د بشري حقونو د څار سازمان پخواني اجراییوي مشر، کینیټ روټ، د طالبانو د زوجینو د تفریق پر اصولنامې سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې د دغه قانون تر شا «تریخ حقیقت» دا دی چې ښځې او نجونې له ناغوښتلو او زورزیاتي ډکو ودونو څخه د وتلو له حقه بې برخې کوي.
روټ په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې د افغانستان د اوسنیو واکمنانو وروستی فرمان ښځو او نجونو ته دا ناشونې کوي چې له ناوړه او جبري اړیکو څخه ووځي، حتا که د خپلې کورنۍ ملاتړ هم ورسره وي.
نوموړي ټینګار کړی چې دغه پرېکړه د ښځو بنسټیز حقونه لا زیات محدودوي او هغوی د کورني تاوتریخوالي او ناغوښتلو ودونو پر وړاندې له قانوني خوندیتوب څخه محروموي.
د افغان ښځینه مشرانو ټولنې بروکسل ته د طالبانو دسفر په غبرګون کې ویلي، چې له حساب او کتاب پرته له طالبانو سره هر ډول تعامل د بشري حقونو او جنسیتي برابرۍ په برخه کې د اروپايي ټولنې ژمنې تر پوښتنې لاندې راولي.
دغه فورم ټینګار کړی په داسې حال کې چې افغانې ښځې او نجونې په نړۍ کې د جنسیت پر بنسټ تر ټولو سخت سیستماتیک ظلم تجربه کوي، له طالبانو سره هر ډول بېشرطه تعامل هغه اصولو کمزوري کولای شي، چې اروپايي ټولنې یې د ساتلو ژمنه کړې ده.
په دې اعلامیه کې راغلي چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال له اګسټ څخه د ۲۰۲۶ کال د مې میاشتې تر پایه ۲۶۲ فرمانونه صادرې کړي دي چې له دې جملې څخه ۱۶۶ فرمانونه په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقونو او ازادیو د محدودولو لپاره دي.
دغې ټولنې زیاته کړې چې د دغو سیاستونو ټولیز اغېز د دې لامل شوی چې د ملګرو ملتونو کارپوهان، د بشري حقونو سازمانونه او حقوق پوهان په افغانستان کې اوسنی وضعیت د جنسیتي ځورونې او جنسي نابرابرۍ په توګه وپېژني.
د افغان ښځینه مشرانو ټولنې همداراز د طالبانو له خوا د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې د جزا د قانون د اصولو خپرېدو ته اشاره کړې چې د ماشومانو او جبري ودونو په وړاندې قانوني خوندیتوب کمزوری کوي.
دغه فورم له اروپايي ټولنې او د هغې له غړو هېوادونو وغوښتل چې له طالبانو سره د تعامل پر ځای حساب ورکولو ته لومړیتوب ورکړي او په نړیواله کچه د جرمني، هالند، کاناډا او اسټرالیا د هغو هڅو ملاتړ وکړي چې غواړي د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو د کنوانسیون د سرغړونو قضیه د عدالت نړیوالې محکمې ته وړاندې کړي.
دوی ټینګار کړی چې له طالبانو سره هر ډول تعامل باید شفاف او د بشري حقونو د مشخصو معیارونو لکه د خپلسرو نیونو بندولو، د بندیانو خوشې کولو، د تبعیضي فرمانونو لغو او د ښځو حقونو ته درناوي په شرط وي.
دا اندېښنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې بلجیم د کډوالۍ په اړه د اروپايي ټولنې په ناسته کې د ګډون لپاره د طالبانو پنځه کسیز پلاوي ته د یوې ورځې لپاره محدودې ویزې صادره کړې دي.
