د ژبې ورځې نمانځل: په هالنډ کې فرهنګیانو د پښتو ژبې پر ډیجیټلي کېدو ټینګار کړی

د یونسف د راپور له مخې، نږدې د نړۍ نیمایې ماشومان اوس لږ تر لږه د دریو تکراري اقلیمي خطرونو سره مخ دي، چې د هغوی روغتیا، زده کړې او ژوند ته ګواښ پېښوي.

په افغانستان کې دا خطرونه هم پراخ او هم له یو بل سره تړلي دي.

د یونیسف په وینا، شاوخوا ۲۱ میلیونه ماشومان په هېواد کې ژوند کوي او له دې ډلې ۸،۸ میلیونه ماشومان (۴۱ سلنه) لږ تر لږه د دریو اقلیمي خطرونو لکه سېلابونو، وچکالۍ، ګرمۍ څپو، سختې تودوخې او د شګو او دوړو توپانونو سره مخ دي.

راپور وایي، افغانستان په سویلي اسیا کې د ماشومانو د زیانمنېدو له پلوه تر ټولو لوړ ځای لري، چې دا د هغو اساسي خدماتو له کمښت سره تړلی دی چې ماشومان د اقلیمي ناڅاپي پیښو پر وړاندې ورته اړتیا لري.

د افغانستان لپاره د یونسف استازي ډاکټر تاج الدین اویوالی ویلي: «په افغانستان کې ماشومان لا له وړاندې د اقلیم د ناورین په لومړۍ کرښه کې ژوند کوي. تر ټولو خطرناک ټکی دا دی چې اقلیمي خطرونه د ماشومانو له لوړې زیانمنېدا سره یو ځای شوي دي. د روغتیا، تغذیې، اوبو، حفظ الصحې، زده کړو، د ماشومانو د خوندیتوب او ټولنیزو ملاتړو سیستمونو پیاوړتیا د ماشومانو د ساتنې لپاره ضروري ده.»

د راپور له مخې په ټولیزه توګه له ۷۵ سلنې څخه ډېر ماشومان په افغانستان کې د وچکالۍ سره مخ دي، له ۵۰ سلنې څخه زیات د اوږدمهاله او زیاتېدونکې ګرمۍ تر اغېز لاندې دي، او له ۱،۷ میلیونو څخه ډېر ماشومان د نیزونو له ګواښ سره مخ دي.

د طالبانو د ریاست‌الوزرا اقتصادي معاونیت اقتصادي کمېسیون په غونډه کې په هېواد کې د بې‌کارۍ د کچې پر راکمولو، د اقتصادي پروژو د ښه او پر وخت تطبیق او د صادراتو او وارداتو لپاره د لا زیاتو اسانتیاوو د رامنځته کولو په اړه خبرې شوې دي.

د طالبانو د اقتصادي کمېسیون غړو دغه راز د خامو نفتي موادو د تصفیې او هېواد ته د واردېدونکو درملو د مجازو اقلامو د لیست د پراختیا په تړاو هم بحثونه کړي دي.

د یاد معاونیت د معلوماتو له مخې، د غونډې برخه والو همدارنګه د صنعتي ساحو د نقشو د ژر ویزه کولو، د امارتي ځمکو د اجارې بهیر د تنظیم او همغږۍ او د صادرېدونکو غوښو د بیو د لوړوالي او د صادراتو د پراختیا په اړه خبرې کړې دي.

د طالبانو د ریاست‌الوزرا د اقتصادي معاونیت د معلوماتو له مخې، په غونډه کې پر یادو ټولو موضوعاتو لازمې پرېکړې او تصامیم ونیول شول.

دا غونډه په داسې حال کې جوړېږي چې په هېواد کې د بې‌کارۍ او بې‌وزلۍ کچه لوړه شوې او خلک د اقتصادي ستونزو له امله شکایتونه کوي.

دغه راپور ښيي چې د افغانستان د سولې عمومي وضعیت د تېر کال په پرتله ۰،۵ سلنه خراب شوی دی.

په راپور کې راغلي، د «امنیت او خوندیتوب» په برخه کې افغانستان کې ۱،۵ سلنه ښه والی راغلی او د سیاسي بې‌ثباتۍ شاخص هم ۱۰ سلنه ښه شوی دی. د راپور له مخې، دا بدلون تر ډېره د طالبانو له لوري پر سیاسي او امنیتي ادارو د واک د لا ډېر تمرکز او د مخالفو سیاسي جریانونو د نشتوالي له امله رامنځته شوی دی.

