طالبان وایي په بلخ او غور کې یې درېیو ښځو ته د مهر حق ورکړی

د راپور له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې پر نجونو د پوهنتونونو بندیز د ښځینه ډاکټرانو، وکیلانو، انجنیرانو او دولتي کارکوونکو د نوي نسل د له منځه تلو لامل شوی دی.
نړیوال بانک هم اټکل کړی چې په ځینو ولایتونو کې د ښځو د کار کچه تر پنځو سلنې کمه شوې ده.
راپور زیاتوي چې د طالبانو حکومت په ۲۰۲۴ کال کې د «امر بالمعروف» تر نامه لاندې داسې قوانین نافذ کړل چې له سلو ډېر محدودیتونه په قانوني بڼه پر ښځو لګوي. په دغو محدودیتونو کې د جامو اغوستل، له محرم پرته سفر او حتی په داسې ځایونو کې خبرې کول شامل دي چې پردي نارینه یې واوري.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر په ارزونه کې راغلي: «موخه یوازې محدودول نه دي، بلکې له عامه ژوند څخه د ښځو حذفول دي.»
د راپور له مخې، په کابل او هرات کې د ۲۰۲۶ کال پر مهال لسګونه ښځې د دغو مقرراتو د تطبیق په لړ کې نیول شوې دي.
د ملګرو ملتونو څارونکو ویلي چې یوازې د روان کال په جون میاشت کې په هرات کې لږ تر لږه ۳۰ ښځې د حجاب د اصولو د نه مراعتولو په تور نیول شوې دي.
راپور د ماشومانو د ودونو زیاتوالي ته هم اشاره کوي او وایي چې د اقتصادي ستونزو او د نجونو د ښوونځیو د تړل کېدو له امله دغه پدیده پراخه شوې ده. د یونیسف د معلوماتو له مخې، افغانستان کې شاوخوا ۲۸ سلنه نجونې تر ۱۸ کلنۍ مخکې ودېږي.
افغانې سیاستوالې فوزیې کوفي د ښځو د وضعیت په اړه ویلي: «موږ د کلتوري محافظه‌کارۍ شاهدان نه یو، بلکې د ښځو د بنسټیز حذف شاهدان یو.»
راپور زیاتوي چې د ښځو پر وړاندې محدودیتونه یوازې فزیکي نه، بلکې رواني اغېزې هم لري. بشري بنسټونه وایي، د زده‌کړو او کار له حقه د محرومیت له امله د ښځو او نجونو ترمنځ د خپګان، اضطراب او رواني ستونزو کچه لوړه شوې ده.

راپور وایي چې افغانې ښځې د پټو درسي شبکو، انلاین زده‌کړو او مدني فعالیتونو له لارې خپلو هڅو ته دوام ورکوي.

د یوه افغان ښوونکي په وینا: «هغوی ښوونځي تړلي، خو زموږ ذهنونه یې نه دي تړلي.»
د راپور په پای کې ټینګار شوی چې د افغانستان د ښځو وضعیت نور یوازې د بشري حقونو عادي سرغړونه نه بلل کېږي، بلکې د ښځو د حذف یوه منظمه حکومتي تګلاره ده چې نړیواله ټولنه یې له پامه نه شي غورځولای.

د یاد وزارت ویاند، عبدالمطلب حقاني، ویلي چې دغه کډوال له ایران، پاکستان او ترکیې څخه دغه هېواد ته ستانه شوي دي.

هغه زیاته کړې چې وزارت د راستنېدونکو کډوالو لپاره د بېلابېلو مرستو زمینه برابره کړې ده. د نوموړي په وینا، د دغو کورنیو د ماشومانو د زده کړو په برخه کې هم د کډوالو وزارت د طالبانو د پوهنې وزارت سره په همغږۍ کار کوي.

بلخوا، افغانستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) مشر عرفات جمال ویلي، چې د راستنېدونکو کډوالو لپاره د خدمتونو د وړاندې کولو بودجه کمه شوې ده. د هغه په وینا، پخوا به هرې راستنېدونکې کورنۍ ته شاوخوا ۲ زره امریکايي ډالر نغدي مرسته ورکول کېده، خو اوس د بودجې د کمښت له امله دغه اندازه ۱۷۰ډالرو ته راټیټه شوې ده.

عرفات جمال وایي، دا اندازه مرسته ښايي یوازې د کډوالو د بېرته راستنېدو لګښتونه یا د لومړنیو خوراکي توکو د پېرلو اړتیاوې پوره کړي.

دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) راپور ورکړی، چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې تر ۶ میلیونو ډېر افغانان بېرته هېواد ته راستانه شوي دي.

اوچا د کډوالو د نړیوالې ورځې په مناسبت په خپل تازه راپور کې ویلي، چې ډېری راستنېدونکي هغو سیمو ته ستانه شوي چې له وړاندې د بېوزلۍ، د کاري فرصتونو د کمښت او لومړنیو خدماتو ته د محدود لاسرسي له ستونزو سره مخ وې.

دغه سازمان ټینګار کړی چې د ډېرو کورنیو لپاره هېواد ته راستنېدل د ستونزو پای نه، بلکې د نویو ننګونو پیل دی.