د امریکا د شیکاګو ښار یو شمېر افغانانو د یوې اعتراضي غونډې پر مهال په افغانستان کې د جنسیتي اپارتاید د رسمیت پېژندنې او د ښځو او نجونو پر وړاندې د روانو محدودیتونو د مخنیوي لپاره د اغېزمنو سیاسي، حقوقي او ډیپلوماټیکو اقداماتو غوښتنه کړې ده.
ګډونوالو په خپره کړې پرېکړهلیک کې ویلي چې په افغانستان کې د بشري حقونو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقونو پر وړاندې د «سیستماتیک ځپنې» له امله ژوره اندېښنه لري.
دوی ټینګار کړی چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه د یوې هدفمندې او جوړښتي پالیسۍ برخه ده چې موخه یې له ټولنیز او عامه ژوند څخه د ښځو ایستل دي. د معترضانو په وینا، دغه تګلارې د جنسیتي اپارتاید څرګند مثال او د ملګرو ملتونو د منشور، د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې او نورو نړیوالو حقوقي اسنادو ښکاره سرغړونه ګڼل کېږي.
معترضانو د دې وضعیت پر وړاندې چوپتیا د منلو وړ نه ده بللې او له د ملګرو ملتونو د امنیت شورا، د بشري حقونو شورا، نړیوالې جزايي محکمې او نورو نړیوالو بنسټونو یې غوښتي چې د افغان ښځو پر وړاندې د بشري حقونو د سرغړونو د ثبت، څېړنې او مستندسازۍ لپاره یو خپلواک نړیوال میکانېزم رامنځته کړي.
په پرېکړهلیک کې همداراز غوښتنه شوې چې د ښځو پر وړاندې د بشري حقونو د سرغړونو عاملان او امرکوونکي وڅېړل شي، عدلي تعقیب یې وشي او حسابورکولو ته اړ کړل شي.
ګډونوالو له حکومتونو، نړیوالو سازمانونو او اړوندو بنسټونو وغوښتل چې له هر هغه اقدام یا پالیسۍ څخه ډډه وکړي چې د افغانستان د ښځو او نجونو پر وړاندې د جنسیتي اپارتاید او سیستماتیک تبعیض د عادي کېدو، مشروعیت موندلو یا دوام لامل کېږي.
دوی همداراز د ښځو او نجونو د زدهکړو، کار او ټولنیز ګډون د حقونو د تضمین او د ښځو، مدني فعالانو او د بشري حقونو د مدافعینو د ملاتړ غوښتنه وکړه.
دغه اعتراضونه په داسې حال کې ترسره کېږي چې په دې وروستیو کې په هرات کې د حجاب د نه رعایت په تور د لسګونو ښځو د نیولو او د معترضانو د ځپلو راپورونو پراخ غبرګونونه راپارولي دي.
د ایران د اسلامي شورا د مجلس مشر محمدباقر قالیباف ویلي، چې په سویس کې د ترسره شویو خبرو پر مهال د ایران د کنګل شویو شتمنیو د خوشې کولو او د تېلو د بندیزونو د لرې کولو اړوند ځینې موارد وروستي شوي دي.
قالیباف د ایران دولتي تلویزیون ته ویلي، چې د کنګل شویو پیسو د خوشې کولو په اړه د هوکړه لیک د ۱۱مې مادې له مخې باید دوه د ۶ میلیارده ډالرو اندازه پیسې خوشې شوې وای. د هغه په وینا، د دې موضوع لومړني اقدامات مخکې په قطر کې ترسره شوي وو، خو وروستی لاسلیک یې باید په سویس کې شوی وای چې ترسره شو.
نوموړي زیاته کړې چې د هوکړهلیک د ۱۰مې مادې له مخې د خامو تېلو، پتروشیمي محصولاتو، بانکي چارو، بیمې او ترانسپورټ اړوند موضوعات هم مطرح شوي دي.
قالیباف ویلي، ځکه چې لا هم وروستی توافق نه دی شوی، نو بندیزونه په بشپړه توګه پای ته نه دي رسېدلي، خو د لاسلیک شوي هوکړهلیک له مخې، تر وروستي توافق پورې د ایران پر تېلو لګېدلي بندیزونه لرې شوي دي.
