ضیاالحق امرخېل: ‏په افغانستان کې د انټرنېټ بیې لوړې او کیفیت یې خورا ټیټ دی

حمدالله فطرت ادعا کړې چې د دوی حکومت د ماشومانو حقونو، ښوونې، روزنې او روغتیا ته ځانګړې پاملرنه لري او پر هغوی د درنو کارونو د منع قانون یې په کلکه پلی کړی دی. د طالبانو دغه ویاند زیاته کړې چې ګڼ بې سرپرسته ماشومان له سړکونو او واټونو راټول شوي او په رسمي روزنتونونو کې ځای پر ځای شوي دي.

د ماشومانو د حقونو د ملاتړ دغه هالنډي بنسټ په خپل تازه راپور کې ویلي چې افغانستان د ماشومانو د حقونو د درناوي له پلوه په نړۍ کې تر ټولو بد وضعیت کې دی او د ۰،۲۱۴ نمرو په ترلاسه کولو سره یې په ۱۹۴م ځای کې قرار اخیستی دی. له افغانستان وروسته چاد په ۱۹۳م او ګینه په ۱۹۲م مقامونو کې دي، په داسې حال کې چې لوګزامبورګ، ایسلنډ او موناکو د ماشومانو د حقونو د خوندي کولو په برخه کې تر ټولو غوره فعالیت درلودلی دی.

د ماشومانو د حقونو دغه نړیوال شاخص د اراسموس روټرډام پوهنتون په همکارۍ د ۲۲ معیارونو پر بنسټ چمتو شوی دی. په دغه ارزونه کې د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف)، د روغتیا نړیوال سازمان، د ملګرو ملتونو د پرمختیایي پروګرام او د ماشومانو د حقونو د کمېټې له رسمي معلوماتو څخه ګټه اخیستل شوې ده.

دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۴مه، په اېکس خواله رسنۍ کې په یوه پیغام کې لیکلي: «د ښځو حقونه د بشري حقونو برخه ده، پرته له دې چې د نړۍ په کومه برخه کې وي. نړۍ باید د افغانستان ښځې هېرې نه کړي».

بښنې نړیوال سازمان زیاته کړې چې په افغانستان کې ښځې او نجونې د ژوند په بېلابېلو برخو کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي. د دې سازمان په وینا، د زده‌کړو، کار، له محرم پرته د سفر، په تلویزیوني پروګرامونو کې د ګډون، په عامه ځایونو کې د خبرو کولو او پارکونو او ورزشي کلبونو ته د تګ په برخو کې پر ښځو او نجونو سخت محدودیتونه لګول شوي دي.

د بښنې نړیوال سازمان دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي چې په وروستیو میاشتو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې پر ښځو او نجونو د فشارونو د زیاتېدو راپورونه خپاره شوي دي.

ځايي سرچینو تر دې وړاندې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي وو چې په هرات ولایت کې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ځواکونو یو شمېر ښځې د هغه څه په تور نیولې چې «بې‌حجابي» یې بللې ده.

د سرچینو په وینا، دغه لړۍ شاوخوا شل ورځې وړاندې پیل شوې او په ځینو مواردو کې د لسګونو ښځو د نیولو لامل شوې ده.

په هرات کې د طالبانو ځايي چارواکو مخکې تایید کړې وه چې له ۱۹ څخه زیاتې ښځې نیول شوې دي. دوی ویلي وو چې دغه اقدامات د «حجاب د رعایت او فرهنګ‌سازۍ» په موخه ترسره کېږي.

ورته راپورونه دا هم ښيي چې دغه محدودیتونه یوازې هرات پورې نه دي محدود پاتې شوي او په فراه ولایت کې هم یو شمېر ښځې په ورته شرایطو کې نیول شوې دي.

د بشري حقونو فعالان او نړیوال بنسټونه خبرداری ورکوي چې د ښځو او نجونو پر وړاندې روان محدودیتونه نه یوازې د هغوی بنسټیز حقونه تر پوښتنې لاندې راولي، بلکې د افغانستان پر ټولنیز او اقتصادي وضعیت هم اوږدمهاله منفي اغېزې لرلای شي.

د ازادۍ جبهې په یوه اعلامیه کې چې د عاشورا د ۱۴۴۸ قمري کال د محرم د لسمې ورځې په مناسبت خپره شوې، پکې راغلي چې سږکال عاشورا داسې مهال راځي چې طالبان پر مذهبي مراسمو، په ځانګړي ډول د شیعه وګړو پر عزادارۍ او ان فردي دیني چارو سخت محدودیتونه لګوي.

په اعلامیه کې راغلي چې په وروستیو اوونیو کې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې «لسګونه» شیعه وګړي د عاشورا د نښو او بیرغونو د پورته کولو او د دې ورځې د دودیزو مراسمو د ترسره کولو په تور د طالبانو د «امر بالمعروف» او امنیتي ادارو له لوري نیول شوي، سپکاوی ورته شوی او له بد چلند سره مخ شوي دي.

