د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري غوښتونکو خوځښت د سیاسي اړیکو مشر
شاوخوا پنځه کاله وړاندې د افغانستان د جمهوري غوښتونکو خوځښت وویل چې جګړه د هېواد د ستونزو حل نه دی او ټول سیاسي جریانونه باید د نوې طرحې او ملي ستراتیژۍ پر بنسټ سره یوځای شي، څو د افغانانو ترمنځ باور او له طالبانو او نړیوالو لورو سره د خبرو زمینه برابره شي.
د داسې څېرو سره چې لاسونه یې په فساد، کورنیو جګړو او قومي تعصبونو نه وي ککړ، یو موټی شي او د یوې ملي ستراتیژۍ پر بنسټ کار وکړي؛ داسې ستراتیژي چې د نفی، انحصار د قدرت سیاست پکې ځای ونه لري. موخه دا وه چې افغانان په خپل منځ کې متقابل باور رامنځته کړي او د طالبانو، د افغانستان د ټولو خلکو، او همدارنګه د سیمې او نړۍ له هغو هېوادونو سره چې د افغانستان په چارو کې ښکېل دي، تر څو د سالمو خبرو اترو لار هواره کړي.
د هرې مبارزې اساسي هدف باید د افغانستان ثبات، د خلکو هوساینه او د سیمه ییزو او نړیوالو نیابتي جګړو او سیالیو مخنیوی وي. هغه پروژوي او د مرستندویه موسسو (NGO) پورې تړلي فعالیتونه چې د جمهوري نظام د سقوط لامل شول، او لا هم دوام لري، د طالبانو ضد سیاسي فعالیتونه له اصلي لارې منحرفوي.
له همدې امله ما په بېلابېلو کنفرانسونو او غونډو کې چې په دوشنبه، ویانا، استانبول، انتالیا، امسټرډام، جرمني او نورو هېوادونو کې جوړې شوې وې، ګډون وکړ. ما په دغو ټولو ناستو کې، که په خصوصي ډول او که د رسنیو په حضور کې، په څرګنده وویل چې له هغو روایتونو او څېرو سره چې د جمهوري نظام په سقوط کې یې رول درلود، نه شئ کولای له یوه واحد ادرسه له طالبانو سره خبرې وکړئ، او نه هم د سیمې او نړۍ هغه هېوادونه قانع کولای شئ چې د افغانستان په مسئله کې ښکېل دي، څو له تاسو سره خبرو او همکارۍ ته حاضر شي.
له بده مرغه، ډېری هغه کسان چې ځانونه یې مشران بلل، حال دا چې د هغوی د مبارزې، کارنامو، عمر او تجربې له مخې د «رهبرانو» لقب ورته مناسب نه و، د افغانستان له ټولنیز او سیاسي جغرافیې، د هېواد له تاریخه، د رهبرۍ له تجربې، او د سیمې او نړۍ له سیاسي لوبو څخه کافي پوهه نه درلوده. د کنفرانسونو د جوړولو او د نړیوالو موسسو له پروژو او مرستو د پیسو ترلاسه کولو لپاره دومره د واک تږي وو چې آن تر طالبانو هم وړاندې یې د افغانستان بېلابېل قومونه، قشرونه او ټولنیزې ډلې له غونډو، اجنډاوو او بحثونو څخه څنډې ته کولې. سالمې مشورې یې نه اورېدې.
هغه کسان چې نه د افغانستان پر جغرافیه واک لري او نه یې څوک د استازو په توګه پېژني، بیا هم په ملي بحثونو کې د نفی او انحصار سیاست غواړي. دا ډول اشخاص څنګه کولای شي یو ملي او ولس محوره حرکت رامنځته کړي او یا خلک قانع کړي چې دوی به د افغانستان ژغورونکي وي او تر طالبانو به ښه حکومت وکړي؟ په داسې حال کې چې دوی یا د دوی مخکینیو مشرانو د واکمنۍ د پخوانیو دوه دورو د ناکامیو تاریخ هم له ځان سره لري. آن په کنفرانسونو کې به یې د څوکیو پر سر شخړې کولې چې څوک په لومړي قطار کې کېني او څوک په دوهم او درېیم قطار کې.
په دغو کنفرانسونو کې ډېری هغه رسنۍ چې د پروژو او موسسو تر اغېز لاندې وې، هڅه کوله زما نظریات منعکس نه کړي او پر ځای یې د جعلي رهبرانو او مصنوعي اتلانو د جوړولو تبلیغ کاوه.
بله لویه جفا چې دغو جعلي مشرانو او پروژوي اشخاصو د جمهوري نظام تر سقوط وروسته د افغانستان له خلکو سره وکړه، د ملي ګټو ضد روایتونو خپرول وو. ځینو ویل چې موږ افغانان نه یو، د افغانستان نوم باید بدل شي، ټول پښتانه طالب فکر لري؛ چا د «هزارستان»، چا د «تاجکستان» او چا د فدرالي نظام تر نوم لاندې داسې بحثونه مطرح کړل چې د ملي یووالي پر ځای یې تفرقه زیاته کړه او د طالبانو د دوام سبب شول. دوی په رسنیو کې پر دغو موضوعاتو توند او احساساتي تبلیغات کول.
په مقابل کې، یو شمېر نورو پروژوي کسانو هم د قوم، ژبې او سیمې تر نوم لاندې افراطي دریځونه خپل کړل او افغانان یې د یو بل پر ضد ودرول. د دغو دواړو افراطي ډلو مبارزه د طالبانو پر ضد نه وه، بلکې د یو بل پر ضد یې سیالي کوله.