د سولې نړیوال شاخص وايي، چې د منظم سیاسي اپوزیسیون نشتوالي او د مخالفو غږونو محدودولو د پراخو ناارامیو او سیاسي ګډوډیو احتمال کم کړی، خو خبرداری یې ورکړی چې انحصاري حکومتولي، د سیاسي مشارکت محدودیتونه او نړیواله انزوا د افغانستان د اوږدمهاله ثبات پر وړاندې جدي ننګونې دي.

سره له دې چې د سیاسي بې‌ثباتۍ شاخص ښه شوی، راپور څرګندوي چې د افغانستان د روانو شخړو وضعیت خراب شوی دی. د راپور له مخې، د «روانو شخړو» برخه ۱،۹ سلنه کړکېچنه شوې او د بهرنیو شخړو له امله د مرګ ژوبلې شاخص ۱۹،۲ سلنه لوړ شوی، چې لامل یې له پاکستاني ځواکونو سره نښتې بلل شوې دي.

راپور بل مهم لامل په اوسنیو سرحدي سیمو کې د تحریک طالبان پاکستان فعالیتونه بللي دي.

راپور افغانستان د سویلي اسیا تر ټولو لږ سوله‌ییز هېواد یادوي او وايي چې هېواد لا هم د نړۍ د اوو تر ټولو ناامنو هېوادونو په ډله کې شامل دی. د شاخص له مخې، یوازې روسیه، سوډان، د کانګو دیموکراتیک جمهوریت، اوکراین، اسراییل، سویلي سوډان، افغانستان یمن، سوریه، مالي، سومالیا، میانمار او پاکستان د نړۍ د سولې په درجه‌بندۍ کې تر ټولو ټیټې درجې لري.

د راپور په اقتصادي برخه کې راغلي چې افغانستان د تاوتریخوالي له امله د اقتصادي زیانونو له پلوه هم د نړۍ له زیانمنو هېوادونو څخه دی. د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې د تاوتریخوالي اقتصادي لګښت د افغانستان د ناخالص کورني تولید ۳۱،۴۳ سلنه جوړوله چې له اوکراین وروسته دویم لوړ رقم بلل کېږي.

د سولې نړیوال شاخص په خپل ۲۰۲۶ راپور کې ویلي چې افغانستان د نشه‌يي توکو د غیرقانوني اقتصاد له پلوه تر ټولو ستر سقوط تجربه کړی دی. د راپور له مخې، د طالبانو له خوا د کوکنارو د کر بندیز د دې لامل شوی چې د افغانستان د تاریاکو اقتصاد له ۲ میلیاردو ډالرو څخه ۴۰۰ میلیونو ډالرو ته راټیټ شي. راپور ادعا کوي چې د کوکنارو تولید هم ۹۵ سلنه کم شوی دی.

د سولې نړیوال شاخص په داسې حال کې د افغانستان د سیاسي بې‌ثباتۍ د کمېدو خبره کوي چې نړیوال بنسټونه لا هم د سیاسي مشارکت محدودیتونو، د بشري حقونو وضعیت او د افغانستان د نړیوالې انزوا په اړه اندېښنې څرګندوي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د معلوماتو له مخې چې د سې شنبې په ورځ یې خپاره کړي، په دې لیدنه کې د پانګونې فرصتونو، صنعتي همکاریو، د خصوصي سکټور د ونډې زیاتوالي او د متقابلو سوداګریزو اړیکو د پراختیا په اړه بحث شوی دی.

مولوي احمدالله زاهد افغانستان د پانګونې لپاره مناسب بازار بللی او ازبک پانګوال یې هڅولي چې د صنعت، سوداګرۍ او نورو اقتصادي برخو په شته فرصتونو کې پانګونه وکړي. هغه همداراز د تاشکند والي ته بلنه ورکړې چې افغانستان ته سفر وکړي او د پانګونې فرصتونه له نږدې وګوري.

