ریچارډ بېنېټ: د طالبانو د بندیزونو راپورونه د حقیقتونو یوازې یوه وړه برخه ده

سرچینو ویلي چې د حامد کرزي پر تګ راتګ او په عامه پروګرامونو کې د نوموړي پر ګډون یو لړ نوي محدودیتونه لګول شوي دي.

پر حامد کرزي دا محدودیتونه وروسته له هغه سخت شوي چې نوموړي په دې وروستیو کې په هرات کې د ښځو او نجونو د پراخ نیولو او توقیف په اړه نیوکه کړې وه. کرزي د افغان ښځو د وقار او درناوي د ساتنې پر اړتیا ټینګار کړی و.

ښاغلي کرزي د جمعې په ورځ، د جنګاښ په پنځمه، د عاشورا په مناسبت په یوه اعلامیه کې وویل چې د افغانستان خلک د نورو مسلمانانو په څېر عاشورا لمانځي.

پخواني ولسمشر ټینګار وکړ چې د افغانستان خلک «د اسلام د مکرم رسول د اهل بیتو مینه د ځان ترمنځ د یووالي او ورورولۍ عامل ګڼي او له دې فرصت څخه د اصلاح، روښانتیا او د یووالي او خواخوږۍ د ټینګښت لپاره ګټه پورته کوي.»

ښاغلي کرزي د خپلې ولسمشرۍ پر مهال او له هغې وروسته هم په کابل کې د عاشورا په مراسمو کې ګډون کړی و.

هغه په خپل پیغام کې هیله څرګنده کړې چې د افغانستان وګړي د عاشورا د ورځې له معنویت او برکته په ګټې اخیستنې، په متحد او یو غږ ډول د یوه واحد، همغږي او د علم او پوهې له نعمته برخمن افغانستان د پرمختګ او سوکالۍ لپاره هڅې وکړي.

حامد کرزی د افغانستان د اسلامي جمهوریت د حکومت له نسکورېدو او د ۱۴۰۰ کال په زمري کې د طالبانو د ادارې له واکمنېدو وروسته په کابل کې پاتې شو او په دې کلونو کې یې بهرني سفرونه هم لرل. تر دې وړاندې هم د ښاغلي کرزي پر وړاندې د محدودیتونو راپورونه خپاره شوي وو او طالبانو په ځینو مواردو کې د هغه د بهرنیو سفرونو مخه نیولې وه. د طالبانو ادارې پر سیاسي فعالیتونو، مدني غونډو او د پخوانیو دولتي څېرو پر شتون پراخ محدودیتونه لګولي دي.

سرچینې وایي چې په مذهبي مراسمو کې د کرزي د ګډون د منع کولو وروستی اقدام په کابل کې پر اغېزناکو سیاسي څېرو د محدودیتونو د لړۍ دوام دی، که څه هم د طالبانو چارواکو په دې اړه په ښکاره څه نه دي ویلي.

سیمه یزو سرچینو نن جمعه، د جنګاښ پر ۵مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبانو د سیمه‌ییزو پولیسو پخوانی قوماندان محمد اعظم باختر فراشغاني له نیولو وروسته نامعلوم ځای ته لېږدولی دی.

د سرچینو د معلوماتو له مخې، د طالبانو استخباراتو د جنګاښ په درېیمه د محمد اعظم باختر فراشغاني کور ته نږدې چاودېدونکي توکي، وسلې او مهمات ځای پر ځای کړي وو او وروسته یې پر کور برید وکړ. سرچینې وایي چې طالبانو د دغو وسلو او چاودېدونکو توکو د موندلو په پلمه نوموړی ونیوه او له ځان سره یې یووړ.

سرچینې زیاتوي، چې د طالبانو استخباراتو د پخوانیو نظامي ځواکونو د نیولو لپاره له نوو تکتیکونو کار اخلي، چې په هغو کې د پخوانیو سرتېرو او قومندانانو د کورونو په شاوخوا کې د ماینونو او وسلو ځای پر ځای کول شامل دي، ترڅو هغوی په همدې پلمه یې ونیسي او بندیان یې کړي.

د یادولو وړ ده چې د سیمه ییزو پولیسو دغه پخوانی قومندان محمد اعظم باختر فراشغاني له دې وړاندې هم د طالبانو د استخباراتو له خوا نیول شوی و او د څه مودې بند تېرولو وروسته کې له زندانه خوشې شوی و او اوس یو ځل بیا د نامعلومو تورونو له امله نیول شوی دی.

