میدان وردګو ولایت کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ ویاند محمد یوسف اسرار ویلي، چې د سیداباد ولسوالۍ د دښت توپ په سیمه کې د یوې ترافیکي پېښې له امله د یو ماشوم په ګډون څلور کسان مړه او څلور نور ټپیان شوي دي.
د نوموړي په وینا، پېښه هغه مهال رامنځته شوه ګله چې موټر له سرک کاواکه او چپه شو.
مسوولین زیاتوي چې ټپیان د امنیتي ځواکونو او د سیمې د اوسېدونکو په مرسته روغتیايي مرکز ته لېږدول شوي او د درملنې لاندې دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) وايي چې په افغانستان کې یې د زدهکړې، روغتیايي خدماتو او بشري ملاتړ په برخو کې پراخې مرستې کړې دي، چې له مخې یې ۶۰ زره ماشومان د زدهکړې تر پوښښ لاندې راغلي او شاوخوا ۱،۸ میلیونه کسانو ته د ژوند ژغورونکي معلومات رسېدلي دي.
یونیسف په یوه تازه ایکس پوسټ کې ویلي چې په دغه هېواد کې یې د زدهکړې، روغتیا او بېړنیو بشري خدماتو په برخو کې مهمې لاسته راوړنې لرلې دي.
یونیسف ویلي چې د خپلو پروګرامونو له لارې یې ۶۰ زره ماشومانو ته د زدهکړې زمینه برابره کړې ده، چې دا د میلیونونو افغان ماشومانو د زدهکړې د ملاتړ په لړ کې مهم ګام بلل کېږي.
دغه اداره زیاتوي چې شاوخوا ۱،۸ میلیونه کسانو ته یې د ژوند ژغورونکو معلوماتو او عامه پوهاوي خدمات برابر کړي دي، څو د روغتیا، خوندیتوب او بېړنیو حالاتو په اړه لازم معلومات ترلاسه کړي.
یونیسف همداراز ویلي چې په روغتونونو کې یې ۵ بېړني اکسیجن تولیدي فابریکې نصب کړې دي، څو د روغتیايي خدماتو ظرفیت لوړ کړي او د بیړنیو ناروغانو درملنه اسانه شي.
په پوسټ کې راغلي چې د دې ادارې یو شمېر همغږي شوي خدمات له هغو کورنیو سره هم مرسته کوي چې له پاکستان څخه افغانستان ته راستانه شوي، څو هغوی ته د زدهکړې، روغتیا او نورو اساسي اړتیاوو اسانتیاوې برابرې شي.
یونیسف ټینګار کړی چې دا ډول بشري او پرمختیايي پروګرامونه د افغانستان د ماشومانو او کورنیو د ژوند د ښهوالي لپاره حیاتي ارزښت لري.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې ویلي چې په بامیان ولایت کې د اروپایي ټولنې په ملاتړ د افغان ښځو د رواني روغتیا، خوندي فضاوو، معیشت او د اوبو د لاسرسي په برخو کې پانګونې د ښځو ژوند کې بدلون راوستی او د ټولنو د پیاوړتیا سبب ګرځېدلی.
د ملګرو ملتونو دغه ادارې په ایکس ویلي چې په بامیان ولایت کې یې له اروپایي ټولنې له استازو سره په ګډه د هغو پروګرامونو عملي اغېز له نږدې لیدلی چې د افغان ښځو د ملاتړ لپاره پلي کېږي.
په دغه پوسټ کې راغلي چې دا پروګرامونه د ښځو د رواني روغتیا ښهوالي، خوندي فضاوو رامنځته کولو، د معیشت پیاوړتیا، مالي فرصتونو او د څښاک اوبو ته د لاسرسي په برخو کې تطبیق شوي دي.
یادې ادارې ویلي چې دغه اقدامات نه یوازې د ښځو په ژوند کې مثبت بدلونونه رامنځته کوي، بلکې د ټولنو د اقتصادي او ټولنیز ثبات په پیاوړتیا کې هم مهم رول لري.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې زیاته کړې چې دا پروګرامونه د بېلابېلو ملګرو ادارو په همکارۍ عملي کېږي، چې پکې د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام، د خوړو نړیوال پروګرام، یونسکو، د روغتیا نړیوال سازمان او د اغا خان بنسټ شامل دي.
یادې ادارې ټینګار کړی چې په افغانستان کې د ښځو د ملاتړ لپاره دوامداره نړیواله پانګونه د هغوی د ژوند د ښهوالي او د ټولنې د پرمختګ لپاره حیاتي ارزښت لري.
