د ډلهییز امنیت تړون سازمان ویلي چې په افغانستان کې روان امنیتي وضعیت لا هم د دوی لپاره تر ټولو جدي اندېښنه ده. یاد سازمان د افغانستان له خاورې په تاحکستان کې پر بریدونو اندېښنه ښودلې ده.
د دغه سازمان د دایمي شورا مشر ویکتور واسیلیف ویلي چې که څه هم روسیه او د منځنۍ اسیا ځینې هېوادونه له طالبانو سره د اړیکو هڅې کوي، خو په افغانستان کې امنیتي وضعیت لا هم پیچلی پاتې دی او د ثبات نښې نه لیدل کېږي.
نوموړي ټینګار کړی چې د افغانستان له شمالي پولو سره نږدې وسلهوالې ډلې او جنګیالي د سازمان د غړو هېوادونو، په ځانګړي ډول تاجکستان لپاره جدي امنیتي ګواښ جوړوي او د دغو ډلو پر ضد به ګډ عملیات لا پراخ شي.
د یاد سازمان په وینا، پلان لري چې د افغانستان په شمالي پولو کې د وسلهوالو ډلو د نفوذ د مخنیوي لپاره خپلې ګډې هڅې زیاتې کړي، ځکه دا ډلې د سیمهییز امنیت لپاره مستقیم ګواښ بلل کېږي.
د سازمان په اعلامیه کې د افغانستان له خاورې پر تاجکستان د ډزو او سرحدي پېښو د تکرار په اړه اندېښنه څرګنده شوې ده.
د بریتانیا پاچا چارلز درېیم د چارشنبې په ورځ د لندن په کلارنس هاوس کې د افغان کډوالو د ښځینه کرېکټ ټیم له غړو سره وکتل. په دې لیدنه کې پاچا د افغان نجونو هرکلی وکړ او له هغوی سره یې ډلهییز انځورونه واخیستل.
د افغان کډوالو د کرېکټ ښځینه ټیم غړو په دې لیدنه کې د افغانستان د هنر او کلتوري نښو په نقشو سینګار شوی، یو لاس جوړ د کرېکټ بیټ د بریتانیا پاچا ته ډالۍ کړ. همدارنګه دوی خپله رسمي جامه او د ټیم نښه هم ور وسپارله.
یاد ټیم د روانې اونۍ د دوشنبې په ورځ په بریتانیا کې د شل اوریزو سیالیو سفر پیل کړی، چې د برېټانیا او ویلز د کرېکټ بورډ په بلنه ترسره کېږي. هدف یې د دوستانه لوبو ترسره کول او د دې ټیم د لوبغاړو ملاتړ بلل شوی دی.
د ټیم یوې غړې افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې له پاچا سره لیدنه د دوی لپاره لوی ویاړ او نه هېرېدونکې تجربه وه.
ټاکل شوې چې د دې ټیم غړي په راتلونکو ورځو کې د اسټرالیا په سفارت کې په یو بل پروګرام کې هم ګډون وکړي.
د افغان ښځینه کرېکټ ملي ټیم په ۲۰۱۰ کال کې د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال جوړ شوی و. د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته، دې ټیم خپل رسمي ملي حیثیت له لاسه ورکړ او ډېری لوبغاړې یې له هېواده وتلې دي. اوس یې یو شمېر لوبغاړې په اسټرالیا کې ژوند کوي او د ټیم د بیا رسميت لپاره هڅې کوي.
په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته ښځې او نجونې له سپورټ، زدهکړو او ټولنیز ژوند څخه په پراخه کچه منع شوې دي او له سختو محدودیتونو سره مخ دي.
د بریتانیا پاچا چارلز درېیم مخکې هم دوه ځله د ولیعهد په توګه افغانستان ته سفر کړی و.
هغه په ۲۰۱۰ او ۲۰۱۲ کلونو کې کابل او هلمند ته تللی و او هلته یې له مېشتو بریتانیايي ځواکونو سره لیدلي وو.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر په مشرۍ د تدارکاتو کمېسیون په نوبتي غوڼده کې د شاوخوا ۳،۵ میلیارده افغانو په لګښت ۱۹ پروژې منظورې شوې دي.
د طالبانو تر ادارې لاندې د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت ویلي، دا غونډه د چارشنبې په ورځ، د چنګاښ په درېیمه په مرمرینه ماڼۍ کې جوړه شوه.
