د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې په افغانستان کې د فعالو وسلهوالو ډلو شتون د پاکستان او چین لپاره ګډ امنیتي ګواښ بلل کېږي او دواړه هېوادونه د دې ګواښونو د مخنیوي لپاره نږدې همکاري کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د چهارشنبې په ورځ وویل چې چین د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ له فعالیتونو او پاکستان د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) او نورو وسلهوالو ډلو له امله اندېښمن دی.
هغه زیاته کړه چې اسلاماباد او بیجینګ د افغانستان په اړه دوامداره مشورې کوي او په دې وروستیو کې د افغانستان لپاره د چین د ځانګړي استازي د اسلاماباد سفر پر مهال هم د دواړو لورو ترمنځ مهمې خبرې شوې دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل: «پاکستان او چین له هغو ګډو ګواښونو سره مخ دي چې سرچینه یې افغانستان دی. له همدې امله به د افغانستان په اړه زموږ همغږي او همکاري دوام ولري».
چین تر دې وړاندې هم په افغانستان کې د ایغور وسلهوالو ډلو د حضور په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. بیجینګ تېر کال د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته ویلي وو چې په افغانستان کې د ترهګرۍ ګواښ لا هم جدي دی او نړیوالې پاملرنې ته اړتیا لري.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا په خپلو وروستیو راپورونو کې په افغانستان کې د ۲۳ تر ۲۵ پورې د ترهګرو او وسلهوالو ډلو د فعالیت یادونه کړې ده.
پاکستان ادعا کوي چې د تحریک طالبان پاکستان مشران او جنګیالي په افغانستان کې مېشت دي او له هغه ځایه پر پاکستان بریدونه تنظیموي. خو طالبان دا ادعاوې ردوي او په بدل کې پاکستان تورنوي چې د طالبانو د حکومت پر ضد د داعش ډلې ملاتړ کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند ټینګار وکړ چې د طالبانو له ادارې سره د اسلاماباد اختلاف د افغانستان له خلکو سره دښمني نه ده. هغه وویل چې د پاکستان اقدامات د افغانستان خلک نه، بلکې هغه ستونزې په نښه کوي چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د امنیتي کړکېچ لامل شوي دي.
د بښنې نړیوال سازمان د اروپايي کمیسیون د مرکزي دفتر مخې ته په یوه لاریون کې ویلي، چې افغانستان د کډوالو لپاره خوندي هېواد نه دی او هلته ستانه شوي کسان له جدي ګواښونو سره مخ کېږي. دې سازمان له طالبانو سره د اروپايي ټولنې ناسته هم د شرم وړ وبلله.
د بښنې نړیوال سازمان د اروپايي ټولنې او د هغې د غړو هېوادونو هغه پلانونه په کلکه غندلي او د شرم وړ یې بللي چې غواړي افغان کډوال بېرته خپل هېواد ته واستوي. دغه سازمان ویلي چې په افغانستان کې د بشري حقونو خراب وضعیت او د ښځو سخت ځپل ښيي چې دا هېواد د ستنېدو لپاره خوندي نه دی.
د دغه بنسټ فعالانو د اروپايي کمیسیون د مرکزي دفتر مخې ته لاریون کړی ترڅو دا پیغام ورسوي چې د افغانانو بېرته شړل د اروپايي ټولنې له خپلو قانوني ژمنو څخه سرغړونه ده. د بښنې نړیوال سازمان په خپل بیان کې ویلي چې هر هغه څوک چې بېرته افغانستان ته لېږل کېږي، له داسې خطرونو سره مخ کېږي چې په اړه یې اسناد شتون لري.
یاد سازمان زیاته کړې چې په افغانستان کې ژور بشري ناورین او د نجونو او ښځو سیستماتیک ځپل د کډوالو د بېرته شړلو پرېکړه په یو خطرناک ګام بدلوي. دغه بنسټ ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید طالبان په افغانستان کې د بشري حقونو د پراخو او سیستماتیکو سرغړونو له امله حساب ورکولو ته اړ کړي.
د بښنې نړیوال سازمان د اروپايي ټولنې پر مشرانو غږ کړی چې د کډوالو د خوندیتوب او د هغوی د حقونو د ساتنې لپاره خپلې قانوني دندې په سمه توګه ترسره کړي او له دغه پرېکړې لاس واخلي.
