د افغانستان د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي وایي، چې طالبان د ښځو پر وړاندې د «منظمو جرمونو او ورځ تر بلې زیاتېدونکي ظلم» له امله د خلکو له پراخ نفرت سره مخ شوي. هغه زیاتوي چې د مدنيت تر نوم لاندې نمایشي فعالیتونه د دې وضعیت حقیقت نه شي بدلولای او دا به بالاخره پای ته ورسېږي.
فوزیه کوفي پر ایکس خواله رسنۍ کې ویلي، چې د طالبانو چلند له ښځو او هغو کسانو سره چې د دې وضعیت د دوام ملاتړ کوي، یو ګډ ټکی لري: د خلکو کرکه او نفرت.
هغې لیکلي:«طالبان د ښځو پر وړاندې د منظمو جرمونو او ورځ تر بلې زیاتېدونکي ظلم له امله، او همدارنګه هغه کسان چې په هر ډول د دې ظالمانه وضعیت د دوام غوښتونکي دي، یو ګډ ټکی لري: دواړه د خلکو له نفرت او کرکې سره مخ دي.»
کوفي زیاته کړې چې د مدنيت تر نوم لاندې نمایشي فعالیتونه او ظاهري چلندونه د خلکو نیت او واقعیت نه شي بدلولای.
د هغې په وینا، اوسنی وضعیت «دردناک او د ظلم ډک» دی، خو هغه باور لري چې دا حالت به بالاخره پای ته ورسېږي.
د روسیې د «اګريمیر» شرکت رييس د طالبانو د کانونو وزارت له مسوولینو سره په کتنه کې د هېواد پر کاني زیرمو او په ځانګړې توګه د کرومایټ او جست پر کانونو پانګونو ته لېوالتیا ښودلې ده. طالب چارواکو له یادې لېوالتیا هرکلی کړی او د همکاریو ژمنه یې کړې ده.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د پنجشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۱مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د روسیې د «اګريمیر» شرکت رييس د دغه وزارت لپاره د طالبانو د پالیسۍ او پروګرامونو له مرستیال سره په کتنه کې د هېواد پر کانونو او په ځانګړې توګه د کرومایټ او جست پر کانونو پانګونو ته لېوالتیا ښودلې ده.
د دغه وزارت د پالیسۍ او پروګرامونو مرستیال د یاد شرکت له لېوالتیا هرکلی کړی او ډاډ یې ورکړی، چې د کانونو او پټرولیم وزارت به د قانون او کړنلارې په چوکاټ کې د پانګونې لپاره لازمې اسانتیاوې برابرې کړي او له هغوی سره به همکاري وکړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د اسټرالیا د لووي انسټیټیوټ په خپل وروستي راپور کې ویلي وو، چې افغانستان په داسې بڼه خپلې کاني شتمني له لاسه ورکوي، چې نه یوازې د دې سرچینو اصلي ارزښت نه ساتل کېږي، بلکې د هېواد اقتصادي راتلونکی هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د یوه بل خبر لهمخې، په کابل کې د ایران سفارت سرپرست عليرضا بېکدلي د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د پالیسۍ او پروګرامونو له مرستیال عبدالرحمان قانت سره په کتنه کې د تخنیکي او اقتصادي همکاریو د پراختیا، د دوه اړخیزو اړیکو د پیاوړتیا او په ځانګړي ډول د افغانستان د کانونو په اکتشاف، استخراج او پانګونې برخو کې د همکاریو پر زیاتوالي خبرې کړې دي.
عليرضا بېکدلي همداراز د دواړو هېوادونو ترمنځ د تخنیکي همکاریو د کمېټې په چوکاټ کې د شویو هوکړو په اړه خبرې وکړې او په افغانستان کې یې د عملي فعالیتونو د پیل غوښتنه وکړه.
