د بشري حقونو د څار سازمان پخواني اجراییوي مشر کینیټ روټ ادعا کړې، چې د طالبانو امنیتي ځواکونو د هرات په ښار کې د اعتراض کوونکو پر ضد له حده زیات زور کارولی، ډزې یې پرې کړې، یو ماشوم یې وژلی او یو شمېر نور کسان یې ټپیان او نیولي دي.
کینیټ روټ ویلي، چې د جون په ۹مه د هرات په ښار کې د طالبانو امنیتي ځواکونو د اعتراض کوونکو پر وړاندې له حده زیات زور کارولی دی.
روټ په ایکس خواله رسنۍ کې ادعا کړې چې د طالبانو امنیتي ځواکونو اعتراض کوونکي وهلي ټکولي او د خلکو د ګڼې ګوڼې پر لور یې ډزې کړې دي.
هغه ویلي:«طالب امنیتي ځواکونو په هرات ښار کې د اعتراض کوونکو پر ضد له حده زیات زور کارولی، هغوی یې وهلي او د خلکو پر لور یې ډزې کړې دي.»
د هغه په وینا، په دغو ډزو کې یو ماشوم وژل شوی، یو شمېر نور کسان ټپیان شوي او نامعلوم شمېر کسان نیول شوي دي.
د بښنې نړیوال سازمان د اروپايي ټولنې څانګه وایي، د دې ادارې د افغانستان څېړونکې زهره سلطاني د بلجیم له چارواکو او د اروپايي ټولنې له بنسټونو سره د لیدنو لپاره بروکسل ته تللې، څو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کسانو پر وړاندې د شته جدي ګواښونو او ځورونو په اړه اندېښنې شریکې کړي.
د یاد سازمان د ایکس پوسټ له مخې، زهره سلطاني په دې سفر کې د د بشري حقونو د څار سازمان د افغانستان د چارو له څېړونکې فرشته عباسي او د کډوالو او جلاوطنو لپاره د اروپايي شورا له استازو سره یوځای ګډون کوي.
د بښنې نړیوال سازمان ویلي چې د دغو لیدنو موخه دا ده چې اروپايي او بلجیمي چارواکي د هغو «جدي خطرونو او ځورونو» په اړه خبر کړي چې افغانستان ته ستنېدونکي کسان ورسره مخ کېدای شي.
د سازمان په وینا، هغه کسان چې افغانستان ته بېرته ستنېږي، د امنیتي ګواښونو، بشري حقونو د سرغړونو او احتمالي تعقیب له خطر سره مخ دي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې په وروستیو میاشتو کې په یو شمېر اروپايي هېوادونو کې د افغان پناه غوښتونکو د بېرته ستنولو د پالیسیو په اړه بحثونه او اندېښنې زیاتې شوې دي.
د افغانستان لپاره د سعودي عربستان سفارت وایي، چې د ملک سلمان د بشري مرستو مرکز په همکارۍ یې په نیمروز او فراه ولایتونو کې راستنېدونکو کډوالو کورنیو ته ۱۶۳۷ د خوراکي توکو کڅوړې وېشلې دي.
د سعودي عربستان سفارت ویلي چې د ملک سلمان د بشري مرستو مرکز د توحید موسسې په همکارۍ د ۲۰۲۶ کال د جون په ۸ او ۱۰ نېټو کې د نیمروز او فراه ولایتونو کې له راستنېدونکو کډوالو کورنیو ته ۱۶۳۷ د خوراکي توکو کڅوړې وېشلې دي.
سفارت په خپل ایکس حساب کې ویلي چې دا بشري اقدام د هغو کورنیو لپاره شوی چې له بهرنیو هېوادونو څخه افغانستان ته راستانه شوي او د لومړنیو اړتیاوو له کمښت سره مخ دي.
په بیان کې راغلي چې دا مرسته د د ملک سلمان د بشري مرستو مرکز له لوري د خوړو د امنیت او د بېړني حالت د ملاتړ د پروژې په چوکاټ کې ترسره شوې ده.
دغه پروژه د ۲۰۲۵–۲۰۲۶ کلونو لپاره په افغانستان کې د بشري اړتیاوو د پوره کولو او د خوړو د کمښت د اغېزو د کمولو لپاره طرحه شوې ده.