بل خوا، اروپايي ټولنې په داسې حال کې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو پلانونه تر لاسه لاندې نیولي چې دغې ټولنې په دې وروستیو کې د کډوالۍ نړیوال سازمان ته ۲۰ میلیونه یورو نوې مالي مرسته ځانګړې کړې ده. دغه بودیجه په افغانستان کې د بېځایه شویو، بېرته راستنېدونکو او د هغوی د کوربه ټولنو د لومړنیو خدماتو او حرفوي زده کړو د ملاتړ لپاره کارول کېږي.
ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیراحمد فایق، بروکسل ته د طالبانو د استازو سفر ته په غبرګون کې ویلي، تر هغه وخته چې میلیونونه افغانې ښځې له خپلو بنسټیزو حقونو او اساسي ازادیو محرومې وي، هېڅ فرد او هېڅ هېواد نه شي کولای له طالبانو سره تعامل او یا هم د اړیکو عادي کول توجیه کړي.
فایق د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۳مه، په اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي: «د طالبانو د مشروعیت ورکولو پر وړاندې درېدل، د افغانستان د خلکو ترڅنګ درېدل دي».
نوموړي زیاته کړې چې طالبان نه د افغانستان د کلتور استازولي کوي او نه هم د اسلام د سپېڅلو ارزښتونو. د هغه په وینا، د ښځو او د افغانستان د خلکو پر وړاندې د طالبانو تګلارې د هېواد په تاریخ کې د شرم یوه داغداره او د ناپوهۍ، افراطیت او ځپنې ښکاره بېلګه ده.
فایق د اروپا د پارلمان له غړو، په ځانګړې توګه د اروپا پارلمان له غړې روچل ګارسیا ، او هغو ټولو کسانو مننه کړې چې د افغان ښځو او وګړو په ملاتړ یې خپل غږ پورته کړی او د داسې رژیم سره د اړیکو د عادي کولو پر وړاندې ولاړ دي چې د هغه په وینا په سیستماتیک ډول بشري حقونه تر پښو لاندې کوي او د ټولنې نیمایي برخه یې له عامه ژوند څخه ایستلې ده.
د یادولو وړ ده چې د طالبانو یوه پلاوي د اروپا کمېسیون په بلنه د سېشنبې په ورځ بروکسل ته سفر وکړ او هلته یې له اروپايي چارواکو سره افغانستان ته د کډوالو د ایستلو او ستنولو په اړه خبرې وکړې.
د دغه سفر په تړاو د افغانانو او د اروپا د پارلمان د یو شمېر غړو له لوري پراخې نیوکې وشوې. د راپورونو له مخې، د اروپا پارلمان غړې روچل ګارسیا له افغانانو بښنه غوښتې او ویلي یې دي چې ونه توانېده د طالبانو د پلاوي د سفر مخه ونیسي.
فایق په خپلو څرګندونو کې یو ځل بیا ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید د افغان ښځو، نجونو او د افغانستان د خلکو د حقونو ملاتړ ته لومړیتوب ورکړي او له هغو ګامونو ډډه وکړي چې د طالبانو د نړیوال مشروعیت د پیاوړتیا سبب کېږي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالبانو د چهارشنبې په ماښام، د چنګاښ په درېیمه، د هرات ښار د «۶۴ متره سړک» په سیمه کې یو شمېر ښځې نیولې دي. عیني شاهدان وایي چې څو ښځې یې د طالبانو په یوه کاسټر ډوله موټر کې لیدلې دي، خو د نیول شویو کسانو کره شمېر ورته معلوم نه دی.
ویل کېږي چې دغې نیونې د دولتي ادارو له رسمي کاري وخت وروسته او د شپې له خوا ترسره شوې دي.
په هرات کې د ښځو د نیولو لړۍ د غبرګولي له شپاړسمې نېټې راهیسې پیل شوې او پراخ کورني او نړیوال غبرګونونه یې راپارولي دي.
د دغو نیونو پر ضد د اعتراضونو په ترڅ کې، د جوزا په نولسمه نېټه د هرات ښار د جبرئیل ښارګوټي په سیمه کې لږ تر لږه دوه کسان ووژل شول.
د دغو پېښو له رامنځته کېدو وروسته، د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي دفتر (یوناما) له طالبانو وغوښتل چې بشري حقونو، د تګ راتګ ازادۍ او د قانون پر وړاندې د ټولو وګړو د برابرۍ اصل ته درناوی وکړي او د جامو او پوښښ له امله د ښځو نیول پای ته ورسوي.