عبدالرحمان قانت هم په دې کتنه کې ډاډ ورکړی، چې دغه وزارت به د شویو هوکړو د پلي کېدو او د دوه اړخیزو همکاریو پرمخ بیولو برخو کې اړینې همکارۍ ترسره کړي، خو یاد وزارت د شویو هوکړو په تړاو وضاحت نهدی ورکړی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي چې په هرات ولایت کې د جامو د اصولو د سرغړونې په تور د ښځو نیول او د اعتراض کوونکو پر ضد د زور زیاتي کارول له نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه ده.
په دغو پېښو کې د راپورونو له مخې لږ تر لږه دوه کسان وژل شوي او تر شلو زیات ټپیان شوي دي.
د ملګرو ملتونو سازمان د بشري حقونو کارپوهانو په یو راپور کې ویلي:« د قانون پلي کولو پر مهال د ځواک استعمال د نړیوالو قوانینو له مخې سخت محدود دی. دا یوازې هغه وخت روا دی چې قانوني، اړین او د ګواښ په تناسب وي، او د احتیاط، نه تبعیض او حساب ورکونې اصول مراعت کړي.»
کارپوهانو ویلي، د افغانستان د واکمنې ادارې په توګه طالبان باید د نړیوالو بشري حقونو هغه تړونونه مراعت کړي چې افغانستان پکې غړی دی، په ځانګړي ډول د د مدني او سیاسي حقونو نړیوال میثاق، د د شکنجې پر ضد کنوانسیون او د د ښځو پر وړاندې د تبعیض د ټولو بڼو د له منځه وړلو کنوانسیون.
د راپور له مخې، د جون په ۹ مه په هرات کې خلک د سختو محدودیتونو او د ښځو د جامو د نوي امرونو پر ضد راټول شوي وو، چې پکې د چادري اغوستل او د مخ پوښلو شرطونه شامل وو، همدارنګه د عطر استعمال هم بند شوی و.
کارپوهانو ویلي چې د طالبانو واکمنې ادارې د امنیتي ځواکونو له خوا پر لاریون کوونکو – نارینه، ښځو او ماشومانو – ډزې شوې او هغوی وهل شوي دي. د راپورونو له مخې لږ تر لږه دوه کسان، چې یو یې ماشوم و، وژل شوي او له شلو زیات ټپیان شوي دي.
که څه هم ځینې اعتراض کوونکي د ډبرو د ویشتلو په پېښو کې ښکېل بلل شوي، خو کارپوهانو ویلي: «دا ډول کړنې په خپله د مرګوني ځواک د کارولو لپاره قانوني معیار نه شي پوره کولی».
دوی دا هم ویلي: «هغه ادعاوې چې ښځې د جامو د اصولو د سرغړونې په تور نیول شوې دي، ډېرې اندېښمنوونکې دي او ښايي دا د خپلسرو او غیرقانوني نیونو په معنا وي، ځکه چې دا د بیان ازادۍ او له جنسي تبعیض څخه د خوندیتوب حق محدودوي.»
کارپوهانو له طالبانو غوښتي چې د دغو پېښو په اړه دې بې پرې، خپلواک او شفافه څېړنه ترسره کړي، څو دا معلومه شي چې ایا د مرګوني ځواک کارول واقعا اړین او متناسب وو که نه او د مسوولینو د قوماندې سلسله هم روښانه شي.
په راپور کې راغلي: «برابري، سولهییزه غونډه، د بیان او تګ راتګ ازادي، او له خپلسرو نیونو څخه خوندیتوب بنسټیز حقونه دي چې د خلکو باور بېرته راژوندي کوي او د وضعیت د خرابېدو مخه نیسي.»
کارپوهانو ټینګار کړی چې د قانون پلي کولو هر ډول اقدام باید د قانونیت، اړتیا، تناسب او نه تبعیض له اصولو سره سم وي او د افغانستان د نړیوالو بشري ژمنو سره بشپړ همغږی ولري.
دوی له ټولو خواوو غوښتي چې وضعیت ارام کړي او خبرداری یې ورکړی چې که تاوتریخوالی ونه درول شي، نو لا زیاتې مرګ ژوبلې ته لار هوارېدای شي.
