د بلخ اوسېدونکی: د طالبانو د رامنځته شویو شرايطو له کبله ازاد یو، خو د بندیانو احساس کوو

هغه وایي، د نوي بندیز له مخې په پوهنتون کې د ځیرکو موبایلونو کارونه له شنبې ورځې (د غبرګولي ۳۰مې) راهیسې منع شوې. د نوموړي په وینا؛ د ټېکنالوژۍ په اوسني دور کې د زده‌کړو ډېری چارې ځیرکو موبایلونو پورې تړلې دي او دغه بندیز د دوی ښوونیز بهیر ګډوډوي.

هغه زیاتوي، چې هره ورځ د ږېرې نه پرېښودلو له امله ورته خبرداری ورکول کېږي او همدارنګه له خولۍ پرته د پوهنتون دننه د ورتګ اجازه نه ورکول کېږي. هغه وایي، دغه ډول محدودیتونه د ځوانانو د زده‌کړو انرژي کموي او د هغوی د زړه توري کېدو لامل کېږي.

د راپورونو له مخې؛ په وروستیو محدودیتونو کې د دولتي ادارو او پوهنتونونو دننه د ځیرکو موبایلونو کارول منع شوي او د سرغړونې په صورت کې د موبایل د ماتولو، له دندې د کارکوونکو د ګوښه کولو او ان د عدلي څار ګواښونه هم شامل دي.

د طالبانو دغه بندیز په کور دننه او بهر بېلابېل غبرګونونه راپارولي دي.

نوموړې وایي چې څو میاشتې وړاندېد روژې میاشتې پر مهال د پاکستاني پولیسو له لوري د قانوني میشتیدنې اسنادو د نه لرلو په تور ونیول شوه او له لسګونو نورو افغان کډوالو سره یوځای اډیاله زندان ته ولېږدول شوه. د هغې په وینا، د سرحدي لارو د تړل کېدو او د ایستلو د بهیر د ځنډ له امله دوی تر اختر پورې په زندان کې وساتل شول او هغې په ټولیز ډول ۱۲ ورځې په بند کې تېرې کړې دي.

دغه افغانه ادعا کوي چې په زندان کې له افغان بندیانو سره د نورو بندیانو په پرتله تبعیضي او ناسم چلند کېده. د هغې په خبره، افغانان یوازې د استوګنې د قانوني اسنادو د نه لرلو له امله بندیان شوي وو، خو بیا هم ورسره د ځینو پاکستاني بندیانو په پرتله چې د درنو جرمونو په تور زنداني وو سخت چلند کېده.

نوموړې زیاتوي چې د افغان بندیانو له پرله‌پسې شکایتونو وروسته، د زندان ادارې دوی له پاکستاني بندیانو جلا کړل، خو شاوخوا ۲۰۰ کسان، چې ښځې، ماشومان، سپین‌سرې او ناروغان هم پکې شامل وو، په یوه کوچنۍ خونه کې ساتل کېدل.

هغې همداراز ویلي چې د روژه‌ماتي د خوړو د وېش پر مهال افغانانو ته خواړه تر ټولو ورو رسېدل او کله ناکله به ټولو کسانو ته نه رسېدل. د هغې په وینا، ځینې ماشومان به د ورځې په اوږدو کې وږي پاتې کېدل او د ناروغانو لپاره هم کافي اسانتیاوې نه وې برابرې شوې.

دغه ښځه ادعا کوي چې کله به بندیانو د زندان له شرایطو شکایت کاوه، د زندان د مسولینو له توند او ځینې وختونو له تاوتریخجن چلند سره مخ کېدل. د هغې په خبره، یو شمېر افغان بندیان د شکایتونو او اعتراضونو له امله وهل شوي هم دي.

هغې په پای کې ویلي چې حیرانه ده چې په یو اسلامي هېواد کې له افغان کډوالو سره داسې چلند کېږي. د هغې په وینا، افغان کډوال په پاکستان کې د پناه او قانوني خوندیتوب له جدي ستونزو سره مخ دي.

پاکستان له ۲۰۲۳ کال راهیسې د هغو بهرنیو وګړو پر وړاندې د نیولو او ایستلو پراخ کمپاین پیل کړی چې د استوګنې قانوني اسناد نه لري. دغه تګلارې زرګونه افغانې کورنۍ اغېزمنې کړې او ګڼ شمېر افغانان بېرته افغانستان ته په جبري توګه ستانه شوي دي.

نوموړې، چې له ۲۰۲۲ کال راهیسې په پاکستان کې اوسېده، وایي د خپلو مدني او رسنیزو فعالیتونو له امله امنیتي ننګونو کډوالۍ ته اړ کړې وه. د هغې په وینا، د ژوند د خوندیتوب لپاره پاکستان ته ولاړه او هلته یې له تېرو څلورو کلونو ژوند کاوه.

