د لوګر د محمداغې ولسوالۍ په صنعتيښارګوټي کې د یوه خصوصي شرکت لهخوا د یو مېلیون امریکايي ډالرو په ارزښت د کرومایټ ډبرو د پروسس فابریکه پرانیستل شوه. د یادې فابریکې مسوولین وایي، دغه فابریکه هره ورځ د شاوخوا ۵۰۰ ټنه کرومایټ ډبرو د پروسس وړتیا لري.
په لوګر کې د طالبانو مرستیال والي انعامالله صلاح الدین د کانونو په برخه کې د پانګونې پر پراخو فرصتونو ټینګار کړی او له سوداګرو یې غوښتي، چې د سیمې خلکو ته د کار زمینه برابره کړي.
د کانونو وزارت طالب مسوولینو ویلي، چې دغه فابریکه به د کرومایټ ډبرو د پروسس، د کانونو د ارزښت لوړولو او اقتصادي ودې په برخه کې مهم رول ولوبوي. د معلوماتو له مخې؛ لوګر د کرومایټو له بډایه ولایتونو څخه دی او دا مهال د پنځو نورو کانونو د استخراج چارې هم روانې دي.
د یادونې وړ ده، چې په نړۍوال بازار کې د یو ټن ناپروسس شوې کرومایټ ډبرې بیه شاوخوا ۲۰۰ امریکایي ډالرو ته رسېږي.
د بشري حقونو څار بنسټ د افغانستان برخې څېړونکې فرشته عباسي، له اروپايي ټولنې او د هغې له غړو هېوادونو غوښتي چې له هغو اقداماتو څخه ډډه وکړي چې د طالبانو لپاره د اعتبار او مشروعیت د زیاتېدو لامل ګرځي.
عباسي په ایکس خواله رسنۍ کې ویلي چې طالبان د داسې امتیازونو او سیاسي اعتبار مستحق نه دي او باید اجازه ورنه کړل شي چې اروپايي هېوادونو ته سفر وکړي او دغه سفرونه د خپلو سیاسي موخو لپاره وکاروي.
هغې ټینګار کړی چې په داسې حال کې چې په افغانستان کې نجونې لا هم له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو محرومې دي، د طالبانو د استازو سفرونه او ورته فرصتونه ناسم پیغام لېږي او د افغان ښځو او نجونو د حقونو له روان وضعیت سره په ټکر کې دي.
فریشته عباسي زیاته کړې چې نړیواله ټولنه، په ځانګړي ډول اروپايي هېوادونه، باید د افغانستان د ښځو او نجونو د حقونو ملاتړ ته لومړیتوب ورکړي او له هغو اقداماتو څخه ډډه وکړي چې د طالبانو د نړیوال مشروعیت د پیاوړتیا لامل کېږي.
د نوموړې دغه څرګندونې په داسې وخت کې مطرح کېږي چې په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر ټولنیزو او مسلکي فعالیتونو محدودیتونه لا هم پر خپل ځای پاتې دي او د بشري حقونو بنسټونه په پرلهپسې ډول په دې اړه اندېښنې څرګندوي.
د بشري حقونو نړیوال فدراسیون اعلان کړی، چې په بلجیم کې یې د طالبانو د هغه پلاوي پر ضد چې بروکسل ته تللی، د فدرالي څارنوالۍ په دفتر کې شکایت ثبت کړی دی. دغه نړیوال بشري بنسټ د بلجیم په خاوره کې د طالبانو د پلاوي د غړو د نیولو غوښتنه کړې ده.
د بشري حقونو نړیوال فدراسیون د سېشنبې ماښام په یوه خبرپاڼه کې وویل چې د طالبانو د هغه پلاوي پر ضد یې په محکمه کې شکایت ثبت کړی چې د افغان کډوالو په اړه د تخنیکي خبرو اترو لپاره د اروپایي کمېسیون په بلنه بروکسل ته ورغلی و.
دغه معتبر نړیوال بنسټ په خپل حقوقي عریضه کې د جرمونو نړیوالې محکمې د هغې پرېکړې یادونه کړې چې له مخې یې د طالبانو د لوړپوړو چارواکو د نیولو حکم صادر شوی دی. د جرمونو نړیوالې محکمې تېر کال د چنګاښ په میاشت کې د طالبانو د مشر هبت الله اخندزاده او د طالبانو د سترې محکمې د رئیس عبدالحکیم شرعي د نیولو حکم د «بشریت ضد جرمونو» په تور صادر کړی و.
د بشري حقونو نړیوال فدراسیون مشر الکسي دسوف ویلي چې د اروپایي ټولنې په خاوره کې له طالبانو سره خبرې اترې «یو غیردموکراتیک رژیم ته سیاسي مشروعیت وربښي». هغه زیاته کړې چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته افغان ښځې او نجونې «نږدې په بشپړه توګه» له ټولنیز ژوند څخه ایستل شوې دي.
