په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ښځینه خبریالانې له سختو محدودیتونو سره مخ دي. د راپورونو له مخې؛ ښځینه خبریالانې د افغانستان په یوشمېر ولایتونو کې د ټلوېزیون پر څپو له راڅرګندېدو منع شوې او د خبري ناستو پرمهال د پوښتنو او معلوماتو ته د لاسرسي حق هم نهلري.
افغان ښځینه خبریالانې وایي، چې د طالبانو تر واک لاندې د رسنیو فضا ورځ تر بلې محدودېږي. د دوی په وینا؛ په دولتي ادارو او وزارتونو کې ویاندویان له ښځینه خبریالانو سره خبرې او معلومات نه شریکوي.
ځینې ښځینه خبریالانې ادعا کوي، چې په خبري ناستو کې په جلا خونو یا د پردې تر شا کښېنول کېږي او یوازې د چارواکو ویناوې اورېدلای شي. یوه افغان خبریاله د نوم نه ښودلو په شرط وایي: «پخوا به موږ د خبري ناستو په وروستیو کتارونو کې ناستې وو؛ خو اوس ډېری وخت څوکۍ هم نه راکول کېږي. موږ ته د پوښتنو کولو اجازه نهوي او که اجازه راکړي، انتقادي پوښتنې نهشو مطرح کولای».
د ښځینه خبریالانو پر وړاندې محدودیتونه یوازې د معلوماتو تر لاسرسي پورې نه محدودېږي. د راپورونو له مخې؛ په ډېرو ولایتونو کې ښځې د نارینه محرم له حضور پرته د راپور جوړولو او مرکو ترسره کولو اجازه نهلري. دغه وضعیت د دې لامل شوی، چې ګڼ شمېر ښځینه خبریالانې خپلې دندې پرېږدي.
د بېپوله خبریالانو د معلوماتو له مخې؛ د ۲۰۲۱کال له اګست وروسته له پنځو څخه څلورو ښځینه رسنیزو کارکوونکو خپلې دندې له لاسه ورکړې دي. تر دې مخکې نږدې ۲زره او ۴۹۰ ښځې په رسنیو کې په کار بوختې وې؛ خو اوس یوازې شاوخوا ۴۱۰ ښځې په رسنیز ډګر کې فعالیت کوي. دغه سازمان وایي، د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې له ۱۵ څخه زیات ولایتونه داسې دي چې فعاله ښځینه خبریالانې پهکې نهشته.
بل لور ته د طالبانو لهخوا د خبریالانو نیول هم د رسنیو پر فعالیتونو ژور اغېز کړی دی. د راپورونو له مخې؛ طالبانو ځینې خبریالان له بهرنیو رسنیو سره د همکارۍ په تور نیولي دي. د بشري حقونو بنسټونه وایي، چې دغه وضعیت د ځان سانسورۍ کچه لوړه کړې او خبریالان د نیوکو او ازادو راپورونو له خپرولو ډډه کوي.سمندر چې ۱۳ کاله یې په راډیو او ټلویزیون کې کار کړی، وایي: «موږ اړ یو چې ځان سانسور کړو. که د طالبانو پر کړنو نیوکه وکړو، هم رسنۍ او هم خبریالان له ستونزو سره مخ کېږي. اوس د پروګرامونو مېلمانه هم په خپله نهشو ټاکلی او یوازې هغه کسان بلل کېږي، چې د طالبانو لهخوا تایید شوي وي».د بیان ازادۍ وضعیت د رسنیو پر نړۍوالو ارزونو هم اغېز کړی دی. افغانستان د بېپوله خبریالانو د ۲۰۲۵کال د مطبوعاتو د ازادۍ په نړۍوال شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې په ۱۷۵م ځای کې راغلی دی. یوازې ایران، سوریه، چین، شمالي کوریا او اریتریا تر افغانستان ټیټ مقام لري.د ملګرو ملتونو د بشري حقونو سازمانونو او د رسنیو ملاتړو بنسټونو په وار، وار اندېښنه ښودلې، چې د ښځینه خبریالانو پر وړاندې محدودیتونه نه یوازې د رسنیو ازادي کمزورې کوي؛ بلکې د ښځو غږ هم له عامه ډګره لرې کوي. کارپوهان خبرداری ورکوي، که وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو افغانستان به د بیان ازادۍ او خپلواکو رسنیو په برخه کې له لا ژور ناورین سره مخ شي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.