ازادۍ جبهې د هرات او کابل په ګډون د هېواد په نورو ولایتونو کې د عزادارانو د ځورونې، په پوهنتونونو او ښوونځیو کې پر زده‌کوونکو د فشار او د اسماعیلي ټولنې د غړو د مذهبي مناسکو د محدودولو راپورونو ته په اشارې ویلي چې دا اقدامات د دوی په وینا د «سیستماتیک تبعیض» څرګندونه کوي.

جبهې ټینګار کړی چې د افغانستان خلکو سلګونه کاله د مختلفو مذهبونو او عقایدو ترمنځ د ګډ ژوند او زغم تجربه لرلې، خو اوسنی وضعیت د دې ګډ ژوند پر بنسټونو منفي اغېز کوي.

دغه جبهه په پای کې د عاشورا د پیغام په الهام اخیستلو سره له خلکو غوښتي چې د دوی په وینا د «طالبانو د تفرقه‌اچوونکو سیاستونو» پر وړاندې په هوښیارۍ او ګډ ډول مقاومت وکړي او د عدالت، برابري او د ظلم پر ضد د درېدو ارزښتونه ژوندی وساتي.

صدیقي د پنجشنبې په ورځ په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې د افغان کډوالو د ایستلو په اړه د طالبانو وروستۍ څو ساعته غونډه د اروپايي هېوادونو د افغانانو له پراخ مخالفت سره مخ شوې ده.

هغه ویلي: «دا حرکت د دې لامل شوی چې د اروپايي ټولنې د پارلمان یو شمېر اغېزمن غړي د بښنې غوښتلو اقدام وکړي.»

نوموړي هیله څرګنده کړې چې د طالبانو د سیاستونو پر ضد د اعتراضونو دا څپه نوره هم پراخه شي او د طالبانو سیاسي مخالفان او د بشري حقونو فعالان د افغانستان د راتلونکې په اړه په نړیواله کچه لا ډېرې غونډې او بحثونه تنظیم کړي.

د هغه په وینا، د طالبانو مخالفې سیاسي ډلې او د بشري حقونو فعالان باید د افغانستان د راتلونکې لپاره په ګډه او همغږۍ عمل وکړي او په بېلابېلو هېوادونو کې د بحث او خبرو اترو زمینه پراخه کړي.

صدیقي همداراز د اروپايي هېوادونو او بنسټونو سره د لا ډېرو خبرو اترو غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې نړیواله ټولنه باید د طالبانو له «پټو او ښکاره ګواښونو» څخه لا ډېره خبره شي.

د بې‌پولې ډاکټرانو په راپو کې رراغلي چې د ۲۰۲۶ کال له جنوري تر اپریل میاشتې پورې په هلمند او کندهار کې د دوی په روغتیايي مرکزونو کې د سختې خوارځواکۍ لرونکو ماشومانو په بستر کېدو کې د تېرو درېیو کلونو د همدې مودې په پرتله ۳۰ سلنه زیاتوالی راغلی.

د سختې خوارځواکۍ په ناروغۍ د اخته ماشومانو عمر تر یوه کال کم ښودل شوی .

یادې ادارې ویلي، د هلمند په بست ولایتي روغتون کې د روان کال په لومړیو ۴ میاشتو کې له ۱۵۰۰ څخه ډېر ماشومان چې په سختې خوارځواکۍ او نورو نورغیو اخته وو، بستر شوي، چې دا کچه د ۲۰۲۲ کال د همدې مودې په پرتله دوه برابره زیاته ده.

د یادې ادارې په راپور کې راغلي چې په کندهار کې هم په همدې موده کې ۵۷۰ ماشومان بستر شوي او له ۳۰۰ زیات نور ماشومان د ځای د نشتوالي له امله نورو روغتیايي مرکزونو ته ورپېژندل شوي دي.

په سویل کې د بې‌پولې ډاکټرانو د روغتیايي برخې همغږې کوونکې انا لیلیا وايي:«ماشومان موږ ته په داسې حال کې راوړل کېږي چې ډېر ځنډېدلي وي او وضعیت یې د اندېښنې وړ وي. دا نه یوازې د خوړو د خوندیتوب خرابوالی ښيي، بلکې د خوارځواکۍ د لومړني تشخیص او درملنې د سیسټم د پاشل کېدو مانا هم لري. کله چې میندې پخپله د خوړلو لپاره څه نه لري، نو له هغوی څنګه تمه کېدای شي چې خپلو ماشومانو ته شیدې ورکړي؟».

یادې ادارې ویلي، پرله‌پسې وچکالۍ، د نړۍوالو مرستو کمښت د لارو بندښت هغه لاملونه دي چې په کندهار او هلمند ولایتونو کې یې په سختې خواځواکۍ د اخته ماشومانو شمېر ډېر کړی دی.

دوی خبرداری ورکړی چې که نړۍوال مرستندویان په بېړنۍ توګه د افغانستان د خوارځواکۍ له پروګرامونو سره خپلې مرستې بېرته پیل نه کړي، ښايي دا کړکېچ نور هم ژور شي او د ګڼو ماشومانو ژوند به له خطر سره مخ شي.