سره له دې چې د بشري حقونو سازمانونو او د طالبانو مخالفانو له دې سفر سره مخالفت ښودلی و، د طالبانو پلاوی د سېشنبې په ورځ بروکسل ته ورسېد څو د هغو کډوالو د بېرته ستنولو په اړه خبرې وکړي چې جرمونه یې ترسره کړي یا یې د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه رد شوي دي.
دغه پلاوی د محدودې او یوازې د یوې ورځې ویزې په ترلاسه کولو بلجیم ته داخل شوی و او د خبرو اترو له پای ته رسېدو وروسته یې د دغه هېواد خاوره پرېښوده.
په اروپایي کمېسیون کې باخبرو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د طالبانو پلاوي لږ تر لږه د ۱۵ اروپایي هېوادونو له استازو سره خبرې کړې دي.
د بشري حقونو نړیوال فدراسیون همداراز له اروپایي ټولنې غوښتي چې د جبري بېرته ستنولو د منع اصل ته درناوی وکړي. د نړیوالو قوانینو له مخې، هېڅوک باید هغو هېوادونو ته په زور ونه لېږل شي چې هلته یې ژوند، خوندیتوب او بنسټیز حقونه له جدي ګواښ سره مخ وي.
د روسیې د ملي امنیت شورا منشي سرګي شویګو ویلي، چې طالبانو د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې پر خپلو ژمنو عمل کړی او توانېدلي چې د مخدره موادو تولید او قاچاق تر ډېره له منځه یوسي.
سرګي شویګو په هند کې د ملي امنیت د سلاکارانو له غونډې وروسته د طالبانو د مخدره موادو ضد اقداماتو ته په اشارې وویل: «د افغانستان چارواکو د مخدره موادو د قاچاق د کمولو لپاره پراخ ګامونه پورته کړي دي. هغوی د دې کار لپاره ځانګړی پروګرام درلود، هغه یې تعقیب کړ او په پای کې یې عملي کړ.»
د روسیې د امنیت شورا منشي د شته شمېرو پر بنسټ ټینګار وکړ چې په افغانستان کې د مخدره موادو تولید او قاچاق شاوخوا ۹۰ سلنه راکم شوی دی.
د شویګو دا څرګندونې د هغه له پخواني دریځ سره څرګند توپیر لري. نوموړي د جوزا په پنځمه، په مسکو کې د نړیوال امنیتي فورم په څنډه کې ویلي وو: «د افغانستان وضعیت لا هم پېچلی دی. د مخدره موادو او وسلو د قاچاق ګواښ لا هم موجود دی او د نړیوالو ترهګرو ډلو او سازمانونو فعالیتونه دوام لري.»
طالبانو واک ته له بېرته رسېدو وروسته په ټول افغانستان کې د نشهيي توکو کر، تولید او قاچاق منع اعلان کړ. که څه هم نړیوالې شمېرې د کوکنارو په کر کې د پام وړ کموالی ښيي، خو دا پدیده په بشپړه توګه نه ده درېدلې او لا هم په ځینو ولایتونو کې دوام لري.
تېر کال په بدخشان ولایت کې د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو کمپاین د طالبانو او سیمهییزو بزګرانو ترمنځ د خونړیو نښتو لامل شو.
بل لور ته، ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی چې د کوکنارو د کر د کمېدو ترڅنګ په افغانستان کې د صنعتي نشهيي توکو تولید مخ په زیاتېدو دی. د ملګرو ملتونو د مخدره موادو او جرمونو پر ضد دفتر راپور ورکړی چې سره له دې چې د کوکنارو کر شل سلنه کم شوی، د صنعتي نشهيي توکو، په ځانګړې توګه د مېتآمفتامین یا «شیشې» تولید مخ پر زیاتېدو روان دی.
د دغه راپور له مخې، د ۲۰۲۴ کال تر پایه پورې په افغانستان او شاوخوا هېوادونو کې د مېتآمفتامین د نیولو او کشف شویو پېښو کچه د تېر کال په پرتله نږدې ۵۰ سلنه لوړه شوې ده.
په اسټرالیا کې د افغانستان سفارت اعلان کړی، چې د دغه هېواد په پارلمان کې د «افغانستان له خلکو سره د پارلماني دوستۍ ډلې» جوړېدل د افغانانو لپاره د اسټرالیا د دوامداره ملاتړ، همغږۍ او ژمنتیا نښه ده.
د افغانستان سفارت د سېشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲مه، په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې دغه ډله د اسټرالیا د پارلمان په ودانۍ کې د ولسي جرګې د غړو، سناتورانو، مدني ټولنو او د افغان-اسټرالیایي ټولنې د استازو په حضور کې پرانیستل شوه.