د افغانستان د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي وایي، چې طالبان د ښځو پر وړاندې د «منظمو جرمونو او ورځ تر بلې زیاتېدونکي ظلم» له امله د خلکو له پراخ نفرت سره مخ شوي. هغه زیاتوي چې د مدنيت تر نوم لاندې نمایشي فعالیتونه د دې وضعیت حقیقت نه شي بدلولای او دا به بالاخره پای ته ورسېږي.
فوزیه کوفي پر ایکس خواله رسنۍ کې ویلي، چې د طالبانو چلند له ښځو او هغو کسانو سره چې د دې وضعیت د دوام ملاتړ کوي، یو ګډ ټکی لري: د خلکو کرکه او نفرت.
هغې لیکلي:«طالبان د ښځو پر وړاندې د منظمو جرمونو او ورځ تر بلې زیاتېدونکي ظلم له امله، او همدارنګه هغه کسان چې په هر ډول د دې ظالمانه وضعیت د دوام غوښتونکي دي، یو ګډ ټکی لري: دواړه د خلکو له نفرت او کرکې سره مخ دي.»
کوفي زیاته کړې چې د مدنيت تر نوم لاندې نمایشي فعالیتونه او ظاهري چلندونه د خلکو نیت او واقعیت نه شي بدلولای.
د هغې په وینا، اوسنی وضعیت «دردناک او د ظلم ډک» دی، خو هغه باور لري چې دا حالت به بالاخره پای ته ورسېږي.
د روسیې د «اګريمیر» شرکت رييس د طالبانو د کانونو وزارت له مسوولینو سره په کتنه کې د هېواد پر کاني زیرمو او په ځانګړې توګه د کرومایټ او جست پر کانونو پانګونو ته لېوالتیا ښودلې ده. طالب چارواکو له یادې لېوالتیا هرکلی کړی او د همکاریو ژمنه یې کړې ده.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د پنجشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۱مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د روسیې د «اګريمیر» شرکت رييس د دغه وزارت لپاره د طالبانو د پالیسۍ او پروګرامونو له مرستیال سره په کتنه کې د هېواد پر کانونو او په ځانګړې توګه د کرومایټ او جست پر کانونو پانګونو ته لېوالتیا ښودلې ده.
د دغه وزارت د پالیسۍ او پروګرامونو مرستیال د یاد شرکت له لېوالتیا هرکلی کړی او ډاډ یې ورکړی، چې د کانونو او پټرولیم وزارت به د قانون او کړنلارې په چوکاټ کې د پانګونې لپاره لازمې اسانتیاوې برابرې کړي او له هغوی سره به همکاري وکړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د اسټرالیا د لووي انسټیټیوټ په خپل وروستي راپور کې ویلي وو، چې افغانستان په داسې بڼه خپلې کاني شتمني له لاسه ورکوي، چې نه یوازې د دې سرچینو اصلي ارزښت نه ساتل کېږي، بلکې د هېواد اقتصادي راتلونکی هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د یوه بل خبر لهمخې، په کابل کې د ایران سفارت سرپرست عليرضا بېکدلي د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د پالیسۍ او پروګرامونو له مرستیال عبدالرحمان قانت سره په کتنه کې د تخنیکي او اقتصادي همکاریو د پراختیا، د دوه اړخیزو اړیکو د پیاوړتیا او په ځانګړي ډول د افغانستان د کانونو په اکتشاف، استخراج او پانګونې برخو کې د همکاریو پر زیاتوالي خبرې کړې دي.
عليرضا بېکدلي همداراز د دواړو هېوادونو ترمنځ د تخنیکي همکاریو د کمېټې په چوکاټ کې د شویو هوکړو په اړه خبرې وکړې او په افغانستان کې یې د عملي فعالیتونو د پیل غوښتنه وکړه.
عبدالرحمان قانت هم په دې کتنه کې ډاډ ورکړی، چې دغه وزارت به د شویو هوکړو د پلي کېدو او د دوه اړخیزو همکاریو پرمخ بیولو برخو کې اړینې همکارۍ ترسره کړي، خو یاد وزارت د شویو هوکړو په تړاو وضاحت نهدی ورکړی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي چې په هرات ولایت کې د جامو د اصولو د سرغړونې په تور د ښځو نیول او د اعتراض کوونکو پر ضد د زور زیاتي کارول له نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه ده.