طالبانو تراوسه د سیمه يیزو پولیسو د دغه پخواني قوماندان د نیولو په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.

د بې‌پولې خبریالانو سازمان ویلي چې دغه رسنۍ د طالبانو د عدلیې وزارت سره د ځمکې پر سر حقوقي جنجال درلود، خو وسله‌والو د تمدن ټلوېزیون فعالیت بند کړی دی.

دغه سازمان د طالبانو یاد اقدام غیرعادلانه بللی او د تمدن تلوېزیون د نشراتو د بېرته پیلېدو غوښتنه یې کړې ده.

د سرچینو په وینا، د تمدن ټلوېزیون مسوولانو او کارکوونکو ته د نشراتو د بندولو په اړه هېڅ ډول مخکینی رسمي خبرداری نه وو ورکړل شوي. خو تمدن تلویزیون د چهارشنبې په ورځ په خپره شوې اعلامیه کې هغه تورونه رد کړل چې رسنیز فعالیت پټ او محرمانه ماهیت لري.

په اعلامیه کې راغلي: «د یوې رسنۍ خبرې، کړنې، نشراتي پالیسۍ او خپرېدونکي محتوا هره شېبه د خلکو، څارونکو بنسټونو او حکومتي ادارو تر څار لاندې وي».

تمدن زیاته کړې چې په داسې حال کې د ګوندي فعالیت تور پرې لګول کېږي چې تر دې وړاندې په هېواد کې د ټولو سیاسي ګوندونو جوازونه لغوه شوي دي.

په کابل کې د رسنیو د ملاتړ یو شمېر بنسټونو هم د دغه ګام په اړه اندېښنه ښودلې او دا یې په هېواد کې پر خپلواکو رسنیو د فشارونو د زیاتوالي یوه بله بېلګه بللې ده.

دغه اداره وايي، چې یاد بسکېټونه د اندونیزیا په ملاتړ برابر شوي او د شاوخوا ۱۵زره کیلومتره اوږد سفر وروسته افغانستان ته رسېدلي دي. د معلوماتو له مخې؛ یاده مرسته به په ټول افغانستان کې شاوخوا ۱۷۲زره زده‌کوونکو ته د ښوونیزې پروسې د ملاتړ په موخه ووېشل شي.

دغه اداره ټینګار کوي، چې د مرستې د لېږد لاره د بندو پولو او امنیتي او لوژستېکي ستونزو له امله څو ځلې بدله شوې؛ نو له همدې امله دغه مرسته له یو څه ځنډ وروسته رسېدلې ده.

تر دې وړاندې د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان څانګې مشر جان ایلیف ویلي و، چې د نړۍوالو مرستو کمښت د مېلیونونه اړمنو افغانانو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. د نوموړي په وینا؛ د دغه مرستو کمښت تر ټولو دروند اغېز او بار پر افغان مېرمنو او ماشومانو پرېوتی.

یادې ادارې ویلي، چې د ازموینې پایلې به د وړتیا، روڼتیا او عدالت پر بنسټ اعلان شي؛ خو یادې ادارې په دغه ازموینه کې د ښځو د محرومیت په اړه هیڅ ډول وضاحت نه‌دی ورکړی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهیسې ښځې او نجونې له طبي زده‌کړو محرومې کړې دي. یادې پرېکړې په کور دننه او نړۍواله کچه پراخ غبرګونونو له ځان سره لرلي دي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو او د یونېسف د ارزونو له مخې؛ تر شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو د طالبانو د بندیز له امله هر کال د افغانستان اقتصاد شاوخوا ۸۴ مېلیون ډالره زیان ویني.

همدارنګه د بشري حقونو د نړۍوالو بنسټونو او د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ په وینا؛ که دغه وضعیت همداسې دوام ومومي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به په افغانستان کې د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو شمېر ۲۵زرو ته راکم شي.
د هغوی په باور؛ دا به د مېندو او ماشومانو روغتیايي وضعیت نور هم کړکېچن او د مړینې کچه لوړه کړي. بلخوا د روغتیايي چارو کارپوهان او نیوکه کوونکي وایي، د نجونو پر زده‌کړو بندیزونه او له پوهنتونونو او دولسمو ټولګیو څخه د هغوی د فراغت مخنیوی به په نږدې راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو او متخصصو د کمښت له امله یو جدي انساني او روغتیايي ناورین رامنځته کړي.