د دغې ادارې د معلوماتو لهمخې، غونډې ته ۴۰ پروژې د منظورۍ لپاره وړاندې شوې وې، چې له بحث وروسته یې د شاوخوا ۳،۵ میلیارده افغانیو په لګښت ۱۶ پروژې منظورې شوې او په ۲۰ نورو پروژې کې یو شمېر تعدیلات راوستل شول.
په دغه ناسته کې د دوو پروژو قراردونه د قرارداد د اصولو نه پوره کېدو له امله لغوه شوې دي.
طالبانو ویلي، په منظور شویو پروژو کې د بادغیس ولایت د قادس خوردک د اوبو ذخیروي بند، د بغلان ولایت د کېلهګيي بند د جیوټیکنیکي مطالعاتو او په پکتیکا ولایت کې د ۶۰ مټریک ټنه په ظرفیت د سړې خونې د پاتې چارو بشپړول، د امو سیند نفتيي حوزې د نفتو د زېرمه کولو لپاره د لس زره ټنه ظرفیت لرونکو تاسیساتو ډیزاین او نصب، د ارزګان ولایت په چارچینو ولسوالۍ کې د ۵۰ بستریز روغتون جوړول، په ترینکوټ کې د ترمینل جوړول، د کابل ښار یو شمېر سړکونو جوړول او په بېلابېلو ولایتونو کې د برېښنا رسونې او وېش پروژو بشپړول شامل دي.
طالبانو ویلي، یادې پروژې د یادې ډلې له داخلي بودیجې تمویلیږي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت وايي، د دغه وزارت مرستیال شهاب الدین ثاقب د یوه پلاوي په مشرۍ چین ته تللی دی، څو د «چین ـ اوراسیا ۲۰۲۶» نندارتون کې ګډون وکړي. په دې سفر کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د اړوندو ادارو استازي هم شامل دي.
د طالبانو د یاد وزارت د معلوماتو له مخې، دغه سفر د چین په رسمي بلنه شوی او ټاکل شوې ده د «چین ـ اوراسیا ۲۰۲۶» نندارتون د جون له ۲۵مې تر ۲۹مې نېټې پورې د چین د سینکیانګ سیمې په مرکز ارومچي ښار کې جوړ شي.
په دې سفر کې دیاد وزارت داستازو تر څنګ د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت او د اړوندو ادارو یو شمېر نور استازي هم د طالبانو د پلاوي ملتیا کوي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویلي، د دې سفر موخه د سوداګریزو او اقتصادي اړیکو پراخول، د افغانستان د پانګونې ظرفیتونو معرفي کول، د بهرنیو پانګونو جلبول او د افغانستان او د سیمې د هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکاریو پیاوړتیا ده.
د «چین ـ اوراسیا» نندارتون د سیمې له سترو اقتصادي او سوداګریزو نندارتونونو څخه ګڼل کېږي، چې له ۲۰۱۱ کال راهیسې هر کال د چین په ارومچي ښار کې جوړېږي.
د سرو زرو د بیو له بېساري لوړوالي سره د پېرودونکو چلند بدل شوی دی. زرګران وایي، پخوا به خلکو د زینت او ګاڼو لپاره سره زر اخیستل، خو اوس د پانګونې او شتمنۍ د خوندي ساتلو لپاره د خامو سرو زرو، سکو او خښتو غوښتنه ډېره شوې ده.
د کابل ښار د شهر نو او سرای شهزاده شاوخوا د زرګرانو مارکیټونو کې پخوا ډېری ډیزاین شوې ګاڼې پلورل کېدې، خو اوس پېرونکي تر ډیزاین او سېټ اخېستلو ډېر د سرو زرو د وزن او خالصوالي په اړه معلومات غواړي.
زرګران وايي، پخوا به خلکو د زینت لپاره سره زر اخیستل، خو اوس په کوردننه او بهر د اقتصادي وضعیت له امله ډېر کسان د پانګونې لپاره سره زر اخلي.
دې چارې د زرګرۍ پر دود صنعت او په دې برخه کې په کار د بوختو کسانو کاروبار هم اغیزمن کړی دی.
