ملګرو ملتونو د هُرمز تنګي د بېړیو د تخلیې لنډمهالې طرحه وځنډوله

دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۴مه، په اېکس خواله رسنۍ کې په یوه پیغام کې لیکلي: «د ښځو حقونه د بشري حقونو برخه ده، پرته له دې چې د نړۍ په کومه برخه کې وي. نړۍ باید د افغانستان ښځې هېرې نه کړي».

بښنې نړیوال سازمان زیاته کړې چې په افغانستان کې ښځې او نجونې د ژوند په بېلابېلو برخو کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي. د دې سازمان په وینا، د زده‌کړو، کار، له محرم پرته د سفر، په تلویزیوني پروګرامونو کې د ګډون، په عامه ځایونو کې د خبرو کولو او پارکونو او ورزشي کلبونو ته د تګ په برخو کې پر ښځو او نجونو سخت محدودیتونه لګول شوي دي.

د بښنې نړیوال سازمان دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي چې په وروستیو میاشتو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې پر ښځو او نجونو د فشارونو د زیاتېدو راپورونه خپاره شوي دي.

ځايي سرچینو تر دې وړاندې افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي وو چې په هرات ولایت کې د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ځواکونو یو شمېر ښځې د هغه څه په تور نیولې چې «بې‌حجابي» یې بللې ده.

د سرچینو په وینا، دغه لړۍ شاوخوا شل ورځې وړاندې پیل شوې او په ځینو مواردو کې د لسګونو ښځو د نیولو لامل شوې ده.

په هرات کې د طالبانو ځايي چارواکو مخکې تایید کړې وه چې له ۱۹ څخه زیاتې ښځې نیول شوې دي. دوی ویلي وو چې دغه اقدامات د «حجاب د رعایت او فرهنګ‌سازۍ» په موخه ترسره کېږي.

ورته راپورونه دا هم ښيي چې دغه محدودیتونه یوازې هرات پورې نه دي محدود پاتې شوي او په فراه ولایت کې هم یو شمېر ښځې په ورته شرایطو کې نیول شوې دي.

د بشري حقونو فعالان او نړیوال بنسټونه خبرداری ورکوي چې د ښځو او نجونو پر وړاندې روان محدودیتونه نه یوازې د هغوی بنسټیز حقونه تر پوښتنې لاندې راولي، بلکې د افغانستان پر ټولنیز او اقتصادي وضعیت هم اوږدمهاله منفي اغېزې لرلای شي.

اغلې نهان له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغان ښځو مبارزې په رسمیت وپېژني. هغې ټینګار کړی چې نړۍ باید د افغان ښځو له مانا لرونکي ګډون پرته، د افغانستان په اړه د هېڅ ډول غونډې کوربه توب ونه کړي.

نرګس نهان زیاته کړې، په داسې حال کې چې افغانستان له نړیوال نظام څخه جلا شوی، افغان ښځو په ستړیا نه منونکي ډول له نړیوالې ټولنې سره تعامل ساتلی او په بېلابېلو سټیجونو او دریځونو کې یې د خپل هېواد او خلکو غږ پورته کړی دی.

د کانونو او پټرولیم دغه پخوانۍ وزیره وایي، افغان ښځو د افغانستان د «بالفعل» استازو په توګه عمل کړی او لږ تر لږه کار چې نړۍ یې د هغوی په حق کې کولای شي، د دغو مبارزو درناوی او منل دي.

له بلې خوا، د بښنې نړیوال سازمان هم ټینګار کړی چې نړۍ باید د افغانستان ښځې او نجونې هېرې نه کړي. د دغه سازمان په وینا، په افغانستان کې ښځې او نجونې له خپلو اساسي حقونو او ازادیو، لکه زده کړو، کار، سپورټ او په عامه ځایونو کې له حضور څخه محرومې شوې دي.

محکمې د رایو په اکثریت، چې د محافظه‌کارو قاضیانو له خوا یې ملاتړ کېده، د یوې ټیټپوړې محکمې هغه پرېکړه لغوه کړه چې دا پالیسي یې د فدرالي قانون خلاف بللې وه.

د ټرمپ ادارې ویلي چې ښايي دا پالیسي چې میټرینګ بلل کېږي، بېرته فعاله کړي.

دا پالیسي د ټرمپ د لومړۍ دورې پر مهال عملي شوې وه او وروسته د ولسمشر جو بایډن ادارې له خوا لغوه شوې وه.

