په سویس کې د ایران او امریکا برخلیک ټاکونکي مذاکرات وځنډېدل

د ایران د پارلمان دغه جګپوړي غړي حسین‌علي شهریاري وویل، هغه وخت اوس تېر شوی چې د برجام (اټومي هوکړې) په څېر مهمې موافقې په شلو دقیقو کې تصویب شي. د هغه په وینا، ایران له داسې بې‌حوصله او ګړندیو تګلارو څخه په تېر وخت کې هم لوی مالي او سیاسي زیانونه لیدلي دي او دا تجربه باید بیا تکرار نه شي.

نوموړي همداراز د ایران د بهرنیو چارو د وزیر عباس عراقچي پر وروستیو څرګندونو سختې نیوکې کړې. عراقچي په خپلو خبرو کې د ایران د غني شویو یورانیمو د کم غني کولو یا رقیق کولو د احتمال یادونه کړې وه. خو شهریاري د دغه دریځ په غبرګون کې وویل، د ایران اټومي موضوع د هېواد له اساسي «سرو کرښو» څخه ده او دا موضوع باید په هیڅ ډول ډیپلوماتیکو خبرو اترو کې مطرح نه کړل شي.

د رویټرز په وینا؛ د ټرمپ اداره ښایي په راتلونکو ورځو کې له کانګرس نه د اضافي بودجې غوښتنه وکړي. وال سټریټ ژورنال د باخبره سرچینو په حواله لیکلي، چې د امریکا د دفاع وزارت مرستیال سټیون فینبرګ په دغه اونۍ کې د کانګرس له غړو سره په ټلیفوني خبرو کې ویلي چې پنټاګون د ایران جګړې او ځینو نورو غیرنظامي لګښتونو پوره کولو لپاره ۸۰ مېلیارد ډالرو اضافي بودجې ته اړتیا لري.

د رویټرز د راپور له مخې؛ د ډونالډ ټرمپ اداره ښايي په راتلونکو ورځو کې د دغه اضافي بودجې غوښتنه د ارزونې لپاره کانګرس ته واستوي. د راپور له مخې؛ دغه مالي کڅوړه یوازې د دفاع وزارت لپاره نه‌ده، بلکې د غیرنظامي لومړیتوبونو لپاره هم بودجه لري، چې په‌کې د کرنې سکتور ملاتړ او د طبیعي پېښو له امله د اوښتو زیانونو جبران هم شامل دي.

رویټرز ویلي، تر اوسه یې په خپلواکه توګه د دغه راپور پخلی نه‌دی کړی او نه هم سپینې ماڼۍ او پنټاګون د دغه تبصرې غوښتنو ته ځواب ورکړی دی. پنټاګون مخکې په اپرېل میاشت کې اټکل کړی و، چې له ایران سره جګړې امریکا ته شاوخوا ۲۵ مېلیارد ډالره لګښت اړولی دی چې دا د جګړې د لګښتونو په اړه لومړنی رسمي اټکل و.

خو د هغې جګړې وروستی لګښت چې د فبرورۍ په ۲۸مه د امریکا او اسراییل له‌خوا پیل شوې، لاهم په کانګرس کې د بحث موضوع ده. د حکومت لومړنۍ غوښتنه چې ۲۰۰ مېلیارد ډالر اضافي بودجه دې ځانګړې شي، د قانون جوړوونکو له پراخ مخالفت سره مخ شوې وه.

رویټرز لیکي، د بودجې دغه نوې طرحه په داسې حال کې وړاندې کېږي چې جمهوري غوښتونکي د نومبر د منځ مهاله ټاکنو په درشل کې هڅه کوي د کانګرس کنټرول وساتي. خو په ورته وخت کې د ژوند د لګښتونو د زیاتوالي، د انرژۍ د لوړو بیو او د ایران د جګړې د مالي بار په اړه د رایه ورکوونکو اندېښنې هم زیاتې شوې دي.

د سپینې ماڼۍ د بودجې مشر رسل ووټل وړاندې دغه قانون جوړوونکو ته ویلي و، چې حکومت لاتراوسه د جګړې د وروستي لګښت په اړه کره اټکل نه‌دی کړی.

ټرمپ د دغه پوښتنې په ځواب کې چې د امریکا د ځواک د محدودیتونو په اړه یې له جګړې څخه څه زده کړل، وویل: «تر اوسه مې دا درس نه‌دی زده کړی. زه پوهېږم چې محدودیتونه شته؛ خو زما لپاره هېڅ محدودیت نه‌شته».