هغې ویلي چې پاکستان ته په قانوني ویزه تللې وه او تر هغه وخته چې د ویزو د تمدید بهیر روان و، خپله ویزه یې په منظم ډول تمدیدوله. خو د هغې په خبره، وروسته له هغه چې د پاکستان حکومت د ویزو د تمدید پروسه ودروله، نور یې د استوګنې قانوني اسناد نه لرل.

هغې وویل چې د امنیتي ګواښونو له امله یې نشوی کولای افغانستان ته ستنه شي، نو اړ وه چې له اسنادو پرته هم په پاکستان کې پاتې شي.

د نوموړې په وینا، یوه ورځ پولیسو د دوی د کور دروازه ماته کړه، هغه یې ونیوله او وروسته یې افغانستان ته ډیپورت کړه.

هغې ادعا کړې چې د نیول کېدو له ورځې تر ډېپورټ کېدو پورې له بېلابېلو ستونزو سره مخ وه. د هغې په خبره، په توقیف او کمپونو کې پولیسو د کډوالو مالونو او پیسو ته لاس اچاوه. دهغې په خبره د پیسو د سپارلو پر مهال، چې کمپ ته د ننه د وړلو اجازه نه ورکول کېده، د هغې یوه اندازه پیسې د پولیسو لخوا غلا شوې دي.

نوموړې وایي، کله چې له کمپ څخه راووته، خبره شوه چې د استوګنې د سیمې خلکو یې د کور سامانونه لوټ کړي دي.

هغې د کډوالۍ دغه دوره د خپل ژوند تر ټولو ترخه خاطره بللې او د افغان کډوالو پر وړاندې یې د پاکستان پر پلې کېدونکي سیاستونو نیوکه کړې.

دا په داسې حال کې ده چې په وروستیو کې د پاکستان حکومت د افغان کډوالو د ایستلو بهیر چټک کړی او ګڼ شمېر هغه افغانان یې هم بېرته افغانستان ته ستانه کړي چې، په خپل هېواد کې له امنیتي ګواښونو سره مخ دي.

د بشري حقونو او نړیوالو مرستندویه بنسټونو له لوري څو ځله د افغان کډوالو د جبري ایستلو پر سیاستونو نیوکه شوې او دغه اقدامات یې د نړیوالو کډوالۍ اصولو او قوانینو خلاف بللي دي.

دغه زده‌کوونکي ویلي چې دا پېښه یې په خپلو سترګو لیدلې او د پوهنتون ګڼ نور محصلان هم شاهدان دي.

د نوموړي په وینا، له ځینو محصلانو سره چلند یوازې تر نیولو محدود نه و، بلکې سپکاوي کوونکي الفاظ هم ورته کارول شوي دي.

هغه ادعا کړې چې یو شمېر محصلان له فزیکي تاوتریخوالي سره هم مخ شوي او وهل شوي دي.

د یادونې وړ ده چې دا یوازې د تخار پوهنتون د یوه زده کوونکي روایت دی، افغانستان انټرنشنل- پښتو یې په خپلواکه توګه نه تاییدوي.

هغه وایي، ځینې موضوعات یا په بشپړ ډول نه تدریسېږي او یا هم تر سانسور لاندې راځي. دغه زده‌کوونکې وایي، په یوه درس کې چې د دري ژبې د مضمون برخه و او عنوان یې «په اسلام کې د ښځې مقام» و؛ استاد زده‌کوونکو ته ویلي چې د کتاب هغه پاڼه واړوي، ځکه دغه برخه نه تدریس کېږي.

هغې په خپل پیغام کې ویلي، چې د یادې پېښې له لیدو وروسته ډېره حیرانه شوې او دا یې د طالبانو د تګلارو له ښځو سره د چلند یوه ښکاره بېلګه بللې ده. د هغې په وینا؛ دغه موضوع پر هغې ژور اغېز کړی او له هماغه ورځې وروسته یې دارالعلوم ته له تګ څخه ډډه کړې ده.

دغه زده‌کوونکې زیاتوي، چې له مجبورۍ دارالعلوم ته ځي؛ ځکه د زده‌کړو لپاره بله هېڅ لاره ورته نه‌ده پاتې. هغه وایي، چې یوازې د څو دیني زده‌کړو لپاره دارالعلوم ته تلله؛ خو اوس د دغه ډول محدودیتونو او د ښځو پر وړاندې د تګلارو له امله له زده‌کړو زړه توری شوې ده. هغه وایي، حیرانه ده چې څنګه د اسلام په چوکاټ کې د ښځو د حقونو تشریح شوې موضوع ورته نه تدریسېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ځینې هغه مضامین چې یاده ډله یې د خپلو پالیسیو خلاف ګڼي؛ له درسي نصاب څخه اېستل شوي دي. راپورونه ښيي، طالبانو له عمومي کتابتونونو هم هغه کتابونه ټول کړي چې د دوی د اېډیالوژۍ خلاف دي.

نیوکه کوونکي دغه کړنې د خلکو له پوهې د طالبانو ډار ګڼي او وایي، طالبان ځکه کتابونه لوستلو ته نه پرېږدي چې نوی نسل د طالب غیر اصولي کړنې تحلیل نه‌کړي.