د منځني ختیځ، افغانستان او پاکستان لپاره د بریتانیا د پارلمان مرستیال استازی هیمش فالکنر ویلي چې د سیمهییزو امنیتي ننګونو د حل لپاره اغېزمنه لاره د افغانستان او پاکستان ترمنځ خبرې او همکاري ده. هغه دا هم ویلي چې هر هېواد د نړیوالو قوانینو په چوکاټ کې د خپلو وګړو د ساتنې حق لري.
د پاکستاني ورځپاڼې «ډان» د راپور له مخې، د منځني ختیځ، افغانستان او پاکستان لپاره د بریتانیا د پارلمان مرستیال هیمش فالکنر اسلاماباد ته د خپل سفر پر مهال له پاکستاني چارواکو سره د امنیتي او سیمهییزو مسایلو په اړه خبرې کړې دي.
د راپور په وینا، هیمش فالکنر د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار په ګډون له یو شمېر نورو لوړپوړو چارواکو سره لیدلي او د سیمې پر امنیتي وضعیت یې بحث کړی دی.
نوموړي ویلي چې پاکستان باور لري ځینې امنیتي ګواښونه له ډيورنډ کرښې پورې غاړې سرچینه اخلي، او دا موضوع باید جدي وڅېړل شي. خو د هغه په وینا، د دغو ستونزو د حل لپاره یوازینۍ عملي لاره د افغانستان او پاکستان ترمنځ مستقیمې خبرې او دوامداره همکاري ده.
فالکنر د «ډان» ورځپاڼې سره په خبرو کې په پاکستان کې د وروستیو پېښو له امله د ملکي تلفاتو په اړه هم خواشیني ښودلې او ویلي یې دي: «هیڅوک نه غواړي چې که په پاکستان کې وي او که په افغانستان کې، ملکي وګړي قرباني شي.»
هغه زیاته کړې چې د سیمې امنیتي ننګونې ګډو هڅو او اوږدمهاله حللارو ته اړتیا لري او ټینګار یې کړی چې ډیپلوماټیکې اړیکې د ثبات لپاره حیاتي رول لري.
د بریتانیا دغه چارواکي همداراز د پاکستان په خاوره کې د افغان کډوالو موضوع ته په اشارې ویلي چې باید د نړیوالو قانوني معیارونو مراعات وشي، خو دا موضوع یې د کابل او اسلاماباد ترمنځ د ګډو هڅو له لارې د حل وړ بللې ده.
راپور زیاتوي چې په دې لیدنو کې د سیمې پر نورو سیاسي او امنیتي موضوعاتو هم خبرې شوې دي.
دا په داسې حال کې ده چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو کلونو کې د امنیتي اندېښنو له امله ترینګلې شوې دي. پاکستان ادعا کوي چې ځینې وسلهوالې ډلې له افغانستانه فعالیت کوي، خو طالبان دا ادعاوې ردوي او ټینګار کوي چې د افغانستان خاوره د هېڅ هېواد پر ضد نه کارول کېږي.
د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت وايي، چې د دغه ډلې اداري مرستیال عبدالسلام حنفي د خوړو او درملو د یو پلاوي سره افغانستان ته بې کیفیته درملو د راوړلو پر مخنیوي خبرې کړې دي. فطرت ویلي، چې په دې ناسته کې په افغان بازار کې د نېټه تېر درملو د پېر او پلور پر مخنیوي هم بحث شوی دی.
فطرت د سې شنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۶مه) ویلي، چې په دغه ناسته کې د بې کیفیته درملو د راوړلو د مخنیوي او همدارنګه د هیواد د درملو د تنظیم سیستم په معیاري کېدو بحث او هراړخیزه ارزونه تر سره شوې.
نوموړي زیاته کړې، چې یو شمېر اړوند مسولینو ته دنده سپارل شوې، چې په بازارونو کې د بې کیفیته او نېټه تېر خوړو او درملو د پېر او پلور مخه هم ونیسي.
په وروستیو کلونو کې په افغانستان کې د بې کیفیته، قاچاقي او نېټه تېرو درملو او خوراکي توکو د شتون په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي. روغتیايي کارپوهان وایي چې دا ډول درمل نه یوازې د ناروغانو درملنه نه کوي، بلکې د خلکو روغتیا ته جدي زیان هم رسولی شي.
افغانستان لا هم د خپلو ډېرو درملو اړتیاوې له بهرنیو هېوادونو پوره کوي، روغتیاپالان د وارداتي درملو کیفیت او قانوني کنټرول یوه مهمه موضوع یادوي.