د طالبانو د یاد وزارد د معلوماتو له مخې، په ورته وخت کې، د تاشکند والي ظاهر میرزایف د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د اقتصادي همکاریو د پراختیا هرکلی کړی او د سوداګرۍ او پانګونې د ودې لپاره یې د لا زیاتې همغږۍ پر اړتیا ټینګار کړی دی.

نوموړي ژمنه کړې چې د روان کال د چنګاښ په میاشت کې به له شاوخوا ۱۰۰ ازبک سوداګرو سره کابل ته سفر وکړي، څو په افغانستان کې د پانګونې او سوداګرۍ فرصتونه وارزوي.

لورنس سوینن ټینګار وکړ چې د دغو ناستو په ځینو کې ښايي د داسې بنسټونو یا رژیمونو استازي شامل وي چې بلجیم یې په رسمیت نه پېژني، خو په بروکسل کې د هغوی شتون د بلجیم له خوا د رسمیت پېژندنې یا د دغه هېواد د مستقیمې بلنې په معنا نه دی.

د بلجیم د بهرنیو چارو وزارت ویاند افغانستان انټرنشنل ته په ځواب کې وویل چې «که بلجیم وغواړي د خپلو فعالیتونو په اډانه کې د اروپايي بنسټونو د صادرو شویو بلنو د مناسبوالي په اړه پرېکړه وکړي، د یوه نړیوالې او ډیپلوماتیکې پلازمېنې په توګه به د بروکسل دریځ کمزوری شي.»

په وروستیو ورځو کې ګڼو افغانانو او د بشري حقونو فعالانو د نړۍ په څو هېوادونو کې د افغانستان، ایران، جرمني، فرانسې، کاناډا، سوېډن، اتریش، هسپانیا او بلجیم په ګډون په لاریونونو لاس پورې کړی دی.

دا اعتراضونه په ځانګړې توګه په افغانستان کې د بشري حقونو د پراخو او سیستماتیکو سرغړونو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د وضعیت په غبرګون کې شوي دي.

لاریونوالو له اروپايي بنسټونو غوښتي چې د طالبانو د استازو بلنه لغوه یا بیا کتنه پرې کړي.

په بروکسل کې د یوې تخنیکي ناستې (د جون ۲۲-۲۳) د جوړېدو په اړه اندېښنې مطرح شوې دي چې ویل کېږي په اروپا کې له قانوني استوګنې پرته د افغان کډوالو د بېرته ستنولو په اړه به پکې خبرې وشي.

د بلجیم د بهرنیو چارو وزارت هم ویلي چې تر اوسه د اروپايي کمیسیون د بلنې په تړاو د طالبانو د پلاوي د غړو له خوا د ویزې هېڅ غوښتنه نه ده ترلاسه شوې.

په دې ځواب کې ټینګار شوی چې دغه ډول غوښتنې باید پخپله د اشخاصو له خوا وړاندې شي او د هغوی څېړنه د امنیتي بنسټونو په دخالت کېږي.

د دغه وزارت په وینا، د دغه پلاوي د احتمالي غړو نوملړ څو اونۍ وړاندې ترلاسه شوی او د امنیتي څېړنو لړۍ له هماغه وخت راهیسې پیل شوې ده.

د بلجیم د بهرنیو چارو وزارت ویاند ټینګار کړی چې د داسې سفر د ترسره کېدو په صورت کې، دا موضوع په هېڅ ډول د رسمیت پېژندنې د ماموریت په معنا نه ده او په بروکسل کې د دغو ناستو پر مهال هېڅ انفرادي دوسیه نه څېړل کېږي.

په ورته وخت کې، د بشري حقونو د څار ډلې په ګډون له ۸۰ څخه ډېرو نړیوالو د بشري حقونو سازمانونو او د اروپا د پارلمان ځینو استازو هم د دې تعامل په اړه خبرداری ورکړی دی.

منتقدان وایي دا ډول اړیکه د طالبانو مشروعیت ورکولو په توګه تعبیر کېدای شي، په داسې حال کې چې ښځې لاهم په افغانستان مې ځپل کیږي.

ځینو پېژندل شویو څېرو لکه ملالې یوسفزۍ هم له دې ډول تعامل سره مخالفت کړی دی.

د اروپا د پارلمان ځینو غړو د دې ناستې لپاره د ویزو د ورکولو پر بهیر د بیا کتنې غوښتنه کړې ده.