په دغو پېښو کې د راپورونو له مخې لږ تر لږه دوه کسان وژل شوي او تر شلو زیات ټپیان شوي دي.
د ملګرو ملتونو سازمان د بشري حقونو کارپوهانو په یو راپور کې ویلي:« د قانون پلي کولو پر مهال د ځواک استعمال د نړیوالو قوانینو له مخې سخت محدود دی. دا یوازې هغه وخت روا دی چې قانوني، اړین او د ګواښ په تناسب وي، او د احتیاط، نه تبعیض او حساب ورکونې اصول مراعت کړي.»
کارپوهانو ویلي، د افغانستان د واکمنې ادارې په توګه طالبان باید د نړیوالو بشري حقونو هغه تړونونه مراعت کړي چې افغانستان پکې غړی دی، په ځانګړي ډول د د مدني او سیاسي حقونو نړیوال میثاق، د د شکنجې پر ضد کنوانسیون او د د ښځو پر وړاندې د تبعیض د ټولو بڼو د له منځه وړلو کنوانسیون.
د راپور له مخې، د جون په ۹ مه په هرات کې خلک د سختو محدودیتونو او د ښځو د جامو د نوي امرونو پر ضد راټول شوي وو، چې پکې د چادري اغوستل او د مخ پوښلو شرطونه شامل وو، همدارنګه د عطر استعمال هم بند شوی و.
کارپوهانو ویلي چې د طالبانو واکمنې ادارې د امنیتي ځواکونو له خوا پر لاریون کوونکو – نارینه، ښځو او ماشومانو – ډزې شوې او هغوی وهل شوي دي. د راپورونو له مخې لږ تر لږه دوه کسان، چې یو یې ماشوم و، وژل شوي او له شلو زیات ټپیان شوي دي.
که څه هم ځینې اعتراض کوونکي د ډبرو د ویشتلو په پېښو کې ښکېل بلل شوي، خو کارپوهانو ویلي: «دا ډول کړنې په خپله د مرګوني ځواک د کارولو لپاره قانوني معیار نه شي پوره کولی».
دوی دا هم ویلي: «هغه ادعاوې چې ښځې د جامو د اصولو د سرغړونې په تور نیول شوې دي، ډېرې اندېښمنوونکې دي او ښايي دا د خپلسرو او غیرقانوني نیونو په معنا وي، ځکه چې دا د بیان ازادۍ او له جنسي تبعیض څخه د خوندیتوب حق محدودوي.»
کارپوهانو له طالبانو غوښتي چې د دغو پېښو په اړه دې بې پرې، خپلواک او شفافه څېړنه ترسره کړي، څو دا معلومه شي چې ایا د مرګوني ځواک کارول واقعا اړین او متناسب وو که نه او د مسوولینو د قوماندې سلسله هم روښانه شي.
په راپور کې راغلي: «برابري، سولهییزه غونډه، د بیان او تګ راتګ ازادي، او له خپلسرو نیونو څخه خوندیتوب بنسټیز حقونه دي چې د خلکو باور بېرته راژوندي کوي او د وضعیت د خرابېدو مخه نیسي.»
کارپوهانو ټینګار کړی چې د قانون پلي کولو هر ډول اقدام باید د قانونیت، اړتیا، تناسب او نه تبعیض له اصولو سره سم وي او د افغانستان د نړیوالو بشري ژمنو سره بشپړ همغږی ولري.
دوی له ټولو خواوو غوښتي چې وضعیت ارام کړي او خبرداری یې ورکړی چې که تاوتریخوالی ونه درول شي، نو لا زیاتې مرګ ژوبلې ته لار هوارېدای شي.
په پای کې یې له طالبانو غوښتي چې نیول شوي کسان، په ځانګړي ډول ښځې او لاریونکوونکي، ژر تر ژره خوشې کړي، له بد چلند څخه ډډه وکړي، ټپیانو ته د درملنې د لاسرسي مخه ونه نیسي او د خلکو د کورونو د پلټنې لړۍ ودروي.