د بشري حقونو څار سازمان وايي چې په تېرو دوو کلونو کې په نړۍ کې پر تعلیمي بنسټونو لږ تر لږه ۸ زره او ۵۰۰ بریدونه ثبت شوي دي. دغه سازمان افغانستان یادونه هم کړې چې د طالبانو لهخوا د نجونو پر زدهکړو بندیزونه او د ښځینه ښوونکو نیول یې د «زدهکړو پر ضد مستقیم برید» کڼلی.
د بشري حقونو څار سازمان ویلي، د «تر برید لاندې زدهکړې» په نوم د نړیوال څارنیز بنسټ موندنې ښيي چې د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په ټوله نړۍ کې پر تعلیمي بنسټونو لږ تر لږه ۸ زره او ۵۰۰ بریدونه ثبت شوي، چې د مخکینۍ دوه کلنې دورې په پرتله له ۴۰ سلنې څخه ډېر زیاتوالی څرګندوي.
دغه سازمان د دوشنبې په ورځ په خپره شوې خبرپاڼه کې د ښوونې او روزنې د ساتنې نړیوال ایتلاف د راپور له مخې ویلي چې د یادو بریدونو په پایله کې له ۱۰ زره او ۶۰۰څخه ډېر زدهکوونکي، ښوونکي او د تعلیمي ادارو کارکوونکي وژل شوي، ټپیان شوي یا په نورو ډولونو زیانمن شوي دي.
د راپور له مخې، دا پېښې په ۸۳ هېوادونو کې ثبت شوې دي چې له ډلې یې ۵۵ هېوادونه د وسلهوالو شخړو او جګړو ښکېل هېوادونه دي.
د «تر برید لاندې زدهکړې» بنسټ افغانستان ته په اشارې ویلي چې طالبان لا هم له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز لګولی او ځینې ښځینه ښوونکې یې نیولې دي. بنسټ ټینګار کړی چې دا ډول اقدامات د زدهکړو پر حق مستقیم برید ګڼل کېږي.
د دې بنسټ مشرې څېړونکې، فیلیسِټي پیِرس، ویلي: «موږ باور لرو چې د بریدونو واقعي شمېر تر ثبت شویو پېښو ډېر لوړ دی، ځکه د جګړو پراخېدل، د بشري مرستو محدود لاسرسی او د معلوماتو د راټولولو ستونزې د دې لامل شوي چې ګڼې پېښې هېڅکله ثبت نه شي.»
د بشري حقونو څار سازمان خبرداری ورکړی چې د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې د ناامنۍ او بېثباتۍ له زیاتېدو سره، د وسلهوالو شخړو کچه د دویمې نړیوالې جګړې له پای راهیسې تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلې ده.
راپور ښيي چې تر ټولو ډېر بریدونه په کولمبیا، د کانګو دیموکراتیک جمهوریت، ایتوپیا، هایټي، فلسطین او اوکراین کې ثبت شوي دي. یوازې په اوکراین کې له ۹۰۰څخه ډېر بریدونه پر ښوونځیو او تعلیمي مرکزونو راپور شوي دي.
د راپور له مخې، په فلسطین کې پر تعلیمي بنسټونو له دوو زرو ډېر بریدونه ثبت شوي او د ۲۰۲۵ کال تر پایه پورې د غزې نږدې ټول ښوونځي یا زیانمن شوي او یا هم په بشپړه توګه ویجاړ شوي دي. همداراز، په هایټي کې پر ښوونځیو او نورو تعلیمي مرکزونو له ۴۰۰څخه ډېر بریدونه شوي دي.
راپور زیاتوي چې نجونې او ښځې د تاوتریخوالي، تبعیض او د زدهکړو له حق څخه د محرومېدو له لوړ خطر سره مخ دي. په ځانګړي ډول په کامرون، کولمبیا، هایټي او نایجیریا کې د نجونو پر ښوونځیو هدفي بریدونه او له جګړو سره تړلی جنسي تاوتریخوالی د اندېښنې وړ بلل شوی دی.
د موندنو له مخې، په دې موده کې د ښوونځیو او تعلیمي مرکزونو پوځي کارونه هم نږدې دوه برابره شوي او لږ تر لږه ۱۹۰۰ داسې پېښې ثبت شوې دي چې پکې تعلیمي ودانۍ د پوځي موخو لپاره کارول شوې دي.
د «تر برید لاندې زدهکړې» بنسټ له حکومتونو، نړیوالو سازمانونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې د زدهکوونکو او ښوونکو قانوني خوندیتوب پیاوړی کړي، د ښوونځیو پوځي کارونې ته د پای ټکی کېږدي او پر تعلیمي بنسټونو د بریدونو د مخنیوي لپاره اغېزمن اقدامات وکړي.