهقان وايي، لومړۍ پېښه نن سهار (چهارشنبه د غبرګولي ۲۰مه) د اسمار ولسوالۍ په بېله پوستې کلي کې د کونړ سیند ته د یوه موټر د لوېدو له امله د ښځو او ماشومانو په ګډون ۲۰ کسان ټپيان شول.

د نوموړي په وینا، دویمه پېښه د غازي‌اباد ولسوالۍ د لارې په اوږدو کې له سړک څخه د یوه موټر د اوښتو له امله یو کس مړ او یو بل ټپي شوی او همداراز درېیمه پېښه د چپې درې ولسوالۍ د لارې په اوږدو کې د ورته پېښې له امله ۳ کسان ټپيان شوي دي.

فرید دهقان د دغو پېښو لامل د موټرچلوونکو بې‌ احتیاطي بولي، خو ځايي اوسېدونکي بیا د موټر چلوونکو له بې‌احتیاطۍ سربېره د لارو خرابولی د پېښې اصلي ګڼي.

دغه غورځنګ د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۰مه) په خپره کړې اعلامیه کې د ښځو نیول، د معترضینو ځپل او د جبرئیل ښارګوټي پر لاریونوالو د طالبانو مخامخ ډزې په کلکه وغندلې.

په اعلامیه کې راغلي چې د جبرئیل ښارګوټي د اوسېدونکو وروستی اعتراض د هغو خلکو د فریاد څرګندونه وه چې د دوی په وینا، په تېرو کلونو کې د ځپنې، تبعیض، محرومیت او له اساسي حقونو د محرومولو تر سیوري لاندې ژوند کوي.

د غورځنګ غړو ویلي چې د ښځو نیول او د خلکو پر وړاندې تاوتریخوالی د بشري حقونو ښکاره نقض دی او د طالبانو له لوري د مدني او ازادۍ غوښتونکو غږونو د ځپلو لپاره یو منظم سیاست ګڼل کېږي.

دوی زیاته کړې چې دغه کړنې د جنسیتي تبعیض، د مدني ازادیو د محدودولو او د ټولنې د نیمایي برخې د اساسي حقونو د سلبولو پر بنسټ ولاړې دي.

په اعلامیه کې راغلي: «هغه څه چې نن په افغانستان کې روان دي، یوازې د ښځو د حقونو نقض نه دی، بلکې د جنسیتي توپیر یوه بله بڼه ده چې باید نړیواله ټولنه یې د جرم په توګه په رسمیت وپېژني او عاملین یې حساب ورکولو ته اړ کړي.»

دغه غورځنګ له ملګرو ملتونو، د بشري حقونو له شورا، دولتونو او د بشري حقونو له ملاتړو بنسټونو غوښتي چې د سمبولیکو دریځونو پر ځای عملي اقدامات وکړي، د نیول شویو کسانو د خوشې کېدو لپاره هڅې زیاتې کړي او طالبان د خپلو کړنو په اړه ځواب ویلو ته اړ کړي.

د اعلامیې له مخې، د افغان ښځو د وضعیت په اړه د نړیوالې ټولنې چوپتیا د بې‌عدالتۍ د عادي کېدو او د هغو ارزښتونو د کمزوري کېدو لامل ګرځي چې نړیواله ټولنه یې د دفاع ادعا کوي.

ښاغلي غني په خپله اعلامیه کې ویلي چې افغانستان اوسمهال د مشروعیت له جدي بحران سره مخ دی او د دې حالت د تېرولو لپاره جمعي ملي عقل ته اړتیا ده.

پخواني ولسمشر په خپله اعلامیه کې ویلي، چې د هرات وروستیو زړه بوږنوونکو پېښو او هلته له ښځو سره د تاوتریخوالي ډک چلند د ده زړه سخت دردولی دی. هغه زیاته کړې چې په هېواد کې دننه او د باندې دا ډول پېښې د مشروعیت د نشتوالي له امله رامنځته کېږي او افغانستان یې د ژوند او مړینې له یوې جدي دوه لارې سره مخ کړی دی.

محمد اشرف غني د دایمي سولې پر اهمیت ټینګار کړی او پوښتنه یې کړې چې ایا د یوې ډلې د ارادې تحمیلول هېواد تلپاتې سولې ته رسولی شي؟ هغه زیاته کړې چې د دې حالت د تېرولو او سمې لارې ته د هېواد د بېرته ګرځولو لپاره ملي عقل جمعي، د زړونو یووالي او د ټولو افغانانو ګډو هڅو او فکرونو ته اړتیا ده.

ښاغلي غني د پاکستان په هوايي بریدونو کې د قربانیانو له کورنیو سره ژوره خواخوږي ښودلې او ټپیانو ته یې د عاجلې شفا دعا کړې ده. هغه په خپلو خبرو کې ویلي چې تلپاتې سوله د افغانانو له لاسه وتلی حق دی او دا سوله نه یوازې په کور دننه، بلکې له لرې او نږدې ګاونډیو هېوادونو سره هم د دایمي ثبات او هوساینې لپاره اړینه ده.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد تایید کړې چې پاکستاني الوتکو په کنړ، خوست او پکتیکا ولایتونو کې د ملکي خلکو پر کورونو بمبارۍ کړې دي. د طالبانو د چارواکو په وینا، په دغو بریدونو کې لږ تر لږه ۱۳ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۴ نور ټپیان شوي دي، چې په غبرګون کې یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په کابل کې د پاکستان کاردار هم احضار کړی دی.

د ترکیې د ساره مدِن چلیک شرکت رييس مولوي سینان او د اېډېف خیریه موسسې استازي ترکر ارسلان د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت له مالي او اداري مرستیال حسام‌‌الدین صابري په کتنه کې د هېواد پر کاني سرچینو او همداراز د کاني موادو د پروسس لپاره د یوې کارخونې پر جوړولو پانګونو ته لېوالتیا وښوده.

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۰مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، حسام‌الدین صابري په دې کتنه کې د هېواد پر کاني سرچینو له پانګونو هرکلی وکړ او ډاډ یې ورکړ، چې دغه وزارت به د نافذه کانونو د قوانینو، مقرراتو او کړنلارو په چوکاټ کې له پانګوالو سره اړینې همکارۍ وکړي.

د یادونې وړ ده، چې د اسټرالیا د لووي انسټیټیوټ په خپل وروستي راپور کې بیا ویلي، چې افغانستان په داسې بڼه خپلې کاني شتمني له لاسه ورکوي، چې نه یوازې د دې سرچینو اصلي ارزښت نه ساتل کېږي، بلکې د هېواد اقتصادي راتلونکی هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.