د کندهار په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د سمستر ازموینې روانې دي. لسګونه محصلین وایي، د طالبانو امر بالمعروف محتسبین پوهنتونونو ته ورځي او هغه محصلان له ازموینو باسي چې ږېرې یې کمې کړې یا یې خریلې دي. محصلین دغه اقدام د زدهکړو بهیر د ګډوډۍ او د فشار زیاتوالی بولي.
په کندهار کې د دولتي او خصوصي پوهنتونو د محصلینو د معلوماتو له مخې؛ د طالبانو محتسبین په منظم ډول د ازموینو تالارونو او د پوهنتونونو انګړونو ته ورځي او د محصلینو ظاهري بڼه ارزوي.
د محصلینو په وینا؛ دغه کړنه نه یوازې د دوی د زدهکړو بهیر ګډوډ کړی، بلکې د لوړو زدهکړو چاپېریال یې هم له وېرې او فشار سره مخ کړی دی. محصلین وایي، هغه کسان چې د دوی له نظره د ږېرو اړوند اصول نهوي مراعت کړي؛ له ازموینې منع کېږي او ځینې وخت یې طالبان د نورو پوښتنو او څار لپاره له ځان سره بیایي.
یو محصل چې د امنیتي اندېښنو له امله نه غواړي نوم یې خپور شي وایي: «موږ ازموینې ته ناست یو، خو ناڅاپه محتسبین راشي او ځینې محصلین له تالاره وباسي. د هغوی لپاره مهمه نهده، چې محصل څو میاشتې زحمت اېستلی او که ازموینه یې له لاسه ووته راتلونکی به یې څه کېږي؛ یوازې د ږېرې موضوع ورته مهمه ده».
د نوموړي په وینا؛ یوشمېر محصلین د همدې موضوع له امله له ازموینو محروم شوي او اړ شوي، چې د خپلو مضمونونو ازموینې بیا له سره ورکړي یا له ښوونیزو ستونزو سره مخ شي.
یو بل محصل په دې اړه وایي: «دغه موضوع یوازې د ازموینو تر وخته نهده محدوده؛ بلکې د سمستر پرمهال به هم محتسبین پوهنتون ته راتلل درسونه به یې درول او اوږدې ویناوې به یې کولې، کله کله به یو ساعت یا تر هغه زیات وخت ضایع کېده. استاد او محصل دواړه مجبور وو، چې درس پرېږدي».
د محصلینو په خبره؛ د ازموینو پرمهال د داسې اقداماتو دوام د هغوی پر رواني وضعیت هم منفي اغېز کړی دی او اوس ډېری محصلان د درس او ازموینې پرځای د خپلې ظاهري بڼې په اړه اندېښمن دي.
د خصوصي پوهنتونونو ځینې مسوولان هم د روان وضعیت په اړه اندېښنه څرګندوي او وایي، د سختو محدودیتونو له امله د محصلانو حضور کم شوی او ځینې یې له زدهکړو زړه توري شوي دي.
د خصوصي پوهنتون یو اداري کارکوونکی په دې اړه وایي: «موږ په وروستیو کلونو کې ولیدل، چې یوشمېر محصلانو خپلې زدهکړې نیمګړې پرېښودې، ځینې نور نامنظم شول او پوهنتون ته یې راتګ کم شو، کله چې د زدهکړې چاپېریال د فشار او وېرې فضا ولري، طبیعي ده چې محصل به له ستونزو سره مخ کېږي».
هغه زیاتوي، چې پوهنتونونه باید د علم، څېړنې او فکري ودې مرکزونه وي؛ نه داسې ځایونه چې دوی پهکې هره ورځ د ظاهري بڼې د ارزونې له وېرې سره مخ وي. د کندهار اوسېدونکی وایي، چې د امر بالمعروف د محتسبینو سخت دریځ یوازې تر پوهنتونونو محدود نهدی؛ بلکې په ښار او ولسوالیو کې هم هغه کسان تر پوښتنو لاندې نیول کېږي او تر زندانه بېول کېږي، چې ږېرې یې کمې کړې یا یې خریلې وي.
د دوی په وینا؛ محتسبین په بازارونو، عمومي سړکونو او نورو عامه ځایونو کې خلک دروي او د ږېرو په اړه ترې پوښتنې کوي، چې ځینې کسان د همدې موضوع له امله د امر بالمعروف ریاست ته بېول شوي او وروسته له توقیف سره هم مخ شوي دي.
محصلان، استادان او کورنۍ ټینګار کوي، چې پوهنتونونه باید د علمي رقابت، فکري ودې او مسلکي روزنې مرکزونه وي. محصلان وایي، چې دوی پوهنتون ته د زدهکړې، مسلکي پرمختګ او خپل راتلونکي جوړولو لپاره ورځي؛ خو اوس د دې پر ځای له داسې شرایطو سره مخ دي، چې د دوی د علمي پرمختګ پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.