په پای کې یې له طالبانو غوښتي چې نیول شوي کسان، په ځانګړي ډول ښځې او لاریونکوونکي، ژر تر ژره خوشې کړي، له بد چلند څخه ډډه وکړي، ټپیانو ته د درملنې د لاسرسي مخه ونه نیسي او د خلکو د کورونو د پلټنې لړۍ ودروي.
د بشري حقونو د څار نړیوال سازمان ویلي چې د طالبانو امنیتي ځواکونو د ۲۰۲۶ کال د جون په ۹مه په هرات ښار کې پر مظاهرهچیانو له حده زیات زور کارولی دی. یاد سازمان ویلي، چې د طالبانو ځواکونو کورونه تلاشي کړي، موبایلونه یې پلټلي او هغه کسان یې نیولي، چې د لاریون ویډیوګانې یې لرلې.
د راپور له مخې، د طالبانو امنیتي ځواکونو مظاهرهچیان وهلي او پر خلکو یې ډزې کړې دي، چې له امله یې یو ماشوم وژل شوی او نور کسان ټپیان شوي دي او نامعلوم شمېر کسان نیول شوي دي.
د بشري حقونو څېړونکې فرشته عباسي ویلي، « طالبان له هر ډول مخالفت څخه وېره لري او د بیان د ازادۍ او نورو اساسي حقونو پر ضد خپل فشارونه زیاتوي».
هغې زیاته کړې چې باید خلکو ته اجازه ورکړل شي چې په سولهییز ډول اعتراض وکړي، پرته له دې چې د تاوتریخوالي یا نیونې له وېرې سره مخ شي.
یاد سازمان د یوې ګډونوالې له قوله ویلي چې امنیتي ځواکونو له لاریون وړاندې سړکونه تړلي وو څو خلک راټول نه شي. هغې ویلي، « په پیل کې ارام و، خو وروسته چې طالبانو خلک ووهل او ټېل یې وهل، وضعیت خراب شو. کله چې خلک زیات شول، ډزې پیل شوې او ځینو کسانو ډبرې وار کړې».
هغې ویلي چې ځینې کسان په شا ویشتل شوي او ټپیان شوي دي.
یو ډاکټر ویلي چې درې ټپیان یې د مرمۍ له امله معالجه کړي او ملګرو ملتونو ویلي چې یو ۱۱ کلن هلک وژل شوی دی.
یوې بلې شاهدې ویلي: «کله چې ډزې پیل شوې، خلک وتښتېدل. ما ولیدل چې طالبانو حتا د تېښتې پر مهال پر خلکو ډزې کولې. خلک دومره وېرېدل چې ټپیان هم له وېرې روغتون ته نه تلل.»
د راپور له مخې، د امنیتي ځواکونو له خوا کورونه تلاشي شوي، موبایلونه کتل شوي او هغه کسان نیول شوي چې د لاریون ویډیوګانې یې لرلې.
یوې بلې سرچینې ویلي چې د مظاهرو پر مهال د «کار، زده کړې او ازادۍ» شعارونه ورکول کېدل.
د هرات ښار اوسېدونکو ویلي چې د ښځو د جامو پر سر نیونو د خلکو غوسه راپارولې ده. یوې ښځې ویلي چې څو ورځې مخکې امر بالمعروف په سیمه کې په لویو موټرو کې ښځې اچولې وې، حتا امیندواره او سترعمرې ښځې هم نیول شوې دي.
د ملګرو ملتونو په وینا، دغه نیول شوې ښځې د جون په ۸مه خوشې شوې دي.
راپور د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR) ته اشاره کوي، چې د بیان ازادي او سولهییزو غونډو حقونه تضمینوي او وایي چې یوازې په محدودو شرایطو کې د عامه امنیت لپاره محدودیتونه جواز لري.