همدارنګه، د بشري حقونو نړیوال سازمان، بښنې نړیوال سازمان، له طالبانو غوښتي چې په هرات کې د اعتراض کوونکو پر وړاندې د زور کارول سمدستي ودروي، نیول شوي کسان خوشې کړي او د ښځو او نجونو حقونو ته درناوی وکړي. په دغو حقونو کې د تګ راتګ ازادي، د بیان ازادي او د سولهییزو غونډو او اعتراضونو حق شامل دي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لویو لارو بندښت او اقلیمي بدلون د افغان کوچیانو دودیز ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی. د څړځایونو کمښت، د څارویو ناروغۍ، د ماشومانو د زدهکړو خنډونه او د روغتیايي اسانتیاوو نشتوالي د دوی ژوند لا خورا سخت کړی دی.
د افغانستان د لوګر ولایت ۴۸ کلن نور محمد له خپلې کورنۍ او د شاوخوا څلور سوه وزو او نورو څارویو له رمې سره ټول کال بېلابېلو سیمو ته سفر کوي. د دوی د ژوند اساس هغه څړځایونه دي چې تازه واښه او د څارویو لپاره مناسب خوراک پکې پیدا کېږي.
نور محمد دا مهال د سوات په یوه غرنۍ سیمه کې خېمه وهلې او له خپلې کورنۍ او څارویو سره دلته څلورم پرلهپسې اوړی تېروي. هغه افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وايي: «پخوا به موږ هر کال د موسمونو له بدلون سره سم د پاکستان او افغانستان ترمنځ تګ راتګ کاوه، خو اوس د لارو د بندېدو او د سفر د قانوني اسنادو د نشتوالي له امله مو ژوند سخت شوی دی.»
هغه زیاتوي: «موږ غواړو خپل هېواد افغانستان ته ستانه شو، خو د کورنۍ له هېڅ غړي سره پاسپورټ نشته. د غرنیو او سختو لارو له لارې تګ، که ناممکن نه وي، نو ډېر ګواښونکی او خورا ستونزمن دی.»
د پاکستان په ځینو سیمو کې مېشت افغان کوچیان د پسونو، وزو او نورو څارویو روزنه کوي او د خپلو ورځنیو اړتیاوو د لېږد لپاره له اوښانو او خرو کار اخلي. د ښه موسم او تازه څړځایونو د موندلو لپاره د دوی ژوند له پرلهپسې کوچ او سفر سره تړلی وي. د اوړي په موسم کې د کوچیانو کورنۍ د سوات، کالام، چترال او نورو غرنیو سیمو ته سفر کوي، په داسې حال کې چې د ژمي په موسم کې بیا په بلوچستان، خیبر ولسوالۍ، پېښور، اټک، پنجاب او نورو نسبتاً تودو سیمو کې مېشتېږي.
نور محمد وایي چې د دوی اصلي تړاو له افغانستان سره دی، خو د دوامدارې کډوالۍ له امله په دواړو هېوادونو کې د هویت او اساسي اسانتیاوو له ستونزو سره مخ دي. د هغه په وینا، د دوی لپاره کومه دایمي استوګنه نشته او کوچیان عموماً په پرانیستو میدانونو کې خېمې دروي او خپل ژوند پر همدې طرز تنظیموي.
د نور محمد ماشومان هم له خپل مور او پلار سره د څارویو په ساتنه کې مرسته کوي. دوی د خېمو شاوخوا د پسونو او وزو د بچیانو څارنه کوي، په داسې حال کې چې لوی څاروي د څړځایونو پر لور بیول کېږي.
له مالدارۍ سره تړلی سخت ژوند:
بل لور ته، د افغانستان د لغمان ولایت اوسېدونکی ځوان خان آغا له خپلو نورو ملګرو سره هره ورځ سهار وختي شاوخوا څلور سوه پسونه او وزې د څړځایونو پر لور بیایي. دوی ټوله ورځ د مالونو ساتنه او څرونه کوي او د ماښام پر مهال بېرته د خپل مالک خېمې ته ستنېږي او شپه هلته تېروي.
خان آغا او د هغه ملګرو ته د دې سخت کار په بدل کې هر یوه ته میاشتنۍ ۲۵ زره پاکستانۍ کلدارې مزدوري ورکول کېږي. خان آغا وایي چې د مالدارۍ مسلک د پخوا په پرتله ډېر سخت شوی دی. هغه زیاتوي چې ټوله ورځ له څارویو سره په څړځایونو کې تېروي او له هغوی سره یو ځای وي.
