د ښځو پر وړاندې د تبعیض د لهمنځه وړلو لپاره د ملګرو ملتونو کمېټې ویلي، چې د افغانستان په اړه د ۲۰۲۵کال د ارزونې له تېرېدو یو کال وروسته هم د ښځو او نجونو پر وړاندې «سیستماتیک او بنسټیز» محدودیتونه نه یوازې دا چې دوام لري؛ بلکې لا پسې پراخ شوي دي.
یادې کمېټې په خپل تازه بیان کې ویلي، چې افغان ښځې او نجونې لاهم له منځنیو او لوړو زدهکړو، مسلکي روزنې، کار، سیاسي او ټولنیز ګډون، ازاد تګراتګ، روغتیايي خدمتونو او عدالت ته له لاسرسي بېبرخې دي.
د یونیسکو د شمېرو له مخې؛ د نجونو پر منځنیو زدهکړو بندیز تر اوسه ۲.۲ مېلیونه نجونې له زدهکړو بېبرخې کړې دي. یاده کمېټه خبرداری ورکوي، که دغه وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به نږدې څلور مېلیونه نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې شي.
دغه بیان زیاتوي، افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې ښځې او نجونې په سیستماتیک ډول له منځنیو او لوړو زدهکړو منع کوي. یادې کمېټې همداراز ویلي، چې د ښځو د لوړو زدهکړو او طبي روزنې بندیز د روغتیايي خدمتونو وضعیت لا کړکېچنوي؛ ځکه په افغانستان کې نارینه ډاکټران په ډېرو مواردو کې د ښځو درملنه د محرم له حضور پرته نهشي کولی. د کمېټې په وینا؛ افغانستان لا هم د نړۍ له هغو هېوادونو دی، چې د مېندو د مړینې کچه پهکې تر ټولو لوړه ده.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې د معلوماتو له مخې؛ اوس یوازې له هرو څلورو ښځو یوه په کار بوخته ده یا د کار په لټه کې ده، په داسې حال کې چې د نارینهو دغه کچه نږدې ۹۰ سلنه ده.
دغه کمېټې ویلي، چې د ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار محدودیتونه هرکال شاوخوا ۸۴ مېلیونه ډالر اقتصادي زیان هم رامنځته کوي او افغانستان د مسلکي ښځو د نسل لهمنځه تلو سره مخ دی.
د راپور له مخې؛ ښځې اوس په سیاسي پرېکړو کې هېڅ ونډه نهلري. په داسې حال کې چې په ۲۰۲۰کال کې ښځو د پارلمان له ۲۵ سلنه څخه ډېرې څوکۍ لرلې، اوس له دولتي دندو او عامه دفترونو په بشپړ ډول منع شوې دي.
کمېټې د هغو وروستیو فرمانونو په اړه هم اندېښنه ښودلې، چې د ښځو او نارینهو د برابرۍ اصل کمزوری کوي؛ ښځې د مېړونو تر قانوني واک لاندې راولي او د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي په قضیو کې د نارینهو قانوني مسوولیت محدودوي.بیان کې ویل شوي، چې د ماشومو نجونو ودونه هم د اندېښنې وړ دي. کمېټې د وروستي فرمان یادونه کړې، چې د نجونو چوپتیا د نکاح رضایت ګڼي او دا یې د ماشومانو د ودونو او جبري نکاح د مشروع کولو په معنا بللې ده.کمېټې د هرات په ښار کې د جون پر ۶مه او ۷مه نېټه د لسګونه ښځو د نیولو او د اعتراض کوونکو پر ضد د زور کارولو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې؛ په دغه پېښو کې لږترلږه دوه کسان وژل شوي او شاوخوا ۲۰ نور ټپیان شوي دي.د ښځو پر وړاندې د تبعیض د لهمنځه وړلو کمېټې ټینګار کړی، چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې روان محدودیتونه یوازې جلا، جلا سرغړونې نهدي؛ بلکې د تبعیض او محرومیت یو منظم سیستم جوړوي، چې ښايي د جنسیت پر بنسټ د ځورونې او حتی «جنسیتي توپیر» تر کچې ورسېږي.کمېټې له طالبانو غوښتي، چې ټول تبعیضي اقدامات لغوه او د ښځو او نجونو بنسټیز حقونه بېرته ور وګرځوي. دغه راز یې له نړۍوالې ټولنې، مرستندویه هېوادونو او سازمانونو غوښتي، چې خپلې مرستې او تعاملات د ښځو د حقونو له بېرته ټینګښت سره وتړي.کمېټې په پای کې ویلي، د افغان ښځو او نجونو حقونه د معاملې وړ نهدي او د هغوی د حقونو بشپړ بېرته راګرځول د نړۍوالو قوانینو له مخې یو الزام دی؛ نه اختیاري پرېکړه.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.