همدارنګه د ملګرو ملتونو اصول وایي چې امنیتي ځواکونه باید یوازې د اړتیا په صورت کې او په متناسب ډول له زور څخه کار واخلي او مرګونی ځواک یوازې د ژوند د ژغورنې لپاره جواز لري.
پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د پاډکاسټونو درول شوې لړۍ له شاوخوا شپږ میاشتو وروسته یوځل بیا پیل کړې ده. نوموړي ویلي چې د پاډکاسټونو لړۍ یې د معلومو دلایلو له امله درول شوې وه.
پخواني ولسمشر په عربي متحده اماراتو کې له مېشتېدو وروسته د افغانستان د بېلابېلو موضوعاتو په اړه د غږیږو پاډکاسټونو لړۍ پیل کړې وه، خو د نوموړي د پاډکاسټونو دغه لړۍ د ۲۰۲۵ کال د نومبر له میاشتې راهیسې درول شوې وه، چې غني یې لامل په متحده عربي اماراتو کې پر نوموړي بندیز بللی و.
د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني وروستی پاډکاسټ د ۲۰۲۵ کال د نومبر په شپږمه نېټه خپور شوی و.
نوموړي نن یوځل بیا پر خپل اېکس لیکلي، چې له هېوادالو سره یې د خبرو امکان پیدا شوی دی.
ایراني چارواکي وايي، د ایران او افغانستان ترمنځ سوداګري له ۳،۲ میلیارده ډالرو زیاته شوې، خو له افغانستان نه یې واردات د ۳۰ میلیونه ډالرو په ارزښت دي. د ایران د دوغارون بندر یوه چارواکي وویل، چې د ایران او افغانستان مجموعي تجارت له اروپایي اتحادیې سره د ایران له تجارت ډېر دی.
د ایران د دوغارون بندر عمومي مدیر محمد رضا مودودي د پنجشنبې په ورځ وویل چې د ایران او افغانستان ترمنځ ټول تجارت له ۳ میلیارد ډالرو څخه زیات دی، چې شاوخوا ۶۰ سلنه یې د دوغارون له لارې ترسره کېږي.
هغه وویل چې ایران افغانستان ته د ۳،۲ میلیارده ډالرو په ارزښت صادرات لري، خو له افغانستان څخه واردات له ۳۰ میلیونو ډالرو کم دي، چې دده په وینا، دا د ایران لپاره مثبت سوداګریز انډول دی.
هغه وویل د ایران او افغانستان مجموعي تجارت له اروپایي اتحادیې سره د ایران له تجارت څخه هم زیات دی او حتا د اوراسیا اقتصادي اتحادیې ته د صادراتو په پرتله هم لوړ دی. د هغه په وینا، افغانستان د ایران لپاره له عراق وروسته د صادراتو تر ټولو متنوع بازار دی.
مودودي د ایران دولتي اژانس ایرنا ته ویلي، چې د دوغارون سیمې د ترانزیټ ظرفیت له ۳ څخه ۵ میلیونه ټنو ته لوړ شوی او د «سیتی سوخت» په نوم پروژه چې د افغانستان د ۲،۵ میلیارده ډالرو اړتیا پوره کوي، یوه مهمه پروژه ده . دده په وینا، په دې پروژه کې د پانګونې لپاره ۳۰ ایراني او افغان شرکتونه جذب شوي دي.
هغه وویل حکومت غواړي دوغارون سیمه د ګرانبیه ډبرو د سیمې په لوی مرکز بدله کړي، ځکه افغانستان په دې برخه کې لوی ظرفیت لري.
د هغه په وینا، د ګمرک په برخه کې هم پرمختګونه شوي او درې پخواني ګمرکي کوډونه دې سیمې ته انتقال شوي او د موټرو تګ راتګ زیات شوی چې هره میاشت شاوخوا ۱۳ زره خروج ثبت کېږي.
هغه وویل چې یوه مهمه پروژه په۲۲۰ هکټاره ځمکه د ودانیز ښارګوټي پروژه ده او ډېری پانګوال یې افغان سوداګر دي.