د هغه په وینا، څاروي د انسانانو په څېر یوازې هغه وخت ارام کوي چې نس یې په بشپړه توګه مړ وي؛ نو له همدې امله دوی اړ دي چې په دوامداره توګه له مالونو سره پاتې شي.
له خېمو سره تړلی ژوند؛ د افغان کوچیانو ټولنیز حقیقت
د نور محمد دوه زامن او درې لوڼې له خپلو مور او پلار سره په خېمو کې ژوند کوي. د دوی مشر زوی، سید محمد، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي چې په افغانستان کې یې د خپل کلي په ښوونځي کې درې کاله زدهکړې کړې وې، خو درې ـ څلور کاله وړاندې پاکستان ته له کډوالۍ وروسته یې د زدهکړو لړۍ پرې شوې وه، ځکه دلته ورته منظمې تعلیمي اسانتیاوې نه وې برابرې شوې.
سید محمد وایي چې اوس مهال دیني زدهکړې کوي، خو د هغه کشر ورور ګل محمد لا هم د ښوونځي د لوستلو هیله لري. نوموړی زیاتوي چې پرلهپسې کډوالي، اقتصادي ستونزې او د دایمي استوګنې نشتوالي د دې لامل شوي چې دغه هیله یې تر اوسه پوره نه شي.
د نور محمد څلوېښت کلنه مېرمن، مریم بيبي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي چې کله به دوی په افغانستان کې د اوږدې مودې لپاره اوسېدل، د ماشومانو زدهکړې به منظمې وې او ښوونځي ته به یې لېږل؛ خو په پاکستان، په ځانګړي ډول سوات کې د موسمي استوګنې پر مهال، د ماشومانو تعلیمي بهیر اغېزمن شو او نیمګړی پاتې شو.
د کوچیانو ژوند د ښځو او ماشومانو لپاره نورې جدي ستونزې هم رامنځته کوي. مریم بيبي وایي چې د دوامدار سفر او ناڅرګندو حالاتو له امله ډېری وخت نجونې په کم عمر کې ودېږي او د زېږون او نورو طبي اړتیاوو پر مهال لازمې روغتیايي اسانتیاوې نه وي موجودې.
هغې وویل: «په خېمو کې ژوند د روغتیا، زدهکړو او لومړنیو بشري اړتیاوو ته لاسرسی په یوه دوامداره او سخته ستونزه بدل کړی دی.»
اقلیمي بدلون او د کوچیانو ستونزې:
د خیبر پښتونخوا د څارویو پالنې او وترنرۍ څانګې د معلوماتو له مخې، په پاکستان او افغانستان کې مېشت افغان کوچیان د اقلیمي بدلون له امله له سختو ستونزو سره مخ دي. د هغوی لنډمهالي استوګنځي نور خوندي نه دي او د څارویو لپاره مناسب چاپېریال او طبیعي څړځایونه په څرګند ډول کم شوي دي.
د کارپوهانو په وینا، له ۲۰۰۵ کال وروسته په ورښتونو کې غیرمعمولي بدلون راغلی؛ کله زورور بارانونه کېږي او کله اوږدې وچکالۍ رامنځته کېږي. د همدې وضعیت له امله د څارویو لپاره د خوراکي واښو تولید اغېزمن شوی دی.
د واښو کمښت، شدیدې تودوخې او د اوبو نشتوالي د څارویو تولیدي وړتیا راکمه کړې، د ناروغیو کچه یې لوړه کړې او د کوچیانو دودیز ژوند یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
د تړلو لارو او اقلیمي بدلون اغېزې:
پاکستان د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د اقلیمي بدلون له منفي اغېزو څخه تر ټولو ډېر اغېزمن شوي دي.
۴۱کلن افغان کوچی، ګل رحمان، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي چې په تېرو څو کلونو کې د اقلیمي بدلون اغېزې په څرګند ډول زیاتې شوې دي، چې له امله یې په څارویو کې د بېلابېلو ناروغیو کچه هم لوړه شوې ده.
هغه وایي چې تېر کال د یوې ناڅرګندې ناروغۍ له امله له سلو څخه ډېر څاروي ترې مړه شول، چې درانه مالي زیانونه یې ورته واړول. د هغه په خبره، دا ستونزه له څو کلونو راهیسې روانه ده او هر کال څاروي په بېلابېلو ناروغیو اخته کېږي.
