فایق: د افغانستان دایمي سوله یوازې د ټول‌شموله او مشروع نظام له لارې ممکنه ده

په دې غونډه کې چې د دوشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۵مه) په ټورنټو ښار کې ترسره شوه، ګډونوالو یې د ورته فرهنګي او علمي پروګرامونو د دوام غوښتنه وکړه او د پشه‌يي ژبې د ساتنې او ودې لپاره یې د ګډو هڅو پر اړتیا ټینګار وکړ.

د افغان ټولنیزو خدمتونو مرکز د فرهنګي چارو مسوول محمد ایوب په دې غونډه کې ژمنه وکړه، چې د پشه‌يي ژبې یو کتاب به په خپل شخصي لګښت چاپ او خپور کړي.

د الينا ټولنيزې شورا پخواني مشر او د پشه‌يي ژبې څېړونکي عبدالهادي لېوال د افغانستان انټرنشنل په سپړنې خپرونه کې وویل: «د هېواد په ۱۶یا هم ۱۷ ولایتونو کې پشه‌ييان مېشت دي، خو په دغو سیمو کې زموږ مورنۍ ژبه په ښوونځيو کې په رسمي توګه درج شوې نه‌ده، ځانګړی نصاب نه‌لرو او که موږ نصاب او ځانګړې لهجه ونه‌لرو، نو د دغې ژبې بقا له ګواښ سره مخ کېږي».

د پشه یې ژبې لیکوال او څېړونکي احمد جان ماڼو هم د سپړنې په دې ځانګړې خپرونه کې څرګنده کړه: «د پشه‌يي ژبې تاریخ لا تر اوسه په کره توګه نه‌دی مشخص شوی، خو باوري یم، چې د دې ژبې تاریخ له هغه پېره پېلېږي چې سپين نژاد خلک په یوه ټاټوبي کې سره اوسېدل. هیله‌من یم، چې پوهان او پشه‌ییان په خپلو څېړنو کې د پشه‌ییانو او پشه‌يي ژبې کره تاریخ ومومي».

د پشه‌يي ژبې او فرهنګ بل څېړونکي تیمورشاه سلام‌زي هم په یاده خپرونه کې په ډاګه وویل: «سره له دې چې پشه‌ييان د افغان خاورې یو له اصلي بچیانو څخه دي، خو د تاریخ په اوږدو کې د افغانستان حکومتونو دوی او د دوی ژبې ته کار نه‌دی کړی».

د غبرګولي ۲۴ د پشه‌يي ژبې د ملي ورځې په نوم نومول شوې او د پشه‌يي ژبې د څېړونکو په وینا، پشه‌يي د افغانستان د یوې ژبې او قوم نوم دی، چې کتابونو کې د بهاشه... او پشه‌يي په بڼو کې راغلی دی. د دغې ژبې ویونکي د کابل له څنډو تر کاپیسا، د لغمان، ننګرهار او ان کونړ په ګډون د هېواد په بېلابېلو سیمو کې مېشت دي.

د قزاقستان د بهرنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، دغه غونډه د دوشنبې په ورځ جوړه شوې او د افغانستان په اړه د اروپايي ټولنې او د منځنۍ اسیا هېوادونو د ځانګړو استازو او استول شوو استازو اتمه ناسته وه.

په غونډه کې ګډونوالو د افغانستان د روانو تحولاتو، د سیمې پر ثبات د هغوی د اغېزو او د افغانستان د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ د ملاتړ لپاره د نړیوالو همکاریو د راتلونکو فرصتونو په اړه نظرونه تبادله کړل.

د خبرو اترو یو مهم محور د افغانستان له لارې د ترانزیټي او ترانسپورتي دهلېزونو پراختیا وه. چارواکو ویلي چې د دغو لارو پراختیا کولی شي د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ سوداګریزې اړیکې پیاوړې کړي او له اروپا سره اقتصادي نښلونې لا زیاتې کړي.

د قزاقستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې دغه هېواد د سیمه‌ییزو ننګونو د حل لپاره پر سیاسي او ډیپلوماټیکو لارو چارو ټینګار کوي او د سیمې د هېوادونو ترمنځ د همکارۍ او متقابل باور د پیاوړتیا ملاتړ کوي.

په دې غونډه کې د افغانستان لپاره د نړیوالو مرستو د همغږۍ په برخه کې د ملګرو ملتونو پر رول هم ټینګار شوی دی. ګډونوالو په الماتي ښار کې د ملګرو ملتونو د دوامدار پرمختګ د موخو د سیمه‌ییز مرکز فعالیتونه هم مهم بللي دي.

د غونډې ګډونوالو د افغانستان په اړه د نړیوالو خبرو اترو د پرمخ بېولو او له افغانانو سره د بشري او تعلیمي مرستو په برخه کې د قزاقستان د رول ستاینه وکړه.

د ناستې په پای کې استازو ټینګار وکړ چې د افغانستان د ثبات او دوامدار پرمختګ د ملاتړ لپاره به د منځنۍ اسیا د هېوادونو، اروپايي ټولنې او د ملګرو ملتونو د ادارو ترمنځ همکارۍ دوام ومومي.

په دې غونډه کې د قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبیکستان، اروپايي ټولنې او ملګرو ملتونو استازو ګډون کړی و.

د سرچینو په وینا، له دې پېښې څلور ورځې تېرېږي، خو د نیول شویو کسانو کورنۍ لا هم د هغوی د برخلیک او د ساتنې د ځای په اړه هېڅ معلومات نه لري.

