په افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان وایي، چې د خوندي وینې برابرول تصادفي نه دي، بلکې د نړۍ د میلیونونو رضاکارو او بېبدله وینه ورکوونکو د خاموشه بشرپاله مرستې پایله ده، چې د ناروغانو ژوند ژغوري او د روغتیايي سیستمونو د پیاوړتیا بنسټ جوړوي.
دغه سازمان د وینې ورکوونکي نړیوالې ورځې په مناسبت په خپل پیغام کې ویلي، چې د رضاکارو وینه ورکوونکو دا انسان دوستانه روحیه د وینې بانکونو د دوام، د ناروغانو د ژوند ژغورنې او د ټولنیز یووالي لپاره حیاتي ارزښت لري.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي: «خوندي وینه په تصادفي ډول نه برابریږي، بلکې د میلیونونو رضاکارو د خاموشې مهربانۍ له لارې برابریږي نه پیسې شته، نه مکلفیت، یوازې انسانیت.»
دغه سازمان ټینګار کړی چې رضاکارانه د وینې ورکول اوږدمهاله انساني اغېزې لري او د روغتیايي خدماتو د پیاوړتیا لپاره بنسټیز رول لوبوي.
د روغتیا نړیوال سازمان افغانستان څانګه دا څرګندونې داسې مهال کوي چې په ډېرو هېوادونو کې، په ځانګړي ډول د کمعاید هېوادونو کې، د خوندي وینې د برابرولو موضوع لا هم د روغتیايي سیستم له جدي ننګونو څخه ګڼل کېږي.
د بشري حقونو د څار بنسټ د افغانستان څانګې څېړونکې فرشته عباسي وايي، په داسې حال کې چې افغانان لا هم له پراخې ځپنې او محدودیتونو سره مخ دي، د اروپايي هېوادونو له لوري له طالبانو سره د کډوالۍ د هوکړو پر لور حرکت د اندېښنې وړ دی.
عباسي د جمعې په ورځ په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې د طالبانو د پلاوي تر سفر مخکې یې په بروکسل کې له بېلابېلو چارواکو او بنسټونو سره د مدافعې او سلا مشورو غونډې پای ته رسولې دي.
هغې ویلي: «دا ډېره خواشینوونکې ده چې اروپايي هېوادونه د کډوالۍ د هوکړو پر لور روان دي، په داسې حال کې چې افغانان لا هم له ځپنې او محدودیتونو سره مخ دي.»
نوموړې ټینګار کړی چې افغانستان لا هم د ګڼو وګړو لپاره خوندي هېواد نه دی او له همدې امله باید د افغان کډوالو جبري ستنول ترسره نه شي.
فرشته عباسي له اروپايي هېوادونو غوښتي چې د کډوالۍ او له طالبانو سره د تعامل په تړاو خپلو پرېکړو کې د افغانستان د بشري حقونو وضعیت او د افغانانو امنیتي ګواښونه په جدي توګه په پام کې ونیسي.
د هغې څرګندونې داسې مهال مطرح کېږي چې ټاکل شوې د طالبانو یو پلاوی د کډوالۍ او نورو اړوندو موضوعاتو په اړه د خبرو لپاره له اروپايي چارواکو سره وګوري. په ورته وخت کې د بشري حقونو یو شمېر فعالان خبرداری ورکوي چې له طالبانو سره هر ډول هوکړه باید د افغانانو د حقونو او خوندیتوب له تضمین پرته ترسره نه شي.
په زابل کې د بوشکهيي ماینونو کشف او خنثی یو ځل بیا هغه جګړې ته پام ورګرځوي چې په تېرو شلو کلونو کې د ورته وسایلو پراخه کارول د وسلهوالو طالبانو له مهمو بریدیزو تاکتیکونو ګڼل کېدل. تازه یې کشف نوې اندښنې او ګواښونه رامنځته کړي.
د طالبانو په ولکه کې د زابل ولایت د پېښو سره د مبارزې او چمتوالي ریاست وایي چې د قلات او سیوري ولسوالۍ اړوند سیمو کې ۸ کړۍ بوشکهيي ماینونه کشف او په خوندي ډول خنثی شوي دي.
د خبرپاڼې له مخې، د ډافا ماین پاکۍ موسسې د تخنیکي ټیم د محلي خلکو د راپور پر بنسټ د باحو په کلي کې عملیات کړي، چې په ترڅ کې یې ۴ کړۍ ۲۰ لېټري او ۴ کړۍ ۱۰ لېټري بوشکهيي ماینونه، همدارنګه ۴ برقي چاودېدونکي وسایل له منځه وړي دي.
که څه هم د پېښو سره د مبارزې مسوولان دا ډول عملیات د ملکي وګړو د خوندیتوب لپاره مهم بولي، خو د بوشکهيي ماینونو بیاځلي کشف د جګړې د هغو پاتې شونو یاد تازه کوي چې د کلونو په اوږدو کې د افغانستان په جګړه کې پراخه کارول شوي او تر ډېره د وسلهوالو طالبانو د بریدیزو تکتیکونو برخه ګڼل کېدل.