اکسیوس یادونه کړې، چې ټرمپ جګړه د ایران د «بې‌قید او شرطه تسلیمۍ» په غوښتنه پیل کړه؛ خو په پای کې یې جګړه د یوه محدود تفاهم‌لیک په لاسلیکولو سره پای ته ورسوله. سره له دې ټرمپ په دغه مرکه کې ټینګار کړی، چې امریکا له پوځي پلوه ایران «په بشپړه توګه» مات کړی او حتی ادعا یې کړې چې لاسلیک شوې هوکړه هم «ښایي د بې‌قید او شرطه تسلیمۍ یو ډول وي».

ټرمپ د ایران پر وړاندې د سمندري کلابندۍ دفاع هم وکړه او ویې ویل، چې امریکا وتوانېده د بېړیو تګ‌راتګ ودروي. هغه زیاته کړه: «بل چا د داسې محاصرې توان لاره؟ ما سمندري محاصره جوړه کړه او ان یوه بېړۍ هم ونه توانېده چې تېره شي».

سره له دغه څرګندونو ټرمپ ومنله، چې د جګړې دوام کولی شوای درنې اقتصادي پایلې ولري. هغه د هغو نیوکه کوونکو په ځواب کې چې د ایران پر وړاندې یې د لا سخت چلند غوښتنه کوله وویل چې د فشار د زیاتولو یوازینۍ لاره دا وه چې بمبارۍ دوه یا درې اوونۍ نورې هم دوام ومومي؛ خو دغه اقدام د هرمز تنګي د بېرته پرانیستلو لپاره لاره نه هواروله.

ټرمپ وویل: «تر هغه چې بمبارۍ روانې وي، دغه سمندري لاره به په عملي ډول تړلې پاتې وي». هغه خبرداری ورکړ، چې د جګړې دوام به په نړۍوالو بازارونو کې د تېلو کمښت او حتی د پراخ اقتصادي ځوړ لامل شوی وای. نوموړي زیاته کړه: «دا هغه څه وو، چې کولی یې شوای نړۍوال اقتصادي ځوړ رامنځته کړي».

اکسیوس د یوې باخبره سرچینې په حواله لیکلي، ټرمپ په شخصي ناستو کې اندېښنه لرله چې د هرمز تنګي دوامداره تړل کېدل او د تېلو صادراتو ګډوډېدل به د انرژۍ سخت ناورین او د نړۍ د نفتو د زېرمو کمښت رامنځته کړي.

د ایران د پارلمان مشر د خپل پیغام په بله برخه کې مذاکرات «د مبارزې له ډګرونو څخه یو ډګر» بللی او زیاته کړې یې ده، که مقابل لوری د «زیاتې غوښتنې» هڅه وکړي؛ نو ایران به ورته مناسب ځواب ورکړي.

هغه همدارنګه ټینګار کړی، چې ایراني چارواکي د مذاکراتو په بهیر کې د ټاکل شویو «شرطونو او سرو کرښو» د څار او ساتنې لپاره ځانونه ژمن بولي. دغه څرګندونې وروسته له هغې شوې، چې مجتبی خامنه‌يي ته منسوب یو متن خپور شو.

دغه «پیغام» داسې مهال خپور شوی، چې مجتبی خامنه‌يي د وروستۍ جګړې له پیل راهیسې په عامه محضر کې نه‌دی لیدل شوی او تراوسه یې کوم نوی انځور، غږیز پیغام یا ویډیويي پیغام هم نه‌دی خپور شوی.

د رویټرز خبري اژانس د راپور له‌مخې، د پنجشنبې په سهار وختي (د غبرګولي ۲۸مه) د نایجر په پلازمېنه کې پر یوه هوايي ډګر او نظامي اډې برید پیل شو او شاوخوا ۲ ساعته یې دوام وکړ.

د نایجر حکومت په یوې اعلامیې کې چې د دولتي ټلویزیون له لارې خپره شوې ویلي، چې په دغه برید کې د امنیتي ځواکونو ۱۱ غړي او دوه ملکي وګړي وژل شوي دي. په اعلامیه کې راغلي، چې حکومتي ځواکونو برید په شا تمبولی او ۲۲ بریدګر یې وژلي او نږدې ۲۰ نور یې له یو شمېر وسلو سره یو ځای نیولي دي.

القاعده پورې تړلې ډلې، جماعة نصرة الاسلام والمسلمین، د دغه برید مسوولیت منلی دی. دغه ډله په بورکینافاسو او مالي کې هم فعاله ده. دغې ډلې په تېر اپریل میاشت کې د مالي هېواد پر ټولو برخو سخت بریدونه ترسره کړل، د پلازمینې باماکو هوايي ډګر یې په نښه کړ، دفاع وزیر یې وواژه او د پوځ یو شمیر اډې یې هم نیولې وې.