په دې غونډه کې د اسټرالیا د پارلمان مشر د افغانستان له خلکو سره د خپل هېواد پر ژمنتیا ټینګار کړی او د افغانستان د سفیر او د سفارت د ټیم هڅې یې ستایلې دي.
د «افغانستان له خلکو سره د پارلماني دوستۍ ډلې» ګډ مشر جولیان هیل هم د افغانستان د سفیر د فعالیتونو ستاینه کړې او د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په پیاوړتیا او د بشري حقونو په ملاتړ کې یې د هغه رول مهم بللی دی.
د اسټرالیا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال هم په دغه غونډه کې د افغانستان د بشري حقونو وضعیت ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې اسټرالیا نه غواړي اوسنی وضعیت په افغانستان کې په یوه «نوې عادي بڼه» بدل شي.
نوموړي ټینګار کړی چې اسټرالیا به له افغانانو سره خپلو بشري مرستو ته دوام ورکړي، د ښځو او نجونو د حقونو ملاتړ به وکړي او طالبان به د بشري حقونو د سرغړونو په تړاو حساب ورکونې ته وهڅوي.
په اسټرالیا کې د افغانستان سفیر وحیدالله ویسي د تېرو دوو لسیزو په ترڅ کې د اسټرالیا د حکومت او پارلمان له ملاتړ څخه مننه کړې او په ځانګړي ډول یې د ۲۰۲۱ کال له بدلونونو وروسته د زیانمنو افغانانو د ایستلو، لېږد او بیا مېشتېدو په برخه کې د اسټرالیا رول مهم بللی دی.
د افغانستان د خبریالانو مرکز په کابل کې د طالبانو د عدلیې وزارت اړوندو ځواکونو له خوا پر تمدن ټلوېزیون یرغل او بندول غندلي دي. دوی ویلي چې د طالبانو دا اقدام د ازادو رسنیو د ځپلو، د لږکیو د غږ د چوپولو او د بیان ازادۍ حق د کمزوري کولو لپاره د دغې ډلې د پرلهپسې هڅو څرګندونه کوي.
دغه مرکز د تمدن ټلوېزیون د یوې سرچینې له قوله ویلي چې د طالبانو د عدلیې وزارت پورې تړلي امنیتي ځواکونه د غرمې شاوخوا دولس بجې د دې رسنۍ دفتر ته ننوتل، خپرونې یې ودرولې او له کارکوونکو سره یې سپکاوی او ناوړه چلند وکړ.
د افغانستان خبریالانو مرکز ټینګار کړی چې د تمدن ټلوېزیون پر وړاندې د طالبانو اقدامات نه یوازې د رسنیو د ازادۍ د حق ښکاره سرغړونه ده، بلکې د رسنیو خپلواکي او خوندیتوب هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.
تمدن ټلوېزیون د خپلو فعالیتونو له درولو وروسته له خلکو غوښتي چې دا موضوع په جدي او حساس ډول تعقیب کړي. دغه ټلوېزیون همدارنګه پر دې ټینګار کړی چې هېوادوال باید د راتلونکو بدلونونو او پېښو په اړه هوښیار او خبر واوسي.
تمدن ټلوېزیون په ۱۳۸۵ لمریز کال کې په کابل کې د افغانستان د اسلامي حرکت ګوند د پخواني مشر محمد آصف محسني له خوا جوړ شو. د دې شبکې فعالیتونه د خبرونو تر خپرولو سربېره پر دیني او مذهبي پروګرامونو او همدارنګه د اسلامي منځپانګې لرونکو فلمونو او ډرامو پر خپرولو راڅرخېدل.
د طالبانو عدلیې وزارت تر دې وړاندې هم د ۱۴۰۳ لمریز کال د جوزا په میاشت کې د اسلامي حرکت ګوند سره د تړاو او د «غصب شوې» دولتي ځمکې د کارولو په پلمه د دې خصوصي ټلوېزیون فعالیتونه درولي وو. دغه وزارت ویلي وو چې د افغانستان د سیاسي ګوندونو اړوند رسنۍ د فعالیت حق نه لري.
د افغانستان خبریالانو مرکز له طالبانو غوښتي چې ژر تر ژره د تمدن ټلوېزیون د بیا پرانیستلو زمینه برابره کړي. دغه راز، دې د رسنیو ملاتړي بنسټ له طالبانو غوښتنه کړې چې د دې رسنۍ کارکوونکو ته اجازه ورکړي څو له محدودیتونو، وېرې او تبعیض پرته په ازاد چاپېریال کې خپلو رسنیزو فعالیتونو ته دوام ورکړي او له خپلو بنسټیزو حقونو برخمن شي.