نوې اندېښنې دادي چې د بوشکهيي بمونو تاکتیک کارول کیږي که دغه بمونه د طالبانو هغه پاتې شوي وو چې په سړکونو کې به یې ځای پر ځل کول؟
د نړیوالو امنیتي ارزونو او د پخوانیو راپورونو له مخې، د سړک غاړې ماینونه او بوشکهيي بمونه په ځانګړي ډول د ۲۰۰۱ وروسته جګړه کې په پراخه توګه کارول شوي، چې د ګڼو بریدونو مسوولیت یې د وسلهوالو طالبانو له لوري منل شوی یا هغوی ته منسوب شوی دی.
د ماین پاکۍ ادارې له خلکو غوښتي چې د هر ډول شکمنو توکو په لیدو سره له اړوندو امنیتي ادارو سره سمدستي اړیکه ونیسي، څو د احتمالي مرګژوبلې مخه ونیول شي.
کارپوهان بیا وایي چې د جګړې د دې ډول پاتې وسایلو موجودیت یا تازه کشف ښيي چې د افغانستان امنیتي ستونزې یوازې د اوسني وضعیت محصول نه دي، بلکې د تېرو شخړو اوږدمهاله پایلې لا هم د خلکو د ژوند او خوندیتوب لپاره جدي ننګونه جوړوي.
د طالبانو تر چتر لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې کمېسیون وایي، چې نن یک شنبه له بېلابېلو لارو ۵۳۵ کډوالې کورنۍ چې ۲۹۴۷ کسان کېږي، په جبري ډول افغانستان ته راستانه شوي او هممهاله زرګونو راستنو شویو ته د لنډمهاله خدماتو ترڅنګ د هستوګنیزو ځمکو نمرې هم وېشل شوې دي.
د دغه کمېسیون د ورځني راپور له مخې، یاد کډوال د تورخم، سپین بولدک، ورېښمو پل او اسلامکلا له لارو څخه هېواد ته راستانه شوي او هلته تر ثبت وروسته ورته د ثبت، لېږد، مالي مرستو، روغتیايي خدمتونو او عامه پوهاوي خدمات وړاندې شوي دي.
د راپور له مخې، یوازې د ننګرهار د تورخم له لارې ۴۶۴ کورنۍ چې ۲۴۳۸ کسان جوړوي، هېواد ته جبري ستانه شوي دي. همدارنګه د کندهار د سپین بولدک له لارې ۴۴ کورنۍ (۲۶۸ کسان) او د نیمروز د ورېښمو پل له لارې ۴۲ کورنۍ (۱۸۶ کسان) راستانه شوي دي.
د هرات د اسلامکلا له لارې بیا ۲۱ کورنۍ (۵۵ کسان) ثبت او هېواد ته داخلې شوې دي، په داسې حال کې چې ۸۶۱ نور مسافر هم د همدې لارې راستانه شوي دي.
کمېسیون زیاتوي چې په همدې ورځ د کډوالو د دایمي مېشتېدنې او ځمکو وېش کمېټې له لوري په څو ولایتونو کې د راستنو شویو کډوالو کورنیو ته د هستوګنې ځمکې وېشل شوې دي.
د معلوماتو له مخې، په ننګرهار کې ۳۰۸، فراه کې ۲۲۲، هلمند کې ۷۷، فاریاب کې ۱۴۰ او نیمروز کې ۵۹ کورنیو ته د ځمکو نمرې ورکړل شوې دي چې ټول ۸۰۶ کورنۍ جوړوي.
دغه کمېسیون وايي، تر اوسه پورې د وېشل شوو ځمکو د نمرو شمېر ۴۴ زره ۹۸۶ ته رسېدلی او دا لړۍ لا هم روانه ده.
د کډوالو د چارو څارونکي په داسې حال کې د دې شمېرې یادونه کوي چې په وروستیو میاشتو کې له ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د جبري ایستلو لړۍ چټکه شوې او دې وضعیت د بشري او اقتصادي فشارونو په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزارت وایي، چې په سرپل، فاریاب، غزني او کابل ولایتونو کې یې د درېیو مېرمنو د جبري ودونو مخه نیولې. دا اعلان په داسې وخت کې شوی چې په هرات کې د ښځو پر وړاندې د سختو اقداماتو او نیونو د طالبانو د ښځو د حقونو د پالیسۍ په اړه پراخې نیوکې راپورته کړې دي.
د طالبانو دغه وزارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي، محتسبانو یې د سرپل، فاریاب او غزني ولایتونو کې د «شرعي حقوقو د خوندي کولو» په موخه مداخله کړې او د درېیو جبري ودونو مخه یې نیولې ده. د وزارت په وینا، دا اقدامات د کورنیو، دیني عالمانو او سیمهییزو مشرانو په همکارۍ ترسره شوي دي.
دغه وزارت زیاتوي چې په کابل ولایت کې یې د یوې ځوانې نجلۍ لپاره د واده شرایط برابر کړي او دا عمل یې د «اسلامي شریعت له مخې د ښځو د حقونو د ساتنې» برخه بللې ده.