ګل رحمان شکایت کوي چې حکومت د کوچیانو لپاره د وترنرۍ اسانتیاوو یا طبي مرستو کوم ځانګړی نظام نه لري. له همدې امله دوی اړ کېږي چې د څارویو د درملنې لپاره له خپلو امکاناتو کار واخلي او له بازارونو درمل واخلي. ځینې وختونه بیا له دودیزو او کورنیو طریقو هم ګټه اخلي.
د هغه په وینا، د څارویو د ناروغیو یوه لویه وجه ککړې او غیر صحي اوبه دي، ځکه د کوچیانو د تګ راتګ پر مهال څاروي له لارو سره نږدې له ولاړو حوضونو او ناامنه اوبو څخه استفاده کوي، چې دا د بېلابېلو ناروغیو د خپرېدو سبب ګرځي.
ایا دودیزه کوچېدنه د اقلیم په بدلون کې مرسته کولی شي؟
د کارپوهانو په وینا، که کوچیانو ته له خپلو څارویو سره د دودیز سفر اجازه ورکړل شي، نو د اقلیمي بدلون منفي اغېزې تر ډېره کمېدای شي.
د موسمونو له بدلون سره سم د بېلابېلو سیمو پر لور کوچېدنه د کوچیانو له پېړیو پخوانی دود دی، چې د څړځایونو د اغېزمن استعمال او د څارویو د بقا لپاره مهم رول لري.
د کوچیانو ټولنې ته د غوره اسانتیاوو د برابرولو او د هغوی د ستونزو د حل لپاره د خیبر پښتونخوا د څارویو پالنې ادارې څه موده وړاندې یو جامع څېړنیز راپور بشپړ کړی و. په دې څېړنه کې د څارویو شمېر، د شپنو او د هغوی د کورنیو نفوس، د موسمي سفر وختونه، د استوګنې ځایونه، څړځایونه او د دودیزې کوچېدنې لارې په نښه شوې وې.
خو د دې څېړنې سره سره عملي ګامونه محدود پاتې شوي دي. په شمالي سیمو کې یوازې په څو ځایونو کې ګرځنده وترنري خدمتونه او د درملو رسونه ترسره شوې، په داسې حال کې چې نورې سپارښتنې تر اوسه نه دي عملي شوې.
کارپوهان او سیمهییز استازي وایي چې په خیبر پښتونخوا او بلوچستان کې د امنیتي وضعیت له امله کوچیان له لا زیاتو ستونزو سره مخ شوي دي. د هغوی په وینا، له یوې سیمې بلې ته او یا هم د ډیورند کرښې هاخوا تګ راتګ د پخوا په پرتله ډېر سخت شوی، چې له امله یې د دې دودیز ژوند له طرز سره تړلي خلک ورو ورو کمېږي.
د کوچیانو د ستونزو د حل او د هغوی د هوساینې لپاره کارکوونکو ملي او نړیوالو ادارو، لکه د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) او شارپ، ته پکار ده چې لا اغېزمن او عملي رول ولوبوي.
د ډلهییز امنیت تړون سازمان ویلي چې په افغانستان کې روان امنیتي وضعیت لا هم د دوی لپاره تر ټولو جدي اندېښنه ده. یاد سازمان د افغانستان له خاورې په تاحکستان کې پر بریدونو اندېښنه ښودلې ده.
د دغه سازمان د دایمي شورا مشر ویکتور واسیلیف ویلي چې که څه هم روسیه او د منځنۍ اسیا ځینې هېوادونه له طالبانو سره د اړیکو هڅې کوي، خو په افغانستان کې امنیتي وضعیت لا هم پیچلی پاتې دی او د ثبات نښې نه لیدل کېږي.
نوموړي ټینګار کړی چې د افغانستان له شمالي پولو سره نږدې وسلهوالې ډلې او جنګیالي د سازمان د غړو هېوادونو، په ځانګړي ډول تاجکستان لپاره جدي امنیتي ګواښ جوړوي او د دغو ډلو پر ضد به ګډ عملیات لا پراخ شي.
د یاد سازمان په وینا، پلان لري چې د افغانستان په شمالي پولو کې د وسلهوالو ډلو د نفوذ د مخنیوي لپاره خپلې ګډې هڅې زیاتې کړي، ځکه دا ډلې د سیمهییز امنیت لپاره مستقیم ګواښ بلل کېږي.
د سازمان په اعلامیه کې د افغانستان له خاورې پر تاجکستان د ډزو او سرحدي پېښو د تکرار په اړه اندېښنه څرګنده شوې ده.