دغه ورکشاپ د «نړیوالې عدالت‌غوښتونکو ښځو شبکې» له لوري د «موو ان» (Move On) سازمان د لسمې کلیزې په مناسبت جوړ شوې. د غونډې موخه په جرمني کې د مېشتو افغان کډوالوښځو ترمنځ د اړیکو پیاوړتیا، د شبکې جوړول او د ښځو د حقونو په برخه کې د تخصصي زده‌کړو او تجربو شریکول و.

ګډونوالو د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغان ښځو او نجونو پر وضعیت، د زده‌کړو او کار محدودیتونو او د جنسیتي اپارتاید پر ضد د نړیوالو هڅو پر اړتیا خبرې وکړې.

د غونډې په څنډه کې د افغان ښځو د ملاتړ او د هغوی د وضعیت د نړیوال انعکاس لپاره یو سمبولیک لاریون هم ترسره شو. ګډونوالو له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د افغانستان د ښځو او نجونو د حقونو د خوندیتوب لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي.

دا غونډه داسې مهال جوړه شوې چې د بشري حقونو یو شمېر بنسټونه او د ښځو د حقونو فعالان د طالبانو پر تګلارو نیوکه کوي او د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو دوام د جنسیتي اپارتاید یوه بېلګه بولي.

د دغه وزارت د معلوماتو له مخې، دا تفاهم‌لیکونه د افغان ـ قزاق فورم، د دواړو هېوادونو د تولیداتو او محصولاتو د نندارتون او د خصوصي سکټور د استازو ترمنځ د سوداګریزو غونډو په پایله کې لاسلیک شوي دي.

وزارت ویلي چې یاد تفاهم‌لیکونه د وارداتو او صادراتو په بېلابېلو برخو کې دي، چې درمل، تازه او وچه مېوه، سبزیجات، بانکي همکارۍ، اوړه، غنم، غوړي او کچالو پکې شامل دي.

د صنعت او سوداګرۍ وزارت په وینا، دغه تفاهم‌لیکونه د افغانستان او قزاقستان د خصوصي سکټور د غړو ترمنځ لاسلیک شوي او موخه یې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو او اقتصادي همکاریو پراخول دي.

دغې شبکې د کاناډا په کلګري ښار کې د شنبې په ورځ (د غبرګولي ۳۰مه) د یوې غونډې پر مهال ویلي، چې په هرات کې د طالبانو له‌خوا پر سوله‌ییزو لاریونوالو مستقیمې ډزې شوي، چې له امله یې د ماشومانو په ګډون یو شمېر ملکي وګړو ته مرګ‌ژوبله اوښتې ده.

دغې شبکې په همدې تړاو په یوې اعلامیې کې زیاته کړې، چې د ملګرو ملتونو او نړیوالو رسنیو د تایید شویو راپورونو له‌مخې، طالبانو په هرات کې تر ۳۰ ډېرې ښځې او نجونې په خپل سر او د جامو اغوستلو د څرنګوالي په پلمه نیولې دي. د افغان پیوستون شبکې زیاته کړې، کله چې خلکو د عدالت، زده‌کړو او ازادۍ په غوښتنه سوله‌ییز لاریونونه پیل کړل، نو د طالبانو ځواکونو پرې برید وکړ، ګڼ کسان یې ونیول او تر سخت فشار لاندې یې راوستل.

د کاناډا مېشتو افغانانو په خپله اعلامیه کې ټینګار کړی، چې په هرات کې د ښځو نیول او پر سوله‌ییزو لاریونوالو د مرګوني ځواک کارول جلا پېښې نه‌دي، بلکې دا د ټولنې له ټولو برخو څخه د ښځو او نجونو د بشپړ حذفولو لپاره د یوې سیستماتیکې او سازمان شوې تګلارې برخه ده.

دوی د طالبانو دا کړنې د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو د تر ټولو بنسټیزو اصولو ښکاره سرغړونه بللې او له افغان ښځو سره یې خپل پیوستون اعلان کړی دی.

دې شبکې د کاناډا، استرالیا، جرمني او هالند د هغو هڅو هرکلی کړی چې غواړي د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو د کنوانسیون له مخې طالبان ځواب ویلو ته اړ کړي. دوی له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې په افغانستان کې جنسیتي اپارتاید په رسمیت وپېژني، سمدستي د نیول شویو کسانو د خوشې کېدو غوښتنه وکړي او د هغو کسانو پر وړاندې قانوني ګامونه پورته کړي، چې پر لاریونوالو یې د برید امر کړی دی.
طالبانو د غبرګولي په ۱۶مه د حجاب په پلمه په هرات کې د ښځو نیول پیل کړل، چې وروسته د هرات یو شمېر اوسېدونکو د طالبانو د یادو اقداماتو په غبرګون کې لاریون وکړ، خو طالبانو د لاریون د مخنیوي لپاره پر لاریون کوونکو مخامخ ډزې وکړې او له امله یې لږ تر لږه د یوه ماشوم په ګډون دوه کسان وژل شوي او شاوخوا ۲۰ نور ټپيان شوي دي.