دغو ملي ضد فعالیتونو طالبانو ته دا زمینه برابره کړه چې له مخالفو لورو سره خبرو ته اړتیا احساس نه کړي او د افغانستان خلکو او نړیوالې ټولنې ته دا پیغام ورسوي چې دوی بدیل نه لري. په حقیقت کې دغو افراطي دریځونو د طالبانو د واک د دوام لپاره زمینه برابره کړه.
سره له دې چې مذهبي، قومي، سمتي او ژبني افراطیان د هېڅ قوم یا سیمې حقیقي استازولي نه کوي، خو د ټولنیزو رسنیو فضا یې دومره ککړه کړه چې د هېواد څخه بهر د افغانانو ترمنځ یې د تفاهم، خبرو اترو او ګډ کار زمینه له منځه یوړه. په پایله کې یې د طالبانو هغه روایت پیاوړی کړ چې ګواکې دوی د افغانستان یوازینی عملي واقعیت دی؛ که څه هم د خلکو په زړونو کې ځای نه لري، خو د هېواد پر جغرافیه بشپړ کنټرول لري.
د دغو پروژوي او موسساتي سیاستوالو په روایتونو کې یوه بله مهمه تناقض دا وه چې ویل یې طالبان د امریکا د پروژې او د پاکستان د ملاتړ په نتیجه کې واک ته رسېدلي او یا واک ورته سپارل شوی دی. حال دا چې د جمهوریت سقوط د بیړنۍ لوی نه او بیا د ۲۰۰۵زکال د پارلماني ټاکنو نه وروسته پیل شو او امریکا په ۲۰۰۷زکال علنا وویلې چې جمهور رئيس کرزی د دوی پارتنر یا شریک نه دی. خو د جمهوري نظام د سقوط ټول مسئولیت یې یوازې پر دوو کسانو ـ د افغانستان پر پخواني ولسمشر ډاکټر محمد اشرف غني او د افغانستان لپاره د امریکا پر ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد ـ ور اچاوه. حال دا چې نور ټول هغه کسان چې د سقوط په بهیر کې یې رول درلود، له هر ډول مسئولیت څخه مستثنا ګڼل کېدل. نه د مذاکراتي ټیم غړي مسئول وو، نه د ولسمشر مرستیالان، نه اجرائیه شورا، نه جهادي مشران، نه رسنۍ او نه نور اغېزمن اشخاص.
په داسې حال کې چې همدا کسان پاکستان او امریکا د طالبانو په ملاتړ تورنوي، بیا له همدې هېوادونو غواړي چې طالبان له واکه لیرې کړي او دوی بېرته واک ته ورسوي. له همدې امله یې اسلامآباد، واشنګټن او اروپايي پلازمېنو ته سفرونه وکړل او ځانونه یې نور هم د ولس او حتی نړیوالو په منځ کې بې اعتباره کړل. اوس ټول پوهیږي چې د افغانستان دا ډول مخالفین په ارزانه بیه همیشه کرایه کیدلې شي او دوی یې د خپلو ګټو لپاره استعمالولې شي خو ګورو چې د امریکا، ایران، چین، اروپایان، عرب او حتی پاکستان اصلي یارانه د طالبانو سره ده. د پاکستان او امرکیا نه د دوی دا غوښتنه چې دوی به بیا واک ته تورسول، له بنسټه ناسمه او غیرواقعي وه.
دوی د خپلو پروژوي او انجویي فعالیتونو او د ټولنیزو رسنیو د فضا په ککړولو سره د هغو مثبتو او اغېزناکو حرکتونو مخه ونیوله چې په ولسواکۍ او جمهوریت باور درلود او د داسې افغانستان غوښتونکي وو چې ټول قومونه، ژبې، سیمې او ټولنیز قشرونه د یوه ګډ اساسي قانون تر سیوري لاندې ژوند وکړي؛ داسې چې نه د چا حق تر پښو لاندې شي او نه څوک له ملي صحنې حذف شي.
موږ هغه مهال هم په دې باور وو او اوس هم یو چې د طالبانو حکومتولي په اوسني ډول دوام نه شي کولاې. نه طالبان کولای شي د افغانستان خلک له سیاسي او ټولنیز ژوند څخه حذف کړي او نه هم سیاسي جریانونه طالبان له پامه وغورځوي. بالاخره د حل لاره یوه واقعي او ټولشموله لویه جرګه ده چې د طالبانو په ګډون ټول افغانان پکې برخه ولري او د هغې لوی جرګې له خوا تصویب شوي اساسي قانون تر چتر لاندې په سوله، ثبات او متقابل درناوي ژوند وکړي.
افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی، او ټول افغانان باید د قانون تر سیوري لاندې له مساوي حقونو څخه برخمن وي.
زموږ روایت اوس هم یو ملي روایت دی. تر هغه ځایه چې موږ له خلکو او نړیوالې ټولنې سره په اړیکه کې یو، زموږ دا دریځ چې جګړه د افغانستان د ستونزو حل نه دی او ټول افغانان باید د یوه اساسي قانون تر چتر لاندې ګډ ژوند وکړي، د منلو وړ ګرځېدلی او آن د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په پرېکړو کې یې انعکاس موندلی دی.
تر هغو چې طالبان او د هغوی مخالفین د یوې داسې فضا د رامنځته کولو لپاره عملي ګامونه وانخلي چې یوه واقعي لویه جرګه جوړه شي، نه به نړیواله ټولنه د طالبانو واکمني په رسمیت وپېژني او نه به د هغوی مخالفین وکولای شي د طالبانو ځای ونیسي.
البته تر ټولو لویه ستونزه دا ده چې د اوسني وضعیت دوام د افغانستان او د افغانستان د خلکو په ګټه نه دی. د هېواد انزوا، د مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام نشتوالی، هغه ستونزې دي چې باید د یوه ملي تفاهم او سیاسي جوړجاړي له لارې حل شي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.