خو د طالبانو دا اعلان د ښځو د حقونو د فعالانو او نړيوالو څارونکو له خوا په داسې وخت کې ارزول کېږي چې یوازې څو ورځې وړاندې د هرات ولایت له څو سیمو څخه راپورونه خپاره شول چې پکې د طالبانو د امنیتي ځواکونو له لوري د ښځو د حجاب د مقرراتو د نه مراعتولو په تور د لسګونو ښځو او نجونو د نیولو خبرونه ورکړل شوي وو.
په هرات کې دغه اقدامات، چې د بشري حقونو بنسټونو او ملګرو ملتونو اندېښنه یې پارولې، د دې بحثونه نور هم ژور کړي چې طالبان د ښځو د حقونو په اړه یو دوهګونی سیاست لري، له یوې خوا د «جبري ودونو د مخنیوي» دعوه کوي او له بلې خوا د ښځو پر شخصي ازادۍ، تګ راتګ او ټولنیز حضور سخت محدودیتونه عملي کوي.
د بشري حقونو یو شمېر څارونکي وایي، د طالبانو د ښځو اړوند سیاستونه لا هم په پراخه کچه د «کنټرول او محدودیت» په چوکاټ کې پر مخ وړل کېږي، او د هرات وروستي اقدامات د همدې پراخې پالیسۍ یوه بېلګه بلل کېږي.
د طالبانو حکومت بیا ټینګار کوي چې ټول اقدامات یې د اسلامي شریعت د احکامو په چوکاټ کې ترسره کېږي او د ښځو د حقونو د ساتنې لپاره دي، خو انتقاد کوونکي وايي چې د «حقونو» او «محدودیتونو» ترمنځ دا توازن لا هم مبهم او جنجالي پاتې دی.
په جنیوا کې د افغانستان استازی نصیر احمد اندېشه وايي، د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د ماموریت د غځولو په اړه د امنیت شورا راتلونکې پرېکړه ښايي وروستی فرصت وي چې دغه ماموریت له طالبانو سره د «سازګارۍ مدیریت» څخه ووځي او د سیاسي بحران د حل لپاره اغېزمن رول ولوبوي.
اندېشه په ایکس خواله رسنۍ لیکلي، داسې مهال چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د یوناما د ماموریت د تمدید په اړه بحث ته چمتووالی نیسي، دا د افغانستان لپاره یوه ټاکونکې شېبه ده.
هغه استدلال کړی چې د «طالباني سولې» یا «پکس طالبانیکا» تصور د افغانستان تر شا یو ناورین پټ کړی دی. د نوموړي په وینا، افغانستان اوس د یوې «عملا قومي افراطي واکمنۍ» تر کنټرول لاندې دی، د نړیوالو ترهګرو ډلو لپاره خوندي پناهځای پراخ شوی، عصري دولتي بنسټونه کمزوري شوي او ښځې او نجونې په سیستماتیک ډول له ټولنیز او سیاسي ژوند څخه ایستل شوې دي.
اندېشه د یوناما پر سیاسي برخې هم نیوکه کړې او ویلي یې دي چې دغه ماموریت «له ډېرې مودې راهیسې حضور له هدف سره ګډ کړی» او په کابل کې د پاتې کېدو لپاره یې له اخلاقي پلوه د منلو نه وړ امتیازونه ورکړي دي.
هغه زیاته کړې: «له ۲۰۲۵ کال د سپټمبر راهیسې د سرمنشي د ځانګړي استازي څوکۍ تشه پاتې ده او ماموریت هم له سختو محدودیتونو سره مخ دی، نو اوسنی وضعیت یوه ناکامه تګلاره ده.»
د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست د هغو اندېښنو په ردولو سره چې ګواکې د طالبانو مخالفې ډلې منسجم دریځ نه لري، ویلي چې اوس د مخالفو او ډیموکراتیکو جریانونو ترمنځ د درېیو اساسي محورونو پر بنسټ یو ګډ دریځ رامنځته شوی دی.
د هغه په خبره، دغه محورونه «د خلکو د حاکمیت او اساسي قانون پر بنسټ د نظام بېرته راګرځول، د بشري حقونو د حسابورکونې ټینګښت او د یوه بېطرفه او خپلواک افغانستان جوړول» دي.
اندېشه له امنیت شورا غوښتي چې د یوناما په نوي ماموریت کې بدلون راولي او د یوه ټولشموله اساسي قانوني او سیاسي ډیالوګ د رامنځته کولو زمینه برابره کړي. هغه ټینګار کړی چې شورا باید د طالبانو تر څنګ له ډیموکراتیکو مخالفو ځواکونو او مدني ټولنې سره هم مستقیم تعامل وکړي.
هغه خبرداری ورکړی چې که نړیواله ټولنه پر اوسني مسیر دوام وکړي، نو افغانستان به د لا پراخ او مخنیوي وړ کړکېچ پر لور ولاړ شي.
د اندېشه څرګندونې په داسې حال کې مطرح کېږي چې ټاکل شوې د ملګرو ملتونو امنیت شورا په نږدې ورځو کې د یوناما د ماموریت د راتلونکي او د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د رول په اړه بحث وکړي.