ددې پالیسي له مخې د امریکا د کډوالۍ چارواکو ته اجازه ورکول کېده چې د سرحد په اوږدو کې پناه غوښتونکي ودروي او د هغوی د غوښتنو د ثبت بهیر تر نامعلومې مودې وځنډوي.

د قانون له مخې، هغه کډوال چې د امریکا خاورې ته رسيږي د پناه غوښتنې حق لري او باید د کډوالۍ له فدرالي چارواکو سره د ارزونې له بهیره تېر شي.

د وینزویلا سرپرستې ولسمشرې ډیلسي روډریګز په ټلوېزیوني وینا کې تایید کړه چې تر اوسه د ۱۶۴ کسانو مړینه په رسمي توګه ثبت شوې ده، خو په دغو ارقامو کې د لا ګوایرا ایالت تلفات نه دي شامل چې تر ټولو زیات ځپلو شوی دی. هغې وویل: «په لسګونو ودانۍ نړېدلې او زموږ ژغورونکي ټیمونه په شدت سره کار کوي. لا ګوایرا ایالت په یو ریښتیني ناورین بدل شوی دی».

ورته مهال، د امریکا جیولوژیکي سروې ادارې اټکل کړی چې د مړو شویو کسانو شمېر ښايي له ۱۰ زرو څخه هم واوړي.

دا زلزلې په داسې حال کې وشوې چې په دغه هېواد کې عمومي رخصتي وه او ډېری خلک په خپلو کورونو کې وو. د وینزویلا د پارلمان پخواني غړي ویلمر ازواجي د مایکیټیا د نړیوال هوایی ډګر د نړېدو ویډیو خپره کړې چې پکې چتونه او دېوالونه راغورځېږي. د دغه هوایي ډګر تړل کېدو د بهرنیو مرستو رسول ستونزمن کړي دي. خلک وايي دا زلزله د ۱۹۶۷ کال له هغې زلزلې خورا مرګونې او سخته وه چې کاراکاس یې لړزولی و. د دغه هېواد اپوزیسیون ډلو په اېکس پاڼه کې د لادرکه شویو کسانو د موندلو لپاره یو وېبپاڼه جوړه کړې چې لا دمخه پکې د ۱۰ زرو څخه د زیاتو لادرکه کسانو نومونه ثبت شوي دي.

د امریکا د ځمک‌پوهنې ادارې په وینا؛ د زلزلې مرکز د کارايیب سمندرګي پر ساحل د مورون ښار ته نږدې د کاراکاس لوېدیځ ته شاوخوا ۱۶۸ کیلومتره لرې و او ژوروالی یې نږدې ۲۲ کیلومتره ثبت شوی دی.

تر لومړۍ زلزلې یوازې یوه دقیقه وروسته په همدې سیمه کې دویمه زلزله د ۷.۵ درجې په ځواک رامنځته شوه، چې د وروستیو لسیزو له پیاوړو زلزلو بلل کېږي. پر خواله رسنیو خپرې شوې ویډیوګانې د ودانیو د ځینو برخو نړېدل، د دېوالونو ویجاړېدل او د لوړو ودانیو له لامبو حوضونو څخه د اوبو راوتل ښيي.

ګڼ خلک لاهم په سړکونو کې پاتې دي او د احتمالي ټکانونو له وېرې خپلو کورونو ته نه‌دي ستانه شوي. لومړني راپورونه ښيي، چې د کاراکاس په ښار کې څو ودانۍ نړېدلې او ژغورونکې ډلې د احتمالي ژوندي پاتې شویو کسانو د موندلو لپاره عملیات ترسره کوي.

لاتراوسه د مړو شویو او ټپیانو رسمي شمېر نه‌دی اعلان شوی؛ خو ځايي چارواکي د احتمالي مرګ‌ژوبلې او پراخو زیانونو خبر ورکوي. کاراکاس ته نږدې د مایکټیا نړۍوال هوايي ډګر د سختو زیانونو له امله تړل شوی.

د وېنزویلا حکومت بېړنی حالت اعلان کړی او اړوندې ادارې د اوښتو زیانونو ارزونه کوي. دغه سیمه د ځمک‌پوهنې له پلوه فعاله بلل کېږي؛ خو په وېنزوېلا کې د دغه کچې زلزله بې‌سارې ده او د ۱۸۱۲کال د تاریخي زلزلې یاد تازه کوي؛ هغه زلزله چې زرګونه کسان یې وژلي وو.