عزیزالله (بدل نوم) چې د کابل په خیر خانې سیمې کې زرګري لري، افغانستان انټرنشنل ته وویل، «پخوا به یو کس د خپلې لور د واده لپاره د سرو زرو بشپړ سیټ اخیست، خو اوس هغه کس ښايي د همغې اندازې پیسو په بدل کې یوازې څو سکې یا خام زر واخلي او په کور کې یې د سپما په توګه وساتي».
د سرو زرو د نړیوالو بیو بېساري لوړوالي په افغانستان، پاکستان، خلیجي هېوادونو او د نړۍ په ګڼو نورو بازارونو کې د پېرودونکو چلند بدل کړی دی.
هغه فلز چې پخوا ډېری د ښکلا، ودونو او ټولنیز حیثیت نښه ګڼل کېده، اوس د شتمنۍ د خوندي ساتلو او د نامعلوم اقتصادي راتلونکي پر وړاندې د محافظت وسیله ګرځېدلې ده.
د ۲۰۲۶ کال له پیل راهیسې د سرو زرو نړیوال بازار د بیو له یوې نوې څپې سره مخ شوی دی. د یوه اونس سرو زرو بیه د کال په اوږدو کې تر ۴۶۸۰ امریکايي ډالرو لوړه شوه او اوس هم د ۴۳۸۰ ډالرو په شاوخوا کې راڅرخي. دا په داسې حال کې ده چې د تېر کال په پیل کې د یوه اونس بیه شاوخوا ۲۶۰۰ ډالره وه.
د کابل د زرګرانو اتحادیې د غبرګولې میاشتې له شلمې د چنګاښ تر دویمې نېټې پورې ورکړل شوې بیې ښيي، چې د سرو زرو قیمتونه په نوسان کې دي.
د غبرګولي پر شلمه د کابل په مارکېټونو کې د سرو زرو د یوه اونس نړیواله بیه ۴۱۸۴ امریکايي ډالره ثبت شوې وه، په داسې حال کې چې د چنګاښ پر دویمه ۴۱۲۶ ډالرو ته راټیټه شوې ده. همدارنګه د ۲۴ قیراط سرو زرو بیه په نړیوال بازار کې له ۱۶۳۴ ډالرو څخه ۱۶۱۱ ډالرو ته ښکته شوې ده.
په کابل کې د محلي بازار نرخونه هم د همدې بدلون اغېز لاندې دي. د غبرګولي په شلمه د ۲۲ قیراطه سرو زرو بیه په هر ګرام ۸۶۸۰ افغانۍ وه، خو د چنګاښ په دویمه دا نرخ ۸۶۳۰ افغانیو ته راکښته شوی دی.
د ۲۱ قیراطه سرو زرو بیه له ۸۳۲۰ افغانیو څخه ۸۲۸۰ افغانیو ته کمه شوې او د ۱۸ قیراطه سرو زرو بیه له ۷۰۳۰ افغانیو څخه ۷۰۷۰ افغانیو ته بدله شوې ده، چې په دې برخه کې نسبي لوړوالی لیدل کېږي.
د ۱۴ قیراطه یا ۵۸۵ عیار سرو زرو بیه بیا له ۵۶۰۰ افغانیو څخه ۵۶۴۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
په همدې موده کې د سپینو زرو نړیوال بازار هم بدلونونه تجربه کړي دي. د سپینو زرو د یوه اونس بیه له ۶۴،۰۶ ډالرو څخه ۶۲،۷۵ ډالرو ته ټیټه شوې، خو د کابل په بازار کې د یو کیلو سپینو زرو د اخیستلو او پلور نرخونه نسبي ثبات ښيي او له۲۱۳۵ څخه تر ۲۱۷۰ ډالرو پورې ثبت شوي دي.
اقتصادي شنونکي د بیو د لوړوالي تر شا څو عوامل یادوي. د نړیوالو سیاسي کړکېچونو دوام، د ایران او امریکا ترمنځ د اړیکو ترینګلتیا، د انفلاسیون اندېښنې او د خوندي پانګونې لپاره د پانګوالو مخ پر وده لېوالتیا د دې لامل شوې چې سره زر د نړۍ په مالي بازارونو کې خپل دودیز حیثیت وساتي.
سره له دې چې په ځینو سیمو کې سیاسي کړکېچونه تر یوه حده ارام شوي، خو د سرو زرو بیې لا هم لوړې پاتې دي.