باقر قالیباف داسې مهال دا څرګندونې کوي چې د تهران او واشنګټن ترمنځ د تفاهملیک د جزییاتو، اقتصادي امتیازاتو او د بندیزونو د راتلونکي په اړه بحثونه دوام لري.
د ترکیې ولسمشر طیب رجب اردوغان له مسعود پزشکیان سره په ټلیفوني خبرو کې ویلي، انقره د ایران او امریکا ترمنځ له وروستۍ هوکړې هرکلی کوي او چمتو ده چې د دغه بهیر د سولهییز بشپړېدو لپاره لازم ملاتړ برابر کړي. هغه ویلي په مذاکراتو کې د خنډ رامنځتهکوونکو پر وړاندې باید هوښیار واوسو.
د ترکیې د ولسمشرۍ دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي، اردوغان له پزشکیان سره په خبرو کې ټینګار کړی چې «هغو کسانو ته باید متوجه واوسو چې هڅه کوي د مذاکراتو په بهیر کې خنډونه او سبوتاژ رامنځته کړي.»
د خبرپاڼې له مخې، د ترکیې ولسمشر ویلي چې د سیمې د سولې او ثبات د پیاوړتیا لپاره نوي ګامونه اخیستل هم اړین او مهم دي.
اردوغان زیاته کړې چې د ایران او امریکا ترمنځ د تفاهم د عملي کېدو او د تاوتریخوالي د کمېدو هره هڅه کولی شي د سیمې د امنیت او ثبات په ټینګښت کې مهم رول ولوبوي.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې د تهران او واشنګټن ترمنځ د وروستي تفاهملیک په اړه د سیمې او نړۍ په کچه بېلابېل غبرګونونه روان دي او یو شمېر هېوادونه د دغه بهیر د بریالي دوام ملاتړ کوي.
د سولې نوبل نړیوالې جایزې ګټونکې ملالې یوسفزۍ بروکسل ته د طالبانو د پلاوي پر تګ اندېښنه ښودلې او د اروپايي ټولنې دغه اقدام یې خواشینوونکی بللی. یوسفزۍ پر اروپا غږ کړی، چې د بشري حقونو د تر ټولو سختو بحرانونو مسوول رژیم ته مشروعیت ورنه کړي.
ملالې یوسفزۍ د دوشنبې په ورځ پر خپل اېکس په یوه پیغام کې وویل، چې «اروپايي ټولنې د مهاجرت د یوې هوکړې په اړه د خبرو لپاره د طالبانو چارواکي بروکسل ته بللي دي او زه نن له دې خبر څخه سخته اندېښمنه او ژوره خپه شوې یم».
یوسفزي وايي، دا همغه طالبان دي چې نجونې یې له ثانوي زدهکړو منع کړې او په زور یې واده ته اړې کړې دي.
هغه په خپل پیغام کې وايي، « دا همغه طالبان دي چې د روانې میاشتې په پیل کې یې په هرات کې لسګونه ښځې یوازې د جامو د اغوستلو له امله نیولې وې. همغه طالبان چې ښځې د دوی د قوانینو پرضد د خبرو او سرغړونو له امله وهي، بندیانوي او حتا اعداموي».
یوسفزۍ طالبان تورن کړل، چې د سیستماتیک جنسیتي اپارتاید له لارې یې ښځې او نجونې له عامه ژوند څخه په بشپړ ډول ایستلې دي.
نوموړې پر اروپا غږ کړی، چې داسې رژیم ته مشروعیت ورنه کړي چې د بشري حقونو د تر ټولو سختو بحرانونو مسوول دی.
هغې دغه راز له طالبانو سره هر ډول تعامل د افغان ښځو او نجونو له حقونو سره مشروط کړی دی.