سرچینو د دوشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۵مه) ویلي چې طالبانو د تېرې اوونۍ د «وشا» په نوم د غرنۍ بوټۍ د راټولولو پر سر له رامنځته شوې شخړې وروسته یاد قومي مشران د غور مرکز فیروزکوه ښار ته د خبرو لپاره وربللي وو.

د معلوماتو له مخې، د سیمې اوسېدونکو د طالبانو بلنې ته مثبت ځواب ورکړ او د خبرو لپاره فیروزکوه ته ولاړل، خو تر اوسه بېرته خپلو کورونو ته نه دي ستانه شوي.

سرچینې وایي چې د نیول شویو کسانو له کورنیو سره له هماغې ورځې راهیسې هېڅ ډول اړیکه نه ده ټینګه شوې او د هغوی د وضعیت په اړه معلومات نشته.

طالبانو تر اوسه د دغو کسانو د نیولو او همداراز د تیورې ولسوالۍ د وروستۍ شخړې په اړه رسمي څرګندونې نه دي کړې.

ځايي سرچینو تر دې وړاندې ویلي وو چې د تیورې ولسوالۍ د زربېد بازار په سیمه کې د غور د اوسېدونکو او د هلمند ولایت د یو شمېر کسانو ترمنځ د «وشا» په نوم د یوې کم‌ پیدا کېدونکي غرنۍ بوټۍ د راټولولو پر سر شخړه شوې وه.

د سرچینو په وینا، هغه کسان چې د دغې بوټۍ د راټولولو لپاره سیمې ته ورغلي وو، د طالبانو له ملاتړ برخمن وو. سرچینې زیاتوي چې طالبانو په دې لانجه کې لاسوهنه وکړه او د یوه لوري په ملاتړ یې شخړه تاوتریخوالي ته واړوله.

د راپورونو له مخې، د طالبانو ځواکونو پر معترضو اوسېدونکو ډزې هم کړې وې چې له امله یې لږ تر لږه پنځه تنه ټپیان شوي وو.

د سیمې اوسېدونکي هر کال د حاصلاتو په موسم کې د «وشا» بوټۍ د راټولولو لپاره غرونو ته ځي او د دې بوټۍ له پلور څخه ترلاسه کېدونکی عاید د ډېرو کورنیو د ژوند د لګښتونو د برابرولو مهمه سرچینه ګڼل کېږي.

دغه غونډه د کاناډا په وینکوور ښار کې د لسګونو افغان کډوالو په ګډون جوړه شوې وه. ګډونوالو د افغانستان په اوسني وضعیت او د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو په اړه خپل اعتراض څرګند کړ.

معترضینو د غونډې پر مهال «مرګ پر طالبانو»، «جنسیتي اپارتاید ته نه» او «د افغانستان ښځو ته ازادي» شعارونه ورکړل او د طالبانو له سیاستونو سره یې کلک مخالفت څرګند کړ.

د غونډې ګډونوالو وویل چې دوی د طالبانو تر واک لاندې په افغانستان کې د ښځو او عامو خلکو د حقونو د نقض پر ضد درېږي او د افغان ښځو د مبارزې ملاتړ کوي.

معترضینو له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې یوازې د اعلامیو پر خپرولو بسنه ونه کړي، بلکې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت د ښه کولو لپاره عملي اقدامات وکړي.

د هغوی په وینا، اساسي غوښتنه یې دا ده چې افغان ښځې او نجونې باید د انساني کرامت، مدني حقونو او اساسي ازادیو څخه برخمنې شي.

ګډونوالو همداراز ټینګار وکړ چې افغانستان باید یو داسې مشروع او حساب ورکوونکی حکومت ولري چې د خلکو د ارادې استازیتوب وکړي او د ټولو وګړو حقونه تضمین کړي.

د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون دارالانشاء دوشنبې په ماخوستن (د غبرګولي ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د تورخم له لارې ۳۷۵ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۲۰۴۳ کېږي، د سپین بولدک له لارې ۳۷ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۱۸۴ کېږي، د نیمروز د ورېښو پله لاره ۴۴ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۲۳۸ کېږي او ۱۱۹۴ نور مسافر او همداراز د هرات د اسلام کلا له لارې ۱۶ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۵۸ کېږي په جبر سره هېواد ته را اړول شوي دي.

د خبرپاڼې له‌مخې، له دې شمېر څخه ۵۹۵ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۳۲۳۱ ته رسېږي او همداراز له کابل څخه هم ۶۰ کورنۍ چې د غړو شمېر ۳۷۴ کېږي خپلو مېنو ته لېږدول شوي دی.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې ځينو دغو راستنو شویو کورنیو ته د کرایو له ورکړې او د روغتیايي خدماتو له وړاندې کېدو سربېره یو شمېر کورنیو ته پخه ډوډۍ، یوه اندازه نغدي مرستې او سیمکارتونه هم ورکړل شوي دي.

په دې وروستیو کې له ګاونډیو هېوادونو د افغانانو د جبري اېستنې زور اخیستی او په پاکستان او ایران کې مېشت افغانان د ځايي پولیسو له ناوړه چلنده شکایت لري او له اړوندو نړۍوالو بنسټونو غواړي، چې پر کوربه هېوادونو فشارونه زیات کړي، څو د نړۍوالو قوانینو او اصولو له‌مخې له کډوالو سره چلند وکړي.

طالبانو همداراز ویلي، چې له بیا واکمنېدو راهیسې یې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د کډوالو په ښارګوټو کې پر شاوخوا ۴۵ زره کورنیو د استوګنې نمرې وېشلي، خو د چارو د شنونکو په باور، په تېرو شاوخوا پنځو کلونو کې میلیونونو کډوالو ستنېدو ته په کتو دغه شمېر په نشت حساب دی.