دا وضعیت د دې ښکارندویي کوي چې پانګهوال لا هم د نړیوال اقتصاد د راتلونکي په اړه بشپړ ډاډمن نه دي.
په افغانستان کې د افغانیو له نسبي ثبات سره سره، د خلکو د عوایدو کمښت او د اقتصادي فرصتونو محدودوالی لا هم جدي ستونزې دي. په پاکستان کې بیا د کلدارې د ارزښت کمېدا، لوړ انفلاسیون او مالي فشارونو د خلکو د سپما چلند بدل کړی دی. د همدې لپاره په دواړو هېوادونو کې د خامو سرو زرو، سکو او خښتو غوښتنه زیاته شوې ده.
په اسلام اباد کې د یوې تولې سرو زرو بیه نږدې ۴۷۰ زره پاکستانۍ کلدارو ته رسېدلې، خو د ودونو د موسم له امله بازار یوڅه فعال پاتې دی. په متحده عربي اماراتو کې د یوه اونس سرو زرو بیه شاوخوا ۱۵۶۰۰ درهمه ده او د خلیج په نورو بازارونو کې هم د لوړو بیو لړۍ دوام لري.
خو د سرو زرو د بازار تر ټولو مهم بدلون د نرخونو په لوړېدو کې نه، بلکې د پېرودونکو په ذهنیت کې لیدل کېږي.
د بازار د سوداګرو په وینا، پخوا به د سرو زرو د پلور لویه برخه د زینتي ګاڼو وه. غاړکۍ، بنګړۍ، ګوتې او نور ډیزاین لرونکي توکي د پېرودونکو اصلي انتخاب و، خو اوس د خامو سرو زرو، سکو او خښتو غوښتنه په چټکۍ سره لوړه شوې ده.
ځینې سوداګر وايي، اوس داسې پېرودونکي هم لري چې د لسګونو ګرامو پر ځای سلګونه ګرامه او حتا یو کیلوګرامه خښتې اخلي. د دوی په باور، د دې بدلون اصلي دلیل دا دی چې خام زر د جوړښت او ډیزاین اضافي لګښت نه لري او د بیا پلور پر مهال یې ارزښت تر ډېره ساتل کېږي.
د سرو زرو نړیوالې شورا په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۶ کال کې د سرو زرو د تقاضا تر ټولو ستر محرک د پانګونې غوښتنه وه. د شورا د شمېرو له مخې، د روان کال په لومړۍ ربع کې د نړۍ د سرو زرو ټوله تقاضا ۱۲۳۱ ټنو ته رسېدلې، په داسې حال کې چې ارزښت یې ۱۹۳ میلیارده ډالرو ته لوړ شوی.
تمدن تلویزیون د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي چې ناپېژانده کسان یې په باروړونکو موټرو کې تجهیزات او وسایل باروي. یاد تلویزیون د طالبانو له امنیتي بنسټونو غوښتي چې د ددوی د ودانیو او وسایلو امنیت خوندي کړي.
د دغې رسنۍ په اعلامیه کې راغلي، ترهغه چې د محکمې له لوري وروستی پرېکنده حکم نه وي صادر شوی، د دغې رسنۍ وسایل او شتمني کې هر ډول تصرف، لېږدول یا پکې لاسوهنه هېڅ قانوني جواز نه لري.
اعلامیه زیاتوي چې د تمدن تلویزیون د دفتر تر څنګ د شخصي اوسېدو استوګنیزې ودانۍ هم شته او د هغوی اموالو او حقونو ته باید بشپړ درناوی وشي.
د تمدن تلویزیون ادارې ویلي، د دغې رسنۍ د ودانیو، تجهیزاتو او اموالو د امنیت ټینګښت او ساتنې مسوولیت د طالبانو د امنیتي ادارو په غاړه دی او باید امنیت یې وساتي.
طالبانو تر اوسه د تمدن تلویزون د یادې موضوع په اړه په رسمي ډول څه نه دې ویلي.
دا په داسې حال کې ده چې تېره ورځ تمدن ټلوېزیون د رسمي خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي چې طالبانو امنیتي ځواکونو د دغه ټلوېزیون دفتر محاصره کړی. یادې شبکې ویلي، د طالب ځواکونو لهخوا تر دغه اقدام وروسته د یاد ټلوېزیون خپرونې ځنډول شوې دي.